Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

KRONIKARZE RUSI-UKRAINY

Слово Просвіти, №45 за 2011 рік

Pieczęć Wojska Zaporoskiego Oleksandr BUŁYHA, dyrektor Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego Ciąg dalszy. Początek w nr 44 z 2011 r. Praca Nestora za czasów Wołodymyra Monomacha została przekazana do monasteru św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach i dalej nad kroniką pracował miejscowy ihumen Sylwestr. Trzecim redaktorem „Powieści…” uważa się syna Monomacha, księcia Mścisława. Z biegiem czasu dzieło Nestora uzupełniano nowymi wydarzeniami. Tak oto ihumen wydubicki Mojżesz doprowadził wydarzenia kroniki do 1199 roku. Ostatnie 80 z nich opowiada o życiu ziemi kijowskiej. W związku z tym praca Mojżesza otrzymała nazwę „Kronika kijowska”. Tradycja kronikarstwa zachowała się nie tylko w Kijowie. Tak oto do naszych dni dotarło dzieło znane jako Kronika halicko-wołyńska. Wydarzenia w niej są odtworzone od początku XIII w. do 1292 roku i opowiadają o życiu Rusi włodzimiersko-halickiej. Badacze uważają, że nad tworzeniem kroniki pracowało w określonej kolejności nie mniej niż pięciu redaktorów, ich imiona nie są nam znane. Choć historyk W. Tatiszczew pisze o wołyńskim kronikarzu ihumenie Nifoncie, nie wskazując jednak źródła, z którego dowiedział się o tym imieniu. Być może to właśnie Nifont był pierwszym wołyńskim kronikarzem? A twórcy Kroniki halicko-wołyńskiej byli już kontynuatorami jego dzieła. O tradycjach kronikarstwa na ziemi wołyńskiej świadczy także tak zwany Latopis hipacki (XIV w.). Zawiera on w sobie „Powieść minionych lat”, która jest doprowadzona do 1117 roku. Drugą część stanowi Kronika kijowska, trzecią — halicko-wołyńska. Badacze twierdzą, że odpis hipacki (kodeks) jest pochodzenia wołyńskiego. Swoją nazwę otrzymał od imienia monasteru św. Hipacego w Kostromie, gdzie się ukrywał, skopiowany około 1425 roku. Latopis hipacki pod nazwą „Kronika Ruska” w 1989 roku ukazał się we współczesnym języku ukraińskim. Dokonał tej fundamentalnej pracy Łeonid Machnoweć, który, podobnie jak dawni kronikarze, pozostawił Ukraińcom opowieść o ich przeszłości, o wydarzeniach, które miały miejsce od połowy IX do końca XIII wieku. Po Nestorze, Sylwestrze, Mojżeszu, Nifoncie kronikarstwo tradycyjnie tworzone było w monasterach. Układaczami tekstów kronikarskich byli prawosławni mnisi, którzy zapisywali wydarzenia w porządku chronologicznym według lat. Układając kroniki, starali się ciekawie opowiedzieć o wydarzeniach, które minęły, nadać im swoją ocenę. Szczególnego rozmachu kronikarstwo nabrało w czasach powstania zagrożenia ataku na rodzimą ziemię różnych zdobywców. Właśnie w tym czasie odwołanie do heroicznej przeszłości służyło celowi politycznemu — zjednoczeniu wszystkich sił społeczeństwa do walki z wrogami. Dzieła kronikarskie powstawały zgodnie z wymogami doby burzliwych wydarzeń. Twórcy kronik, przeważnie mnisi, którzy w większości byli wychowankami Akademii Ostrogskiej, kolegiów kijowskiego i lwowskiego, pod koniec XVI — na początku XVII w. stworzyli wielką liczbę prac kronikarskich. Tak, w Monasterze Hustińskim pod Pryłukami ujrzał światło dzienne ciekawy zabytek kronikarski, który wśród badaczy znany jest jako Kronika Hustińska. Do naszych czasów dotarł późniejszy odpis, sporządzony w 1670 roku przez hieromnicha Monasteru Hustińskiego Mychajła Łosickiego. Jak świadczy przedmowa, Łosicki nie był twórcą kroniki, a jedynie jej kopistą. Autorstwo kroniki przypisuje się Zacharii Kopysteńskiemu — wychowankowi Akademii Ostrogskiej. Autor Kroniki Hustińskiej uważa swoich przodków, Słowian-Rusów, za bardzo dawnych mieszkańców Europy. Nazwy „Ros”, „Rosja”, „Rossija” używane są w odniesieniu do wszystkich mieszkańców państwa kijowsko-ruskiego. W ogóle w kronice częściej wykorzystywany jest etnonim „Ruś” lub „ziemia ruska”, który w IX—XIII w. odnosi się głównie do nich, a w opowieściach o XIV—XVI w. tylko do południoworuskich, właściwie ukraińskich ziem. Odkąd Moskwa staje się znana w źródłach kronikarskich, autor Kroniki Hustińskiej książąt północnoruskich nazywa nie inaczej, jak „książęta moskiewscy”. Tak, księcia Andrzeja Bogolubskiego kronikarz nazywa moskiewskim, choć w rzeczywistości tak nie był tytułowany. Często Moskwą autor nazywa całe Księstwo Włodzimiersko-Suzdalskie, a pod Rusią rozumie ziemie ruskie w środkowym biegu Dniepru. Wsiewołoda Jurjewicza (Wielkie Gniazdo), księcia włodzimiersko-suzdalskiego, kronikarz również nazywa księciem moskiewskim, a książąt Podnieprza — książętami ruskimi. Z tego możemy wyciągnąć wnioski, że w XVII w. kronikarze rozróżniają ziemie kijowskie i moskiewskie. Te pierwsze, południoworuskie, nazywają ich dawną, odwieczną nazwą — Ruś, która jednoczyła przodków współczesnych Ukraińców i Białorusinów, a drugie — od nazwy północnoruskiego miasta Moskwa, które, powstawszy w XII w., wystąpiło w opozycji do Kijowa jako centrum polityczne, które zaczęło przeciwstawiać się dawnej stolicy Rusi i jednoczyło wokół siebie przodków przyszłych Rosjan. Nazywać Północną Ruś Moskowią autor zaczyna od 1169—1170 r. — od czasu zajęcia Kijowa przez wojska Andrzeja Bogolubskiego. Właśnie od tego odcinka historii kronikarz coraz wyraźniej rozróżnia Ruś (ziemie ukraińsko-białoruskie) i ziemię moskiewską, czyli terytoria północnoruskie, które zaczęto nazywać moskiewskimi w XIV w., a tendencje do ich wyodrębnienia kronikarz odnotowuje dwa stulecia wcześniej. Autora Kroniki Hustińskiej można uważać także za pierwszego historyka ukraińskiego kozactwa. Właśnie w jego pracy po raz pierwszy poruszany jest temat początków kozactwa. Za poprzedników kozaków kronikarz hustiński uważa „naród ruski miłujący walkę”, który wsławił się dawniej w bitwach z Pieczyngami, Połowcami i Tatarami. W rozdziale „O początku kozaków” autor z zachwytem mówi o kozactwie, opowiadając o kozackich wyprawach na Turków, Tatarów oraz o tym, jak kozacy wybierają swojego przywódcę, jak żyją i czym się zajmują. Od czasu Kroniki Hustińskiej temat tego, kim jest kozak oraz jak i kiedy powstało kozactwo, znalazł się w centrum uwagi ukraińskich badaczy aż do XVIII w. — czasu likwidacji kozackiej wolnicy na Ukrainie. Kronika Hustińska jest najcenniejszym zabytkiem myśli historycznej pierwszej połowy XVII wieku. Język utworu jest bliski ludowemu, ukraińskiemu. Zatem także z punktu widzenia lingwistyki ten zabytek historyczny zasługuje na uwagę. Do przedstawicieli duchowieństwa w pisaniu kronik w XVII w. dołączają także osoby świeckie, głównie wykształcone mieszczaństwo i kozactwo. Dzisiaj wszystkim znane są kroniki Samowydca, Hrabianki i Wełyczki. Jednak jeszcze przez długi czas przy klasztorach pozostaje wiodąca rola w kontynuowaniu tradycji kronikarskiej. W tym okresie na Ukrainie stworzono szereg krótkich kronik klasztornych. Wśród nich jest kronika Meżyhirska, nazwana tak dlatego, że została sporządzona i przechowywana przez długi czas w Monasterze Meżyhirskim. W rękopisie zawiera opis lokalnych wydarzeń na Kijowszczyźnie i Wołyniu od 1393 do 1620 roku. W innym wariancie odpisu obejmuje ona także późniejsze wydarzenia — od 1608 do 1700 r. Uważa się, że jej autorem był przełożony soboru Monasteru Spaso-Meżyhirskiego Ilia Koszczakiwski. W kronice główna uwaga skupiona jest na ruchach kozackich, dlatego utwór stanowi znaczne zainteresowanie dla poznania historii kozactwa. Historia ukraińskiego kozactwa odzwierciedlona jest także na stronach Kroniki Podhoreckiej (w tytule nazywanej jeszcze „Synopsis”), którą do obiegu naukowego wprowadził Iwan Franko. Podczas jednej z wystaw rękopiśmiennych zabytków Ukrainy we Lwowie (1890) pisarz zwrócił uwagę na nieznany do tamtego czasu rękopis i wydrukował o nim niewielką rozprawę. Ostatnim ze znanych zabytków kronikarskich XVII w. pochodzenia klasztornego jest kronika Leontija Bobłynskiego. O twórcy kroniki wiemy, że był mnichem Monasteru Wydubickiego, gdzie zaczął swój utwór, kończąc go w 1699 roku po przejściu do Monasteru Ilińskiego w Czernihowie. Jak i w poprzednich kronikach, temat kozactwa jest jednym z głównych. W opowieściach „O Iwonie, hospodarze wołoskim” oraz „Powieści o Podkowie, hospodarze wołoskim” opowiada się o wspólnej heroicznej walce mołdawskich wojowników i ukraińskich kozaków z wojskami tureckimi nad Dunajem. Bobłynski szczegółowo opisuje także rozgrom Turków w pierwszej i drugiej wyprawie czehryńskiej 1677—1678 r. Pod koniec XVII w. utwory kronikarskie tracą swoje dawne znaczenie, stopniowo przekształcając się w fundamentalne prace historyczne. Wykształconych ukraińskich działaczy cerkiewnych przyciągają nowe problemy, spowodowane nowymi okolicznościami politycznymi, związanymi z przejściem Ukrainy w skład innego państwa — Carstwa Moskiewskiego. Właśnie w tym okresie odbywa się nieprzerwany ruch działaczy Cerkwi prawosławnej do Moskwy. Taki intensywny proces „kulturowego jed...

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn