Strona · s. 10strona oryginału ↗
KLASYK BEZ ŻADNEJ AMBICJI I ŻĄDZY SŁAWY… W 135. rocznicę urodzin Serhija JEFREMOWA
Слово Просвіти, №45 за 2011 рік
Mykoła CYMBALUK. Zakończenie. Początek w numerze 42 z 2011 r. Począwszy od pierwszego artykułu — „I. O ukraińskiej prasie, jej położeniu i zadaniach” — Jefremow daje obiektywną ocenę położenia Ukraińców w Imperium Rosyjskim: „…od czasu, gdy Ukrainę przyłączono do państwa moskiewskiego, ukraińska odrębność narodowa była solą w oku moskiewskich centralizatorów, a oni, można powiedzieć, nie szczędzili środków, by ją zniszczyć, zaczynając od „chochołów na głowach”, a kończąc na wyższych przejawach ludzkiego ducha, jak język, piśmiennictwo itp.”. Historia stosunków ukraińsko-rosyjskich to skomplikowana i tragiczna dla naszego narodu karta. Jeszcze Mychajło Drahomanow (i nie on jeden) wydał surowy wyrok na pobyt Ukraińców pod panowaniem carstwa moskiewskiego i nazwał to straconym czasem. Jeszcze bardziej niż od rosyjskich „przyjaciół”-demokratów, ruch ukraiński doznawał ataków ze strony wściekłego szowinistycznego czarnosetnictwa. Jefremow nieustannie musiał stawać do walki z wrogiem, po stronie którego stała potężna machina informacyjno-propagandowa, reakcyjna pseudonauka, wypróbowany aparat karno-represyjny, zaprzedane małorosyjskość. W jego rękach publicystyka zmienia się w efektywną broń ofensywną. Nie przepuszczając żadnego większego czy mniejszego ataku ukrainofobów — Florinskiego, Struvego i spółki — stosuje cały swój błyskotliwy i rażący arsenał erudycji, ironii i sarkazmu. Dzięki niemu ukraińska prasa przemówiła z niesłychaną dotąd śmiałością, nie ukrywając się za alegorycznością i ezopowym językiem. I to w ówczesnej Rosji, którą nie jeden współczesny charakteryzował jako: „Przeklęta strona”. W tym czasie Jefremow pracuje na granicy możliwości, jego pracowitość jest po prostu niewiarygodna. Jest cały w „Radzie”. Aktywnie przedstawia ukraiński punkt widzenia na życie społeczno-polityczne i kulturalne, wykorzystując rosyjskie trybuny — „Russkoje bogatstwo”, „Kijewskije wiesti”, „Kijewskuju mysl”, „Russkije wiedomosti” i inne. Jako polityk i publicysta Jefremow posiadał myślenie strategiczne. Na jego korzyść świadczy chociażby ten fakt, że próbuje przełamać blokadę informacyjną ukraińskości i zbudować mosty komunikacji oraz porozumienia z zachodnioeuropejską demokracją. W 1909 roku pojawia się szereg jego artykułów w polskim tygodniku „Przegląd krajowy”: „Proświty na Ukrainie”, „Demokratyzm i szowinizm”, „Sprawa chełmska” itp. W tym samym roku — w austriackim „Ukrainische Rundschau”, w 1912 r. — we francuskim „Les Annales des Nationalites”. Najbardziej nasycony, najjaśniejszy okres w publicystyce Jefremowa nastał po zwycięstwie Rewolucji Ukraińskiej. Nawet jeśli odrzucić wcześniejsze etapy twórczości, to tego trzyletniego dorobku wystarczy, aby jego imię zostało wyryte złotymi literami na tablicach historii ukraińskiego dziennikarstwa. Związany jest on, tak jak poprzednio, z gazetą „Rada”. Dokładniej — „Nowa Rada”. Właśnie taką nową nazwę przyjęła pierwsza i najstarsza ogólnoukraińska gazeta Naddnieprzańskiej Ukrainy. Radowska publicystyka Jefremowa z tego okresu zachwyca nie tylko obiektywizmem, głębią myśli, obrazowością, paletą gatunkową, ale i ilością. Przez dwa lata, od 25.III.1917 do 11.IX.1919 (luty-sierpień nie wychodziła) w 399 numerach gazety opublikował 808 materiałów. Trzeba brać pod uwagę, że oprócz dziennikarstwa, Jefremow od pierwszych dni rewolucji znalazł się w epicentrum walki politycznej i procesów państwowotwórczych. Od pierwszego dnia — członek Centralnej Rady, towarzysz (zastępca) przewodniczącego — M. Hruszewskiego. 9 marca 1917 r. Kijowski Komitet Wykonawczy Rady Zjednoczonych Organizacji Społecznych mianuje go komisarzem do spraw prasy. Wchodzi w skład komisji, która rozpatruje sprawy Kijowskiego Zarządu Żandarmerii. Wraz z utworzeniem Sekretariatu Generalnego zostaje sekretarzem generalnym do spraw międzynarodowych. W maju
— w składzie delegacji Centralnej Rady i Wojskowego Komitetu Generalnego na negocjacjach z Rządem Tymczasowym w sprawie autonomii Ukrainy. W styczniu 1919 roku zostaje wybrany na akademika Ukraińskiej Akademii Nauk. I to nie jest pełna lista spraw, którymi zajmował się w tamtych burzliwych dniach. Rozszerza się tematyka jego wystąpień. Szczególnie nieprzejednany był wobec ukraińskiego nikczemstwa — „jugorosów” i „małorosów mówiących po rosyjsku”. Wielokrotnie polemizuje z ich inspiratorem i przywódcą — rusyfikatorsko-czarnosecinnym „Kijowlaninem” Szulgina-syna. Otwarcie wrogi także wobec tych dezerterów i renegatów (bolesna i odwieczna rana naszego życia narodowego), którzy „porzucili swój własny naród i teraz popisują się kulturą, wykształceniem, bogactwem, rangami itp., podczas gdy naród pozostał na rozdrożu, bez przywódców, bez wykształcenia, w nędzy i upokorzeniu…”. Wielokrotnie zwraca się do najbardziej jaskrawego świadectwa nędzy w stosunku do języka ukraińskiego, „gorzej — kalectwa naukowego, moralnego i obywatelskiego”, które kwitnie w szkole wyższej. Przestrzega ukraińskość, przytaczając przykład Irlandii, przed niebezpieczeństwem piątej kolumny, tak zwanych ulsterczyków — irlandzkich „takoż-małorosów”. Czy jest to jednowymiarowość poglądów, przejaw skrajności? Jefremow w najtrudniejszych okolicznościach nie tracił zdrowego rozsądku, nie zdradzał poglądów narodowo-demokratycznych. Kiedy Dyrektoria ucieka się do środków represyjnych wobec opozycyjnej prasy rosyjskiej — on protestuje: „Warunki wolnego słowa muszą być dla wszystkich jednakowe”. W odróżnieniu od wielu ukraińskich polityków — samolubnych narcyzów, w zarodku dostrzegł i ocenił antyludzką istotę bolszewizmu. Zamykanie prasy, prześladowania byłych członków Rządu Tymczasowego, terror wobec inteligencji były symptomami więcej niż wymownymi. Hipokrytyczna, podstępna, wściekła wobec Ukrainy polityka Rosji Sowieckiej nie różniła się od patologicznej ukrainofobii rosyjskiego caratu. Dla Jefremowa „komisarzopaństwowy” Lenin był rodzonym braciszkiem samodzierżawnego Mikołaja II. Bolszewików oceniał jako „niepoczytalnych ludzi z ogromnymi pretensjami; z chlestakowską psychiką, z odwagą beznadziejnych ignorantów, z rozpaczliwą śmiałością, z niepohamowaną, choć nędzną fantazją”. Jego stanowisko wobec tej quasi-politycznej siły jest wyraźnie nakreślone w „Liście bez koperty” do „dowódcy wojsk ukraińskich” i „sekretarza ludowego” Jurka Kociubynskiego. Jefremow organicznie nie akceptował przemocy. Stąd — nadzieja na rolę Zgromadzenia Ustawodawczego. I nieakceptowanie przewrotu hetmańskiego. Stosunek do Skoropadskiego skrajnie krytyczny. W dużej mierze przyczyniało się do tego jego otoczenie, „tych samostijników z przymusu i Ukraińców, których niczym Mefistofelesa od krzyża, wykręca od samych dźwięków języka ukraińskiego”. I polityka — ugodowość wobec Niemców i bezgraniczna reakcja w kursie wewnętrznym. Swoją drogą, za hetmana „Nowa Rada” nierzadko wychodziła z białymi plamami: cenzura zabraniała jej drukować nawet to, co bez przeszkód pojawiało się w rosyjskiej. Najcięższy, najbardziej tragiczny okres życia Jefremowa — od klęski Ukraińskiej Republiki Ludowej do aresztowania w sfabrykowanej sprawie „Związku Wyzwolenia Ukrainy”. Życie pod obuchem. „Nie było gorszych czasów, ale nie było też bardziej podłych”. Nowych kalifów nie akceptuje, tak jak „systemu, na kłamstwie i prowokacji, na światowym oszustwie opartego”. Ale bolszewizm, jako nowa ideologia i praktyka „czwartego Imperium Rosyjskiego”, na długo zakorzenia się na Ukrainie. Wobec jego przedstawicieli Serhij Ołeksandrowycz nie ma złudzeń, ale w głębi duszy wciąż tli się nadzieja. Nadzieja na możliwość pracy — na przyszłość. I on pracuje. Trzykrotnie go aresztują. W latach 1920–1921, ukrywając się pod Kijowem przed prześladowaniami bolszewików, ani na chwilę nie porzuca pracy nad słowem. W tym czasie napisze wspomnienia „O dniach minionych”, cenne źródło z historii własnego życia i ukraińskiego ruchu narodowego końca XIX wieku, doprowadzając je do 1905 roku. A od 1923 roku aż do ostatniego aresztowania będzie prowadził swój diariusz. Zastępował on tak potrzebną jak powietrze szpaltę gazetową, tylko audytorium — to jego dusza, własne sumienie: „…to zapisywanie — niby surogat publicystyki: zapiszesz — i zrzucisz niby ten ciężar choć trochę, który leży na duszy niewypowiedziany”. Pod względem treści i formy jest to naprawdę wysokiej próby publicystyka. Nic podobnego ani krajowa, ani zapewne światowa pamiętnikarstwo nie znało. Powróciwszy za pozwoleniem „Rady Komisarzy Ludowych Ukrainy” w kwietniu 1921 roku do Kijowa, zabiera się do wykonywania swoich obowiązków — sekretarza Wydziału Historyczno-Filologicznego Wszechukraińskiej Akademii Nauk. Z prasą nie współpracuje. Nie akceptuje bolszewickiego monopolu na myśl, na słowo. Nie w jego naturze być konformistą. Z głębokiego przekonania, „żadna, ale to żadna praca nie jest możliwa bez wolności słowa: ani państwowa, ani polityczna, ani kulturalna”. A w końcu i „prasy nie ma, a same urzędowe wydania”. Tymczasem moskiewsko-bolszewicka inkwizycja przygotowywała anatemę. W 1928 roku zapada szereg decyzji, które stymulują kampanię przeciwko Jefremowowi w prasie oraz w linii organizacji społecznych. Rozpoczęło się
Serhij Jefremow (pierwszy z lewej) na sądowej farsie „ZWU”. Charkowski teatr operowy, 1930 r.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
