Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Masowy terror jako środek zarządzania państwem

Слово Просвіти, №45 за 2013 рік

Zakończenie. Pocz. w nr 44 z 2013 r. — Co było, kiedy skończył się okres leninowski? — Jakościowa różnica okresu stalinowskiego w stosunku do poprzedniego sprowadza się jedynie do uporządkowania terroru. Operacyjny rozkaz ludowego komisarza spraw wewnętrznych ZSRR N. I. Jeżowa nr 00447 „O operacji represjonowania byłych kułaków, kryminalistów i innych elementów antyradzieckich” (lipiec 1937 r.) w paragrafie „Porządek przeprowadzenia operacji” określał: „Obowiązkowo konfiskuje się amunicję, wyposażenie wojskowe, materiały wybuchowe, substancje trujące, literaturę kontrrewolucyjną, metale szlachetne w monetach, sztabkach i wyrobach, walutę obcą, urządzenia powielające i korespondencję”. W rzeczywistości pod literaturą kontrrewolucyjną przede wszystkim rozumiano wydawnictwa sowieckie, które później zakazała cenzura. Akta archiwalno-śledcze i załączniki do nich zawierają także dokumenty o skonfiskowanych rękopisach. W 1937 roku podczas rewizji skonfiskowano: u księdza ze wsi Marianówka w powiecie hrebinkowskim Sawy Bidnoszyi dziennik i rękopiśmienny „Apostoł”, u arcybiskupa Konstantyna Maluszkiewicza — album z fotografiami, u księdza Iwana Pawluka-Kordona — cztery księgi metrykalne i nieznaną liczbę „różnych rękopisów religijnych”, u biskupa Mykoły Karabinewicza — archiwum rady cerkiewno-okręgowej (12 teczek), u metropolity Wasyla Łypkiwskiego — „walizkę z różną korespondencją”. Nie zachował się żaden dokument, żaden akt, który zawierałby opis tej cennej walizki. Zwolniony w 1933 roku historyk Wołodymyr Parchomenko zabiegał o zwrot monografii „Ruś i Step”, której rękopis skonfiskowano mu podczas aresztowania w Dniepropetrowsku 30 września 1929 roku. Badacze terroru rozpętanego przeciwko cerkwi oraz autorzy prac poświęconych represjonowanym naukowcom nigdy nie wykryli w archiwach rękopisów, które zostały wymienione jako skonfiskowane podczas aresztowań. Oprócz zakazanych wydawnictw i rękopisów, u działaczy cerkiewnych i wszystkich represjonowanych obywateli podczas rewizji konfiskowano kosztowności, a nawet nieprzewidziane rozkazem Jeżowa obligacje. Po aresztowaniu metropolity Konstantyna (Diakowa) 9 kwietnia 1938 roku do naczelnika IV wydziału UGB NKWD USRR wpłynął raport: „U aresztowanego Diakowa Konstantyna Hryhorowycza, który zmarł w więzieniu, przy przeszukaniu w momencie aresztowania skonfiskowano różne wyroby ze złota i srebra w ilości około 18 kilogramów, trzy złote zegarki i 4500 rubli w znakach radzieckich […]”. — Czy struktury siłowe grabiły nie tylko poszczególne osoby, ale i ukraińskie muzea? — Agenci Wniesztorgu/Gostorgu, specjaliści-antykwariusze znajdowali kosztowności we wszystkich muzeach ZSRR, zaczynając od leningradzkiego Ermitażu. Decydujący był popyt, koniunktura rynkowa. Rzeczy, które można było nabyć na Zachodzie, ogłaszano eksportowymi i konfiskowano niezależnie od tego, gdzie się w tym czasie znajdowały — w zbiorach czy na ekspozycji. Ponieważ sztuka ukraińska (umownie mówiąc, dzieła Mykoły Pymonenki czy P. Lewczenki) na Zachodzie nie była notowana, cała uwaga władzy była skoncentrowana na klasyce zachodnioeuropejskiej, która miała wysoki popyt, oraz na tych prowincjonalnych muzeach, które akumulowały cenniejsze zabytki dziedzictwa kulturowego, przede wszystkim zabytki państwowości starszyznowo-hetmańskiej. W Kijowie było to Ogólnoukraińskie Muzeum Historyczne im. T. Szewczenki oraz Muzeum Sztuki WUAN (dawniej Chanenków). Skonfiskowano i sprzedano za granicę wiele bezcennych dzieł sztuki, w szczególności z Muzeum Sztuki WUAN obraz Huberta Roberta (1733—1808), gobelin z 1512 roku, meble, wyroby jubilerskie itp. W latach 1929—1932 wartość eksportu artystycznego ZSRR na Zachód wynosiła około 20—22 mln rubli, czyli stanowiła mniej niż 1% zysku z ogólnego rocznego eksportu. Innymi słowy, dokładnie taki sam lub nawet znacznie większy efekt finansowy można było osiągnąć, zwiększając 1,5 raza dostawy jakiejś śruty czy innego surowca. Ujawnia to antynarodowy charakter ówczesnego kierownictwa, które zawzięcie niszczyło potencjał kulturowy kraju. — Konserwatorzy zabytków również trafili pod represje… — W 1926 roku założono Kijowską Krajową Inspekturę Ochrony Zabytków Kultury i Przyrody. Wiosną 1929 roku podczas omawiania raportu Komisji Sofijskiej przy WUAN inspektor ochrony zabytków kultury Fedir Ernst ogłosił rezerwatem posiadłość Soboru Sofijskiego, czyli terytorium byłego Monasteru Sofijskiego — miała ona wejść w skład kompleksu „Kijowski Akropol”. Ekspozycję muzeum „Kijowski Akropol”, które również starano się zachować, przewidywano umieścić w Cerkwi Dziesięcinnej. Inicjatywy kijowskich naukowców wiosną 1929 roku nie mógł nie pochwalić jeden z kierowników Ludowego Komisariatu Oświaty czasów Ołeksandra Szumskiego i Mykoły Skrypnyka, kierownik Uprnauki Jurij Ozerski, który zgodził się ogłosić rezerwatem przede wszystkim Sobór Sofijski. Ludowy Komisariat Oświaty wydzielił na rezerwat pewne środki, ale doprowadzić na szczeblu rządowym do utworzenia w Kijowie drugiego rezerwatu w skali Miasteczka Muzealnego było już niemożliwe, dlatego liczne nieruchome zabytki kultury zginęły. Na planie centrum rządowego, które jego Cerkiew Wasylkowska (Trójświętelska) podczas niszczenia w 1935 r. Została zbudowana w 1183 r., przebudowana w latach 1690—1700. wybrała komisja rządowa, nie widzimy nie tylko Soboru św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach, ale i Soboru Mądrości Bożej (Sofii), nie widzimy pomnika Bohdana Chmielnickiego, a nawet budynków Urzędów (Prysustwennych misć). Na terenie Akropolu, tak jak wyobrażali go sobie ukraińscy patrioci F. Ernst i jego współpracownicy, zginęły: Sobór św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach, cerkwie Trzech Świętych, św. Jerzego, Dziesięcinna oraz Spotkania Pańskiego. Choć jest to nieco paradoksalne, Świętą Sofię uratował ukraiński rząd bolszewicki. Po dokonaniu Hołodomoru marionetkowi funkcjonariusze: Kosior, Postyszew, Panas Lubczenko, Szełeches, Zatoński, Chwyla i inni odwiedzili historyczną świętość Ukrainy, którą niemal zniszczyli. Według wspomnień pierwszego dyrektora rezerwatu sofijskiego Iwana Skułenki, przekonali się oni, że Sofię trzeba ratować natychmiast. Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych Lubczenko od razu wydał polecenie wydzielenia środków z funduszu rezerwowego Rady Komisarzy Ludowych. Ciekawe, że zarówno Lubczenko, jak i Chwyla byli byłymi borotbistami i łączyły ich interesy partyjno-narodowe. Lubczenko bronił Chwyli nawet po jego aresztowaniu. Będąc na emigracji, archeolog i historyk nauki archeologicznej Mychajło Miller dokonał ważnego uogólnienia: „Podczas wspomnianych wyżej reorganizacji instytucji archeologicznych i muzeów represjonowano także wszystkich bez wyjątku inspektorów ochrony zabytków historii, kultury i sztuki. […] Bolszewicy wszelkimi sposobami niszczyli wszystkie zabytki dawnej architektury i kultury, ponieważ te zabytki demonstrowały młodym pokoleniom starą, wysoką kulturę ukraińską. W porównaniu z nimi budownictwo i kultura sowiecka robiły żałosne wrażenie. Zatem te narodowe zabytki jakby prowadziły milczącą propagandę przeciwko kulturze sowieckiej. Trzeba było zrobić tak, aby młode pokolenia tych zabytków już nie widziały i nie znały; dlatego je niszczono. Inspektorzy zaś wszystkimi siłami bronili zabytków i tym hamowali socjalistyczne budownictwo oraz szli przeciwko interesom partii”. Niemal pierwsze zestawienie nazwisk represjonowanych i zmarłych ukraińskich humanistów pojawiło się w 1953 roku w monachijskim czasopiśmie „Wola: Miesięcznik Związku byłych więźniów politycznych ZSRR” (redaktor — W. W. Pozdniakow). Artykuł nosi tytuł „Zniszczenie inteligencji na Ukrainie” (autor — właśnie cytowany M. Miller). Jeszcze wcześniej, w 1948 roku w niemieckich obozach DP (dla osób przemieszczonych), literaturoznawca Jurij Ławrynenko rozpoczął zbieranie materiałów do słownika biograficznego represjonowanych. Jego inicjatywę poparło Towarzystwo Naukowe im. T. Szewczenki w Europie (1950), wydzielając niewielkie środki na wydatki pocztowe i drukarskie. Po jego przeprowadzce do Ameryki projekt poparło Demokratyczne Zjednoczenie byłych represjonowanych Ukraińców w Związku Sowieckim (DOBRUS), w którym Ławrynenko stanął na czele komisji zbierania i opracowywania materiałów o terrorze sowieckim (wydane w 2005 r.). Ta praca zatrzymała się, gdy ukazał się 173. tom „Zapisek” TN im. Szewczenki, zawierający artykuły Natalii Połonśkiej-Wasylenko, Mychajła Millera, Marii Owczarenko, Hryhorija Kostiuka, Bohdana Krawciwa, Jurija Etnograf Leonila (Niła) Borysivna Zahłada (1895—1938). Rozstrzelana Szełołowa, Myrona Dolnyćkiego i Mykoły Wełyczkiwśkiego (1962). W warunkach emigracji przewyższenie tego wydania było niemożliwe. Szczególnie nasycony jest tu pierwszy artykuł, autorstwa N. D. Połonśkiej-Wasylenko. Myślę, że w korespondencji, która znajduje się w jej funduszu archiwalnym w UVAN (Nowy Jork), na przyszłych historyków czeka ogrom informacji. Obecnie, niestety, ten fundusz jest zamknięty. — Co wiadomo o niszczeniu ikon? — Dla niszczenia przedmiotów kultu zorganizowano pokazowy „pochód kulturalny” po rejonie barwinkowskim na Słobożanszczyźnie, w którym brali udział Mykoła Chwylowy, który popełnił samobójstwo w 1933 roku, aresztowany niedługo potem Ostap Wysznia oraz rozstrzelani Jurij Wuchnal i Iwan Małowiczko. We wsi Kurułky zebrano 4700 ikon, z nich 3500 „przeznaczono” na opał szkoły i domu ludowego. W rezultacie dokonanych działań w tamtych dniach z 788 gospodarstw tej wsi do kołchozu wstąpiło 506. Ludzi można zrozumieć. — Wiadomo, że w dawnych klasztorach przechowywano cenne książki i rękopisy, ikony oraz mnóstwo kosztowności. — Za przykład niszczenia klasztornych zbiorów wziąłem Monaster Meżyhirski. Przeprowadzając się na Kubań, zaporożcy wywieźli ze sobą resztki księgozbioru Monasteru Meżyhirskiego oraz przedmioty cerkiewne z siczyńskiej cerkwi św. Pokrowy. A 24 stycznia 1931 roku Kijowska Rada Miejska uchwaliła „wyłączyć klasztor z użytkowania wiernych”. Na posiedzeniu sekretariatu Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego 22 marca 1931 roku postanowiono: „Zamknąć 2 cerkwie — Przemienienia Pańskiego i św. Jozafata — we wsi Meżyhirja rady wiejskiej Nowo-Pietrowskiej na terenie Kijowskiej Rady Miejskiej, pomieszczenia przekazać na instytucje kulturalno-oświatowe”. Na Wielkanoc dyrektor Meżyhirskiego [instytutu artystyczno-ceramicznego] W. Miller wspólnie z komórką partyjną postanowił „zlikwidować kontrrewolucję na terenie instytutu”. Zniszczyli cenne barokowe ikonostasy z początku XVII wieku autorstwa architekta Andrija Mełenśkiego, zniszczyli malowidła włoskiego artysty A. Scottiego, dzwony potłukli, wszystko doszczętnie zrujnowali. Dowiedziawszy się o akcie wandalizmu, na początku czerwca Meżyhirja odwiedził komisarz ludowy oświaty Mykoła Skrypnyk. Przekonawszy się o wyrządzonej szkodzie, wystąpił przed administracją, wykładowcami i komitetem studenckim. Millera usunięto ze stanowiska i aresztowano. Fedir Ernst razem z Wasylem Sedlarem uratowali z Meżyhirja trzy starodawne portrety — Andrija Bogolubskiego, Irodiona (Żurakowśkiego) i

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn