Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

«Ręcznik Weselki» na horyzoncie dnia

Слово Просвіти, №45 за 2013 рік

Uwielbiam poezję Lubow Proc. Począwszy od pierwszych publikacji w czasopismach — aż po poważny tom wyborów: „Grupa krwi” (książka zyskała niemały rozgłos zarówno wśród czytelników, jak i kolegów pisarzy), starałam się nie przegapić niczego. A teraz — „Polowanie na światło”. Elegancki, szlachetnie wydany tomik (autorką ilustracji jest młoda artystka Natalja Zwiżanśka), który ujrzał światło dzienne w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”. Jestem przekonana: ten zbiór stał się bardzo miłym i pożądanym prezentem dla czytelników. Stoi — opiera się świeca — Nie chce w zaświaty wyruszać… O, jak rozpaczliwie traci Świat złote luksusowe szaty! Ty, jako czytelnik, jeszcze nie wiesz, co dalej, ale serce już zacisnęło się w bolesną grudkę. Chyba to ta hipostaza światła, która przenika do łez. „Po futrach lisów idą lasy” (luksusowa metafora i cudowna aliteracyjna instrumentacja głoskowa). I jednocześnie — to swoiste zawiązanie, przygotowanie do rozwinięcia głównej dramy — wydarzenia. „W norę wbił się lis jeden — przyszła na niego godzina czarna”… Polowanie na światło, czy też — na lisa — się rozpoczęło. Błysk — śmierć. I żadnych dobrych bajek o Małym Księciu. Światła w schronieniu-norze „czarną godziną” nie przeczekać. Bo prawdziwe światło — to ofiarna gotowość wyrwania się z niewoli ciemności, ratowania siebie i ziemi nawet za cenę własnego życia. Dobrze rozumie to także realny, zagoniony w bezwyjściową sytuację lis. „Choć drętwieją łapy — piszesz ślad. Nie wydawaj mnie, sroko!” …Sroka, może, i nie wyda. A oto „starsi bracia”, ci, którzy uosabiają żarłoczną ciemność, swojej szansy nie przepuszczą. Co do tego poetka nie ma żadnych złudzeń: „…Rozdarty krzyk twój ktoś z „braci” zaszyje nitką krwi…” Oto i wszystko. Karminowa kropka w dramacie, który rozgorzał w niewielkim lesie na wielkiej ziemi. To realno-nierealne polowanie na światło wyszło u poetki Lubow Proc tak przekonujące, „dotkliwe”, że nie zatrzymać się szczegółowiej właśnie na tym utworze byłoby… niewłaściwie. Choć on, być może, nie jest centralny w zbiorze: ktoś z czytelników wybierze dla siebie inne wiersze i będzie miał całkowitą rację. W ogóle w poezji Lubow Proc niewiele jest tragicznego patosu. Jest minor, cichy smutek, nawet bunt przeciwko „wybrykom natury”. Ale jest szczere zdumienie — aż do dziecięcego zachwytu! — pięknem, które daruje nam Pan. Umiej tylko złapać ten promień-chwilę. Dlaczego się nie udaje? A to już pytanie, na które każdy musi odpowiedzieć sam, pozostawszy „oko w oko” z duszą, ze słowem, z bezlitosnymi „strzałkami-szabelkami” czasu. Trudno nie zgodzić się z Wołodymyrem Bazylewskim, który twierdzi, że w poezji Lubow Proc „światło jakby zagonione w głąb. Ono nie oślepia, ale wabi, przyciąga. A co najważniejsze — nie pozwala zboczyć z drogi”. W czym sekret takiej przyciągającej siły? Chyba o tym nie wie dokładnie i sama poetka. („Natchnienie — to piękny monolog: Mówi Bóg”). Jest w jej artystycznych wizjach, obrazach, myślach jakaś niewymuszona, naturalna czarowność. Wydaje się, że te obrazy nie są pisane — są tworzone, one dawno żyły i żyją. Autonomicznie i niezauważalnie, jak oddech. …No czyż jest coś szczególnego w tym, aby poczuć-zobaczyć zimą, jak „kuli się szczupak i ciągnie na siebie falę, żeby przykryć się z głową”. Albo oto taka, pełna uśmiechniętego ciepła i mądrej artystycznej przenikliwości, miniatura: Na, masz! Chowały wrony Wszystkie gniazda między gałęzi wiosennych, A dzisiaj nikt nie broni Strzelać oczami po nich. Bo — gołe drzewa. Ledwie rzadko — Listka narzekania suche, — Jakby to zapomniana sierotka, Którą szarpią ludzie źli. Poetka ma swoją wizję piękna. Jej wyciszenie często — na granicy emocjonalnego wybuchu, jej zdumienie słońcem nigdy nie pozwala zapomnieć o wielkim i nieodstępnym cieniu ludzkiego bólu. Oto zmarła babcia — i „po raz pierwszy chata nocuje sama”. Mikrotragedia na scenie Wszechświata. Ale dla Lubow Proc ta tragedia nie jest mniej bolesna i znacząca niż głębokie kataklizmy — czy to narodowe, czy światowe. Ta osierocona chata mówi poetce o egzystencjalnej niesprawiedliwości przemijania nie mniej niż rany-łaty ukraińskiej ziemi („Koszulkę ukraińską już tak połatali, że krzyżykiem czarnym dusza przeziera” — ten gorzki i pojemny aforyzm znajdujemy jeszcze w zbiorze „Duch ewszanu”). Obudzić, podnieść, oświetlić drogę do czegoś wyższego niż komin nawet najdroższej chaty („mogli trząść światami — nie zdołali…”), zasiać nadzieję w ospałych duszach zniechęconych ludzi… Dla słowa Lubow Proc — to nie nadzadanie i tym bardziej — nie koniunkturalny ruch. To naturalny sposób istnienia takiego słowa. Tak, w porównaniu z poprzednimi książkami w liryce obywatelskiej Lubow Proc mniej jest romantycznych złudzeń, więcej bólu, nawet rozpaczy, a jednocześnie — trzeźwej oceny sytuacji. Bo pomimo naturalnego zmęczenia dewaluacją patriotyczno-heroicznych nadziei, poetka jest pewna: nic nie było i nie będzie daremne. I pod popiołem zdradzonego Majdanu pogrzebane nie są prawy cel i nie nadzieja na przyszłość. Tam pogrzebane są wczorajsze utopie, zrodzone z naszej mentalności. Ale tam także żarzą się węgle, którym sądzone jest zapłonąć żywym, wszystkooczyszczającym płomieniem. Tym błogosławionym światłem, które zdoła, w końcu, pokonać „całkowite zaćmienie narodu”. Chociaż poetka nie bawi się w proroctwa. Ona pracuje „tu i dzisiaj”. Pracuje na kontrastach: światło — ciemność, prawda — kłamstwo, oddanie — zdrada. Na kontrastach obecnych i nie mniej sprzecznych oraz okrutnych — z powodu niemożności czegokolwiek naprawienia — lekcjach historii. Naturalne, że w takich przypadkach “łagodność duszy” przeradza się w wybuch emocji, a głębokie wewnętrzne światło staje się oślepiającym błyskiem. Oto jak w tym dynamicznym, pełnym żywych uczuć i duszy, wieloplanowym i wielowarstwowym obrazie o lakonicznym tytule: “Kamień”. “Siedzi na ławie czasu od dawna”… To on — główny bohater, wiekowy, prahistoryczny i jednocześnie — “nasz”, dzisiejszy kamień. Smutno mu, nieswojo, bo przecież “taka przyszła pora bezsławna, że choć tocz się w tartary!”. Beztwarzowy czas. I dni stracone — Grochem o starczy łeb. …On marzy błyskawicą z procy Lecieć wściekle, żeby — Na drzazgi, na drobną plewę Tę przestrzeń udawanie żywą! …I upaść srebrnym pyłem znowu W rzekę wiosennej trawy. No jak tu nie wspomnieć chrestomatyjnego Olżyczowego: “Ja — kamień z Bożej procy”. Ale w tej poezji kamień — to samowystarczalny bohater. Ze swoim bólem, gniewem, niewypowiedzianymi pragnieniami (bo przecież niemy…) i niewymodlonym przebaczeniem za wszystko, co było i będzie na ziemi. A jeszcze on jest początkiem, końcem i znowu — początkiem, srebrnym pyłem w “rzece zielonej trawy” (cudowny obraz!). Bo on jest wieczny, czy też — jest uosobieniem wieczności. Niestety czy na szczęście dla samego kamiennego świadka epok — któż wie?.. Jeśli kontynuować temat kontrastu jako jednego z ulubionych zabiegów artystycznego tworzenia świata w poetyce Lubow Proc, to nietrudno zauważyć: przestrzeń jej tekstów jest gęsto zaludniona. Jednocześnie ta przestrzeń jest jakaś dziwnie przejrzysta, doprawdy bezkresna, rozpostarta od ziemi do nieba, ściślej — od nieba do ziemi. Bo wszystko co najciekawsze i najistotniejsze dzieje się jednak na niej, grzesznej i świętej, ale nie martwej planecie. I niech cały dzień orały samoloty bezbronne niebo, aż kuliła się przestraszona cisza, jednak wszystko zagrzmiało, “odwojowało” (dobrze, że to tylko ćwiczenia…). Nastał błogosławiony wieczorny spokój. I — błyskotka-obrazek: “Ręcznikiem tęczowym wieś głowę sobie przewiązała…” Ów “tęczowy ręcznik” — swoisty symbol i przestrzeni, i czasu, które harmonijnie i wzruszająco-elegijnie połączone są w poezji Lubow Proc. To symbol, który jest organiczny właśnie dla niej i tylko dla niej. Światło, które nie zna linearności i jednobarwności. Ono jest nietrwałe i jednocześnie — niezniszczalne, bo ma właściwość odradzania się. Trzeba je widzieć i błogosławić duszę, która pragnie uwiecznić dziwacznie-piękną tęczę na horyzoncie dnia. Dnia, który dla każdego jest swój i jednocześnie — jedyny dla wszystkich, którzy istnieją na tej planecie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn