Strona · s. 13strona oryginału ↗
TAKIE OTO ŻYCIE I TAKIE KINO
Слово Просвіти, №45 за 2010 рік
Switłana Kniaziewa z synami Bohdanem i Ołeksijem światopogląd wymaga odpowiedniego stanu duszy. A ta substancja jest kapryśna i krucha, trudno przewidzieć, co w następnej minucie może na nią wpłynąć. Jest mi bardzo przykro, że współcześni teoretycy zapomnieli o prawdzie, dzięki której na Ukrainie powstało kino poetyckie. Stało się tak dlatego, że naród ukraiński jest po prostu zaprogramowany na poetyckość. Czyż to nie poetyckość filmów Dowżenki zachwyciła swego czasu światową społeczność filmową? Jego film „Ziemia” z 1958 roku został uznany na świecie za jeden z 12 najlepszych filmów wszech czasów i narodów! 35 lat po triumfie „niemych” filmów Dowżenki spokój światowej mody filmowej został zakłócony przez Serhija Paradżanowa. „Cienie zapomnianych przodków” na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Mar del Plata (Argentyna) zostały uznane za nowe zjawisko w światowej kinematografii. Właśnie ten obraz filmowy odnowił kierunek w ukraińskiej kinematografii, który otrzymał nazwę „kino poetyckie” Ukrainy. A po raz pierwszy ten termin pojawił się u polskiego krytyka filmowego Janusza Gazdy. Film „Cienie zapomnianych przodków” tchnął nową energię i nowe życie w ten kierunek, zapoczątkowany przez Ołeksandra Dowżenkę. Niewiarygodna liczba nagród została zdobyta przez ten film-arcydzieło na międzynarodowych festiwalach filmowych. Jurij Illenko twierdził, że liczba nagród sięgała 150 w różnych nominacjach, co daje prawo do wejścia do „Księgi rekordów Guinnessa”! Ormianin z pochodzenia, Serhij Paradżanow powiedział Ukraińcom: „Siedzicie na skrzyni pełnej dobra i z otwartymi ustami patrzycie za granicę. Otwórzcież swoją skrzynię, pokażcie całemu światu piękno swojej ziemi. Macie w skrzyni swoich genialnych pisarzy — Kociubynskiego, Łesię Ukrainkę, Iwana Frankę, ukraiński folklor, etnografię, pieśni ludowe, utalentowanych artystów — takich jak Marija Prymaczenko. Miejcie godność!”. Ukraińscy filmowcy „otworzyli tę skrzynię” i zabłysnęły filmy-perły „kina poetyckiego” Ukrainy. — Switłano, data Pani urodzenia, zapewne nie przypadkowo prawie zbiegła się z narodzinami „kina poetyckiego”. I zapewne właśnie dlatego dzisiaj Pani ustami bronione i analizowane są postacie, które są już daleko poza granicą. Spróbujmy fragmentarycznie-punktowo odtworzyć wydarzenia tamtego czasu. — Aby pojawił się i rozwijał ten kierunek, w tamtym czasie pomagał, zapewne, sam Pan Bóg! Podczas „odwilży” na Ukrainie stworzyły się pewne warunki: Derżkino Ukrainy od 1962 roku objął utalentowany organizator, wykształcony i inteligentny człowiek Swiatosław Iwanow, a na czele studia filmowego stanął Wasyl Cwirkunow. To właśnie oni postawili sobie za cel podniesienie prestiżu narodowego studia filmowego, rozumiejąc, że bez odnowienia ukraińskiego kina, bez młodzieży nie może rozwijać się sztuka filmowa Ukrainy. Cwirkunow pojechał do moskiewskiego WGIK-u i przywiózł do domu utalentowanych absolwentów-Ukraińców, których już zostawiano do pracy w Moskwie: Jurija Illenkę, Leonida Osykę, Rolana Serhijenka, Wiktora Gresia. Pomimo ówczesnych wytycznych ideologicznych, kierownicy ukraińskiej branży filmowej zapewnili młodym reżyserom twórczą wolność. Do pracy w kinie zaczęto angażować utalentowanych pisarzy: Iwana Dracza, Dmytra Pawłyczka, Linę Kostenko. Ukraińskie kino tamtego czasu stało się artystycznym imperium, które wchłaniało i pochłaniało wszystko, co najlepsze, co było w innych sztukach. Dołączali do niego najbardziej utalentowani: artysta Heorhij Jakutowycz, historyk Wołodymyr Brajczewski, artystka kostiumograf Ludmyła Semykina, kompozytor Wołodymyr Huba i wielu innych. Właśnie w ten sposób pojawiły się nowe filmy-arcydzieła: „Kto wróci — do kocha”, „Kamienny krzyż”, „Zachariasz Berkut” Leonida Osyki, „Studnia dla spragnionych”, „Biały ptak z czarnym znamieniem”, „Wieczór na Iwana Kupała” Jurija Illenki, „Sumienie” Wołodymyra Denysenki, „Z nudów” Artura Wojteckiego, „Zaginiona gramota” Borysa Iwczenki. To był wybuch na cały biały świat! — Co więc było szczególnego w tych filmach, czym wyróżniały się na tle światowego procesu filmowego? — W przeciwieństwie do pesymizmu, nihilizmu, destrukcyjności zachodniej sztuki filmowej, kino poetyckie Ukrainy proponowało siłę afirmatywną, żywotną. Tworzyło silne obrazy, uzbrajało człowieka w wieczne wartości i tworzyło prawdziwy obraz Ukrainy, narodu ukraińskiego za pomocą aktualizacji ludowych zwyczajów, rytuałów, folkloru, religii, języka, potwierdzając niepowtarzalnego ukraińskiego ducha. Dzięki tym filmom zaczął tworzyć się mit o samodzielnej Ukrainie, która ma prawo stać się niepodległym potężnym państwem. Jak państwo rozumieją, dla ideologów
ZSRR, które opierały się na marksistowsko-leninowskiej, partyjno-nomenklaturowej ideologii ówczesnego systemu komunistycznego, było to jawnym zagrożeniem. Wszyscy przedstawiciele kina poetyckiego znajdowali się pod nadzorem KGB. Jednak władza była zmuszona liczyć się z osiągnięciami ukraińskich twórców filmowych, ponieważ mówił o nich cały świat. — Serhij Paradżanow, Jurij Illenko, Łeonid Osyka — trzy filary, na których opiera się ukraińskie kino poetyckie, już odeszły z życia — z wielkim smutkiem i bólem z powodu wiecznego nękania i niezrozumienia. Jak to łączyło się ze światowym uznaniem? — Kampania na rzecz zniszczenia kina poetyckiego była aż nadto wyrafinowana, ponieważ ten nurt stawał się zagrażający dla kanonów ideologicznych, podstawowej w tamtym czasie metody socrealizmu i partyjności w twórczości. Argumenty były prymitywne. „Lud tego nie zrozumie, nie pójdzie oglądać obrazowo wyrafinowanych filmów” — krzyczała prasa. Autor artykułu „Archaiści czy nowatorzy?” Blejman zapewniał widzów, że „poszukiwania ukraińskich kinematografistów są bezperspektywiczne i z czasem spełzną na niczym”. A władzę ostrzegał: „Widz, wychowany na najlepszych tradycjach socrealizmu, nie pójdzie masowo oglądać filmów kina poetyckiego, dlatego dystrybucja filmowa będzie ponosić straty”, a to było niedopuszczalne w tamtym czasie dla planowania pięciolatek. Oto dlaczego cały nurt uznano za nieprawomyślny i bezperspektywiczny. Nawet zakazano niektórych filmów: „Zaginiona gramota” B. Iwchenki, „Ta, co wchodzi w morze” Ł. Osyki… Podręcznikowy „Wieczór na Iwana Kupała” Jurija Illenki przeleżał na półce 20 lat! Kira Muratowa, która nakręciła swój film „Długie pożegnania” o kobiecej samotności, na 15 lat została pozbawiona prawa do kręcenia, jej filmy wycofano z dystrybucji bez prawa pokazu, a Swiatosława Iwanowa za ten obraz usunięto ze stanowiska. Na wytwórnię filmową im. Dowżenki wyznaczono nowego dyrektora Putincewa, który oświadczył: „Przyszedłem do wytwórni, aby skończyć z kinem poetyckim!” — Czy były niezrealizowane zamysły u Łeonida Osyki? — Tak. Marzył o nakręceniu filmów historycznych „Sahajdaczny”, „Ołeksa Dowbusz”, miał nawet już wspaniałe scenariusze filmowe, ale brak zainteresowania państwowych funkcjonariuszy sławieniem ukraińskich bohaterów, lekceważący stosunek do ukraińskiej historii doprowadził do udarów, jego ciężkiej siedmioletniej choroby i śmierci. Zresztą i po jego śmierci ciągle napotykam przeszkody. Do dziś na grobie Łeonida Osyki nie ma pomnika. A już dwa lata kozacki kamienny krzyż, przeznaczony na grób zmarłego męża, znajduje się w pracowni znanego rzeźbiarza, autora pomnika Mykoły Malyszki. Aby ustawić go na Cmentarzu Bajkowym, pracownicy żądają 15 tysięcy hrywien. A dla mnie ta suma jest nieosiągalna. Oto takie życie po śmierci. — Switłano, jakie są obecne tendencje ukraińskiej sztuki filmowej? Czy są, Pani zdaniem, powody do optymizmu? — Niestety, trwa niszczenie ukraińskiego ducha, autentyczności. Reklama alkoholu, piwa, panowanie pieniądza, prestiżu „życia towarzyskiego”, które zalały ekran — to niemoralne tendencje. Wytwórnia filmowa im. Dowżenki nie jest w stanie obecnie kręcić filmów historycznych, niemal utracono personel filmowy, baza techniczna jest w żałosnym stanie. Aby odrodzić to wszystko, potrzebne są niemałe środki i wola władzy. Przecież to twarz Ukrainy, duch i odrębność wielkiego narodu. Ukraina ma prawo, aby o niej wiedziano na świecie. Historia ma zdolność powtarzania się. Tak było już dwukrotnie: najpierw Ołeksandr Dowżenko, a potem szestdziesiatnyky — Paradżanow, Osyka, Illenko — kręcili kino poetyckie, uznane na całym świecie. Najpierw triumf, szerokie uznanie za granicą, a potem — wyrok i zakaz. Ale to wszystko było przed uzyskaniem przez Ukrainę niepodległości. Wierzę: nadejdzie czas, kiedy wszystko ułoży się tak, że kino poetyckie odrodzi się po raz trzeci i na zawsze. Bo Bóg kocha Trójcę! Duchowy potencjał Ukrainy rozkwitnie, i my, i nasze dzieci będziemy żyć w tym państwie. I tak będzie! Rozmawiała Iryna OLIJNYK
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
