Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Życie i los w twórczości powieściowej Jewhena Paszkowskiego

Слово Просвіти, №45 за 2012 рік

Powieści Jewhena Paszkowskiego wywołują różnorodne, niekiedy całkowicie przeciwstawne interpretacje, jednak wszyscy czytelnicy uznają wielki talent autora i niezwykłą siłę artystyczną jego powieści. Tak, utwór „Codzienne berło” wywołał u jednego z nich wrażenie półtonowej sztangi, do której — po lekturze młodych współczesnych tekstów — trzeba podchodzić stopniowo i ostrożnie, aby nie zerwać się. Inny czytelnik porównał odbiór powieści pisarza do wybuchu ręcznego granatu, kiedy czas dla człowieka zwalnia, zatrzymuje się, a on otrzymuje doświadczenie intensywnego przeżywania rzeczywistości. Sam Paszkowski w jednym z listów określił własną postawę twórczą w ten sposób: trzeba pisać tak, jak w ostatnim dniu; wtedy otwiera się, odczuwa i pisze nie rozumem świadomości, a rozumem nadświadomości — płonięciem duchoczłowieka. Fenomen „ostatniego dnia” stawia pytanie o ostateczne podsumowania życiowe, o celowość ludzkiego istnienia w ogóle. Fenomen ten skłania do odnoszenia ziemskiej drogi człowieka do Bożego zamysłu, do widzenia wspomnianej drogi w uniwersalnym wymiarze Wieczności. Z odpowiednim zamysłem wiąże się pojęcie losu — jako bezpośredniego projektu życiowego, który staje przed poszczególnym człowiekiem i który jest jedną z wielu form urzeczywistnienia samego zamysłu. Taras PASTUCH Słowo „los” etymologicznie wiąże się z leksemami, które mają znaczenie „dzielić”, „obrabiać”, „ociosywać”. Los jest przejawem boskiej woli i na drodze urzeczywistniania swojego losu człowiek przechodzi pewne kształtowanie. Jednak los jawi się jako pewna możliwość, w którą człowiek może wejść lub nie wejść. Od człowieka w znacznej mierze zależy urzeczywistnienie własnego powołania, wejście i przebywanie w losie. Takie urzeczywistnienie staje się możliwe dzięki silnej woli, która jest skierowana na wyrzeczenie się egoistycznych pragnień i która dąży do czynienia dobra, włączając się w ten sposób w boską miłość. Zatem pisać „jak w ostatnim dniu” — to głęboko i silnie odczuwać związek wola—los—Wieczność; widzieć przykłady ludzkiego wpadania w los i wypadania z niego; śledzić, jakie przeszkody i trudności stają przed człowiekiem w procesie wędrówki do Wieczności i jakie potężne wsparcie może on otrzymać poprzez włączenie się w boską miłość. Obecna w powieściach pisarza opozycja chwili i czasu na swój sposób odzwierciedla dwie formy ludzkiego istnienia — w losie i poza nim. Czas (który „bezgraniczy się do chaosu”) obejmuje formy „martwego życia” — wszystko to, co zniknęło lub jest skazane na zniknięcie; co stoi na przeszkodzie rozwojowi „żywego życia”. Do takich form należą warstwy „martwej” kultury (Fryderyk Nietzsche w tych przypadkach mówił o „historii antykwarycznej”); przestrzeń społeczno-polityczna z jej obłudnymi hasłami, które w czasie teraźniejszym całkowicie utraciły swoje pierwotne znaczenie; wzorce przejawiania zmysłowej miłości do swojego osobistego Ja i innych zjawisk cielesnych itp. Natomiast chwila jest wyrazem wiecznej teraźniejszości — wszystkiego tego, co jest „żywym życiem”, przejawem prawdziwej miłości. Wieczna teraźniejszość określa się takimi cechami: „niezależność” od czasu, powtarzalność, pełnia samourzeczywistnienia, skierowanie na przyszłość. W chwili aktualizuje się także to, co już minęło, ale znów żywo powstało w pamięci, dając wyraźne poczucie rzeczywistości, wywołując lepsze zrozumienie teraźniejszości. Chwila może odzwierciedlać się w opisie jesiennego pejzażu, w którym w przededniu bliskiego upadku siły witalne przyrody szczególnie wyraziście przejawiają się. Albo we wspomnieniu z dzieciństwa, w którym przestrzeń ojcowskiego domu ucieleśnia wysoką poezję patriarchalnego istnienia. Albo w biblijnej przypowieści o winiarzach, która uwydatnia człowiekowi głębokie prawa boskiego stwarzania świata. Twórczość powieściowa Paszkowskiego jawi się jako wielki epos chwili i takie powstanie określa dowolną strukturę jego tekstów. Najczęściej chwila u Paszkowskiego-powieściopisarza rozwija się w przestrzeni wspomnienia, które aktualizuje pewien fragment przeszłości i nadaje mu znaczącą wymowność. Częste zwracanie się ku przeszłości (czasom przedczarnobylskim) świadczy nie tylko o nieakceptowaniu współczesności (czasów poczarnobylskich). W takim zwróceniu się ku „żywej” przeszłości dusza może się ujawnić i zbliżyć do samorozumienia. Martin Heidegger w swoich wykładach podkreślał, że pamięć jest skupieniem duszy i że dzięki pamięci dusza ukazuje bogactwo obrazów, przez które sama staje się widzialna. W twórczości powieściowej Paszkowskiego bogactwo obrazów jawi się jako skutek rozwoju dwóch określających tendencji: 1) szerokiego objęcia procesów życiowych, panoramicznej wizji ludzkiej egzystencji; 2) uważnej detalizacji poszczególnego zjawiska, dzięki której przedstawia się ono w wielu niuansach, precyzyjnie i subtelnie. W utworach pisarza zjawiska głęboko przemawiają same za siebie, ale w takim przemawianiu ujawniają się także dusze jego postaci. Wspomniana opozycja czasu i chwili jest przeciwstawieniem „żywego” i „martwego”. I zasługa Paszkowskiego-prozaika polega na rzadkiej umiejętności przenikania w istotę zjawisk oraz rozróżniania form „żywego” i „martwego” życia. Posiada on szczególną wrażliwość, dzięki której jest zdolny uświadamiać sobie to, czego nie uświadamiają sobie zaślepieni duchem czasu jego współcześni. Paszkowski widzi „grymasy” tego ducha i w swoich powieściach odzwierciedla je właśnie takimi, jakimi są w rzeczywistości, a nie takimi, jakimi wydają się przeważającej większości. On jak nikt inny we współczesnej ukraińskiej powieściopisarstwie na wielką skalę obejmuje swój czas i w takim objęciu totalnie i ostro przeciwstawia się mu. Znowuż, Paszkowski potrafi dostrzec istnienie piękna tam, gdzie, zdawałoby się, nie powinno go być, na przykład w codziennych kłopotach wiejskiego życia. Właśnie w celowym (wobec ludzkich potrzeb i osobliwości otaczającej przyrody), sprawnym wykonywaniu przez człowieka swoich obowiązków jawi się piękno takiego życia. Obecność piękna w tekstach Paszkowskiego (a także odpowiednia obrazowa forma wypowiedzi) prowadzi do tego, że poszczególni czytelnicy nazywają powieści pisarza poetyckimi, zaliczają je do odmiany poezji w prozie. Nastawienie na jak najpełniejsze przeżywanie chwili, niestrudzone dążenie do uchwycenia pięknych błysków Wiecznego w płynnym życiu, projektowanie ludzkiej drogi w wymiar Bożej woli determinują osobliwość twórczej maniery Paszkowskiego-powieściopisarza. Jego pisarstwo określa silna ekspresywność, która przejawia się w intensywnej ideowo-estetycznej wymowności poszczególnego detalu i ogólnego obrazu; występuje w tworzeniu poszczególnych szeregów obrazowych, połączonych „logiką” pewnych osobistych wrażeń; pojawia się w różnorodnych formach powtórzeń i obrazowych paralelizmach; odbija się echem w rytmie frazy, a nawet niekiedy — co ogólnie nie jest charakterystyczne dla prozy — w dźwiękowej organizacji zdania. Ekspresywność wzmacnia symboliczną kierunkowość tekstów Paszkowskiego. Ta ostatnia ujawnia znaki Wiecznego w otaczającej rzeczywistości, pomaga człowiekowi uświadomić sobie swoją istotę i wyjść na drogę swojego przeznaczenia. Rzeczywistość tekstowa symbolizuje się także poprzez oryginalne opracowanie znanych biblijnych obrazów (na przykład „pielęgnowanie winorośli”) oraz dzięki transcendowaniu — niekiedy bardzo niezwykłemu — poszczególnych otaczających zjawisk i obiektów. W powieściach Paszkowskiego są pewne kluczowe symbole, do których postacie od czasu do czasu powracają, przemyśliwując i przemyśliwując na nowo ich pole semantyczne, przymierzając swoją życiową drogę do tego, o czym mówią te symbole. W ogóle, chwyt powrotu jest ważną cechą powieściopisarstwa Paszkowskiego. Przecież właśnie dzięki powrotowi (do rodzinnego domu lub do swojej rodziny) postacie są zdolne głębiej odczuć osobiste wypadnięcie ze zwykłego trybu życia, egzystencjalne zagrożenie własnej egzystencji, krystalizowanie swojego duchowego doświadczenia i potrzebę dalszego torowania własnego losu. Złożona symbolizacja rzeczywistości tekstowej, nastawienie postaci na duchowe poszukiwania, ekspresyjna forma wypowiedzi, cenienie chwili i krytyczny stosunek do czasu — wszystko to popycha pisarza do użycia złożonego hermetycznego pisma. Takie pismo „zamyka się” przed szczegółowym i mniej lub bardziej pełnym przedstawieniem pewnych zjawisk społeczno-bytowych, wypisywaniem niektórych logicznych związków między poszczególnymi fragmentami rzeczywistości społecznej. Zamiast tego „otwiera się” na przejawy Wiecznego, dąży — w pewnym stopniu oczyszczonym od społecznych nawarstwień językiem — jak najpełniej uchwycić i przekazać to uniwersalne, co leży poza granicami fizycznego świata. Przecież społeczne tylko odciąga od Wiecznego, co Paszkowski niejednokrotnie i wyraźnie demonstruje. Paszkowski nie wykazuje żadnego dążenia do pisania zrozumiale dla wszystkich (i niekiedy mu to wytykano). W jego powieściopisarstwie poruszane są kardynalne problemy ludzkiego bytu. Problemy te wymagają uważnego i skupionego odbioru; przemyślanego rozumienia razem z autorem i jego postaciami. Stąd „zamknięta” stylistyka pisarza jest swoistą przeszkodą dla miłośników lekkiej lektury — tych, którzy nie chcą zastanawiać się nad problemami, nad którymi zastanawiał się autor. Ponadto w jego powieściach rozwijają się szerokie epickie płótna, których oglądanie również wymaga czasu i starań. Paszkowski niejednokrotnie mówi o tym, że jego powieści przeznaczone są dla „wybranych czytelników”. Jednak bycie „wybranym” oznacza włożenie niemałego wysiłku w czytanie i interpretację tekstów pisarza. Znajomość życia, której nie otrzyma się dzięki spoglądaniu na ulicę przez okno gabinetu pisarskiego, pomaga Paszkowskiemu wyciągać pewne wnioski i w znacznej mierze zapewnia znaczenie tych wniosków. Jego doświadczenie pisarskie opiera się przede wszystkim na jego indywidualnej historii życiowej oraz na historiach członków jego rodziny (i dopiero później to doświadczenie przekazuje fragmenty życia szerszych grup społecznych). W ten sposób ujawnia się duchowo-bytowe zakorzenienie ukraińskiego człowieka w przestrzeni rodzinnej ziemi. Pisarz starannie śledzi przeszłość swojego rodu do trzech pokoleń. Dochodzi do ważnego uświadomienia rodowej ciągłości, do subtelnego rozumienia ducha czasu i jego zmian. Ogólnie w swojej twórczej ewolucji Paszkowski idzie od indywidualno-rodowego do ogólnoludzkiego, co jest najbardziej optymalną drogą duchowego wzrostu. Powieści pisarza, jak już była mowa, są w znacznej mierze autobiograficzne, odzwierciedlają osobiste doświadczenie autora i ewolucję jego światopoglądu. Jednak doświadczenie życiowe jest tylko jednym składnikiem talentu pisarskiego. Innym takim składnikiem jest umiejętność widzenia ludzkich typów, przekazywania ich sposobu myślenia, specyfiki ich mowy; wyłapywania sytuacji życiowych, w których prześwituje coś istotnego i głębokiego. Paszkowski wspomina, jak jego babcia opowiadała straszne i porywające historie o drodze z syberyjskiego zesłania, które składały się w „opowieść, powtarzaną z roku na rok z niezmiennymi zwrotami i natchnieniem, jak epos”. Pisarz wykazuje rzadką w ukraińskiej powieściopisarstwie XX w. zdolność wyłapywania epickiego „oddechu”, przekazywania wysokiej poezji życia. Subtelnie odczuwa nie tylko wplecenie pewnych wydarzeń „w całość swojego czasu i stan narodu” (Hegel), ale i konieczność użycia odpowiednich środków artystycznych, dzięki którym wydarzenie przedstawia się żywo, wyraziście i wymownie. Pierwsza powieść Paszkowskiego została wydrukowana w 1989 r. w czasopiśmie „Dnipro” pod tytułem „Święto”. Zarysowała się w niej ta moralno-bytowa problematyka, która stanie się określająca dla następnych powieści pisarza. W recenzji utworu Wałerij Szewczuk określił jego główny temat — „szukanie przez bohatera miejsca w życiu i w świecie” — i dodał, że sama powieść zrobiona jest profesjonalnie. Główna postać Andrij trafia w egzystencjalną sytuację „bycia-pomiędzy”: wróciwszy z armii do rodzinnej wsi, jedzie do stolicy. W powieści pojawia się kilka postaci, które, tak jak Andrij, znalazły się w Kijowie i które próbują na różne sposoby urządzić sobie życie. Ich młodzieńcza energia kieruje się na otrzymywanie życiowych przyjemności i na to, co zapewnia dalszą beztroską egzystencję (pieniądze, własne mieszkanie, utrzymywanie tymczasowych relacji miłosnych). Autor śledzi życiowe kolizje tych postaci i demonstruje to, że wszystkie ich ciągoty do przyjemności, ostatecznie, prowadzą do nieszczęśliwych, a niekiedy i tragicznych konsekwencji. Zatem święto, którego tak bardzo pragnęły postacie, okazuje się złudne. Poczucie radości, które ono niesie, szybko mija, ustępując miejsca goryczy strat i porażek. Te i inne kolizje

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn