Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Dantejskie kręgi represji na Ukrainie w dwudziestoleciu międzywojennym

Слово Просвіти, №45 за 2017 рік

Jurij KOWALIW, doktor habilitowany nauk filologicznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki. Kontynuacja. Pocz. w nr 43, 44 za 2017 r. Dwudziestoletnie panowanie Polski na Zachodniej Ukrainie wywołuje skojarzenia z katastrofą. Analogiczna sytuacja miała miejsce na Północnej Bukowinie i części Besarabii, zajętych przez „Wielką Rumunię” (1918), a w następnym roku — na Sygietczyźnie (południowa część Marmaroszu). U. Samczuk położył u podstaw powieści „Góry mówią!” realne wydarzenia — powstanie z 7—8 stycznia 1919 r. przeciwko węgierskiej administracji, na czele którego stanęli mieszkańcy wsi Jasinia — trzej bracia Kłympuszowie, pierwowzory Cokanów: Dmytro, Pawło, Jura. Obiektem epickiego namysłu stał się ich los, dramatyczne relacje z rodziną Makiwczuka, Jonasza i Węgrami, przyjaźń i wrogość na gruncie obyczajowym, etnicznym i społecznym, przyczyny wybuchu narodowego oporu oraz jego brutalnego stłumienia, motywy egzystencjalnego buntu przeciwko węgierskiej samowoli. Jednak Huculi z Marmaroszu trafili w inną zależność kolonialną — tym razem od Rumunów. Jak to mówią, z deszczu pod rynnę… Za podstawę kolonizacji ukraińskich ziem Królestwo Rumunii przyjęło sfałszowaną decyzję tak zwanego Kongresu Bukowińskiego pod przewodnictwem J. Flondora. Mimo protestów Ukraińców, którzy na wiecu ludowym w Czerniowcach (1918) z udziałem prezydenta krajowego i pisarza O. Popowycza dążyli do zjednoczenia w państwo ukraińskie, Rada Ambasadorów zalegalizowała protokołem besarabskim rumuńską okupację. Przywłaszczenie Południowej Bukowiny dokonywało się na mocy „traktatu” z Trianon z Węgrami (1920, czerwiec), ostateczną granicę Królestwa Rumunii wyznaczył „traktat pokojowy” z Turcją (1920, sierpień). Na tych ziemiach wprowadzono stan wojenny (do 1928), masowo przesiedlano tu rumuńskich oficerów, podobnych do polskich osadników, rozpoczęła się totalna rumunizacja kultury, edukacji, toposów, dokumentacji, nazwisk. Na anektowanych ziemiach język rumuński ogłoszono państwowym, mimo że konstytucja z 1923 r. proklamowała „równość wszystkich obywateli, niezależnie od ich pochodzenia, języka i religii”. Panująca szowinistyczna władza, przejęta manią lingwocydu, usuwała Ukraińców z państwowo-administracyjnych stanowisk, ogłaszała ich Rumunami, którzy „zapomnieli ojczysty język”, jak zaznaczono w ustawie o edukacji (26 lipca 1924 r.), całkowicie zlikwidowała 280 ukraińskich szkół oraz ukraińskie katedry na Uniwersytecie Czerniowieckim, podporządkowała cerkiew prawosławną rumuńskiemu patriarchatowi. Rozpowszechniano szowinistyczną wersję, jakoby Bukowina była od wieków rumuńskim terytorium, które „zasymilowali” „Rusini” i „Huculi”, i wymagała etnicznego oczyszczenia. Ksenofobiczny reżim, nie uznając mniejszości narodowych, przede wszystkim Ukraińców, prześladował każdy przejaw legalnej obrony godności ludzkiej i narodowej autochtonów. Brutalnie stłumiono powstanie tatarbunarowskie (1924), podobnie jak wcześniej chocimskie (1919), jednak sąd pod naciskiem światowej opinii publicznej, przede wszystkim pisarzy R. Rollanda, A. Barbusse’a, L. Aragona, T. Dreisera i in., zmuszony był uniewinnić większość aresztowanych (proces 500). W warunkach brutalnego lingwocydu literatura ukraińska, która miała takich pisarzy jak J. Fedkowycz, S. Worobkewycz, Jewhenija Jaroszynśka, którzy stali się klasykami ukraińskiej miary, a Olha Kobylańska — światowej, rozwijać się nie mogła. Jednym z pierwszych, który doświadczył prześladowań, był pisarz M. Marfijewycz — aktywny „oświeceniowiec”, autor „Pieśni marszowej”, którą wykonywano podczas wiecu bukowińskiego, oraz poematu „Hałata” (1920) o antyrumuńskim powstaniu strzelców siczowych (1919). Za odmowę nauczania w języku rumuńskim w ukraińskiej szkole, za opór wobec szowinistycznej polityki, został aresztowany przez tajną policję, ale udało mu się uciec do USRR (1924). Natomiast K. Łastiwka musiał odczuć na sobie szowinizm rumuńskich bojarów, którzy pozbawiali go prawa do samorealizacji jako ukraińskiego filologa i pisarza. Dyskryminację Ukraińców w placówkach oświatowych Rumunii ujawniono w autobiograficznej trylogii „Motyle na szpilkach” Iryny Wilde, kiedy ukraińscy wychowankowie czerniowieckiego liceum pozbawiani byli prawa do ojczystej historii i języka, doświadczali ciągłych upokorzeń godności ludzkiej i narodowej, uważani byli za osoby niepełnowartościowe, skazane na rumuńską asymilację. Decydujące dla głównej bohaterki Darki Popowycz i innych postaci (Natalka Orichowśka, Hynio Iwanczuk, Orest Cyhanczuk, Stefa Sydir i in.) stało się samoświadome poczucie tożsamości narodowej przede wszystkim poprzez język ukraiński, wyrobienie w sobie oporu wobec rumuńskiego szowinistycznego nacisku i dyskryminacji, przeszkód podczas uzyskiwania matury. Ojciec pisarki — prozaik i poeta D. Makohon — konstatował w liście z 12 września 1959 roku do Marii Pidhirianky: „Rumuńska władza już od pierwszych dni zaczęła szaleć. Ukraińską inteligencję aresztowano, a nauczycieli przenoszono na Wschód, nawet w głąb Rumunii. Nasza wieś Łukowycia […] została również zrumunizowana. […] Wszystkie ukraińskie towarzystwa i gazety zostały zamknięte…”. Jeszcze przez pewien czas wychodził miesięcznik „Promiń” (1921—1923), czasopismo „Szczypawka” (1922), utrzymywało się wydawnictwo „Kamenari”. Po 1928 r. rozpoczął się etap względnej liberalizacji kraju, uformowała się Ukraińska Partia Narodowa — zwolenniczka „organicznej współpracy” z władzą okupacyjną. Ożywiło się życie kulturalno-społeczne („Zalizniak”, „Czornomore”, „Zaporożża”, „Kobzar”, „Mazepa”, „Żinocha hromada” itp.), tymczasowo przywrócono język ukraiński w młodszych i wyższych klasach (do 1934 r.), zaktywizowało się nacjonalistyczne podziemie na czele z O. Zybaczynśkim (przywódca Krajowej Egzekutywy OUN), O. Kwitkowśkim, S. Nykorowyczem, I. i P. Hryhorowyczami, rozpowszechniano czasopisma „Samostijna dumka” (1931—1937), tygodnik „Samostijnist” (1934—1937). Jednak reżim króla Karola II nie zwlekał z nowymi procesami sądowymi, rzucając na ławę oskarżonych nacjonalistów, którzy negowali rumuńską władzę na ukraińskich ziemiach (1937). Czerniowiecka prefektura żądała oddawania Ukraińców za używanie języka ojczystego pod sąd wojenny. Represje przeciwko językowi ukraińskiemu nasiliły się po uchwaleniu nowej konstytucji (1938). Ruś Podkarpacka z powodu fiaska projektu zjednoczenia z Ukrainą zmuszona była na podstawie decyzji Centralnej Ruskiej Rady Narodowej (8 maja 1919 roku), założonej w Nowej Lubowli przez O. Newyckiego, zwrócić się do rządu T. Masaryka o przyłączenie na prawach autonomii do Czechosłowacji, co stało się dzięki uchwale konferencji w Saint-Germain (10 listopada 1919). Władze praskie, nie uznając prawa Zakarpackich Ukraińców do jednoczenia się ze wszystkimi Ukraińcami (dlatego O. Newycki wyemigrował do Ameryki), hamowały nadanie Rusi Podkarpackiej autonomii; na pojęcia „Podkarpacka” lub „Zakarpacka Ukraina” nałożono tabu, podobnie jak na słowa „Ukrainiec”, „ukraiński”, natomiast wprowadzano urzędową nazwę „Ruś Podkarpacka” lub „kraj podkarpackoruski” (od 1928). Książki i periodyki drukowano według etymologicznej pisowni I. Pańkewycza („Gramatyka języka ruskiego”). Okres dwudziestolecia międzywojennego często nazywano narodowskim. Dawała się we znaki tradycyjna dla Węgier polityka madziaryzacji od czasu, gdy w latach 1832–1844 język węgierski stał się oficjalnym, obowiązkowym w parlamencie. Minister spraw wewnętrznych Węgier K. Tisza uważał, że Węgrzy mają państwo tylko dla Węgrów, dlatego zamknięto trzy słowackie szkoły, seminarium nauczycielskie w Użhorodzie, gdzie nauczanie prowadzono w języku „ruteńskim” (ukraińskim), który jeszcze tlił się w szkołach cerkiewnych (początkowych), a w wyższych go nie było. Ustawą z 1879 r. język węgierski ogłoszono obowiązkowym przedmiotem w szkołach ludowych. W 1905 r. uchwalono projekt ustawy, zgodnie z którym wszyscy urzędnicy państwowi mieli rozmawiać tylko w języku węgierskim, cyrylica była zakazana. Na Zakarpaciu ruch ukraiński, kultywowany przez ks. Augustyna Wołoszyna, braci M. i J. Brajszczaków, przełamywał opór pogodinowskiego moskalofilstwa i madziaronstwa, pod wpływem których znajdowała się część inteligencji („Towarzystwo im. A. Duchnowycza”, blok madziaronów), Czechów, którzy wypełnili aparat rządowy, na wszelkie sposoby hamując autonomistyczne dążenia Zakarpackich Ukraińców. Po wybraniu na prezydenta Czechosłowacji E. Beneša czescy narodowi socjaliści z użhorodzkiego „Referatu Szkolnego” wprowadzili nieudolny podręcznik rosyjskiej gramatyki E. Sobowa, rozkręcili sztuczną „dyskusję” o języku rosyjskim (russkom) i ukraińskim (małoruskim). Ukraińscy pedagodzy musieli wywalczyć prawo do rozpowszechniania ukraińskiego czytanki F. Agiya (1938). Takie tendencje spychały Zakarpacie w ślepy zaułek prowincjonalizmu. Życie kulturalne (językowe i literackie) trzeba było zaczynać od zera, od problemu języka i pisowni, dawno rozwiązanego na Ukrainie. Pod wpływem działalności kulturalnej Zakarpacia powoli ożywało życie ukraińskie w Preszowie, które znajdowało się pod niwelacyjnym naciskiem słowakizacji. Słabe ośrodki kulturalne, założone przez Kościół Greckokatolicki w XIX w., ledwo tliły się. Przeważały tendencje moskalofilskie (A. Beskyd, I. Żydowśkyj, K. Maczyk; „Towarzystwo im. A. Duchnowycza”) i karpatoruskie (założona przez O. Newyckiego narodowska Liga Rusinów), dlatego próba Łemków stworzenia odrębnej narodowej jednostki administracyjnej (żupy) nie zakończyła się sukcesem. Dzięki wysiłkom Iryny Newyckiej sformowano „Związek Ruskich Kobiet”, założono lokalną „Proświtę” (1930), gazetę „Słowo narodu” (1931–1932). Nic dziwnego, że kraj preszowski jest zbyt skąpy w piśmiennictwo — Iryna Newycka, Zoresław, F. Łazoryk, D. Zubyćkyj na tle prowincjonalnego, imitatorskiego rosyjskojęzycznego pisarstwa I. Kyzaka, I. Hender-Suchodolśkoho czy O. Farynycza. Najaktywniejszymi bojownikami o tożsamość narodową na Zakarpaciu byli młodzi płastuni. Aktywizowało się towarzystwo „Proświta” (Iryna Newycka, W. Hrendża-Dońśkyj i in.), założono profesjonalny teatr „Ruska Besida”, otwierano ukraińskie szkoły i gimnazja, drukowano ukraińskie gazety. Aktywny uczestnik podkarpackiego odrodzenia W. Hrendża-Dońśkyj został fundatorem Domu Ludowego w Użhorodzie, był sekretarzem towarzystwa teatralnego „Nowa Scena”, redagował i wydawał zakazany przez władze magazyn „Nasza ziemia” (1927–1928), stanął na czele Związku Pisarzy i Dziennikarzy kraju (1935), przy którym działało ukraińskie wydawnictwo. Poetę nawet uwięziono na trzy miesiące za wiersz „Podzielili Ukrainę między wrogów…”. Ukraińska Wspólnota Nauczycielska Rusi Podkarpackiej (1929–1939) przejęła kierownictwo nad edukacją na Zakarpaciu, drukowała swoje periodyki „Głos Nauczycielski”, „Nasza szkoła”. Pojawiła się „Gramatyka języka ukraińskiego” I. Waska i A. Sztefana. Rozpowszechniała się prasa w ukraińskiej pisowni. W Użhorodzie odbył się pierwszy Kongres Kobiet, zainicjowany przez Irynę Newycką — zastępczynię przewodniczącej Związku Kobiet (przewodnicząca — Iryna Wołoszyna). Ogarnięci ideami państwowymi studenci Zakarpacia, głównie pisarze (S. Rosocha, I. Kołos i in.), studiując w Pradze i skupiając się wokół magazynu „Probojem”, zainicjowali drugi zjazd ukraińskiej młodzieży narodowskiej w Mukaczewie, który odbył się 1 lipca 1934 r. pod żółto-niebieskimi flagami, wbrew zakazowi czeskiego prezydenta krajowego A. Rozsypala. W 1935 r. założono Ukraińskie Zjednoczenie Narodowe (I. Hryć, W. Kuźmyk, M. Tułek, Iryna Newycka i in.), przemianowane na Ukraińską Partię Chłopską, a później na Ukraińską Narodową Chłopsko-Robotniczą Partię, chociaż nieoficjalnie rozpowszechniała się nazwa UZN, której obowiązki rzecznika prasowego pełnił W. Hrendża-Dońśkyj. Występując na zjeździe „Proświty” w Użhorodzie (1937), wzywał rodaków do przysięgi przed Bogiem, aby nie wyrzekać się praw narodowych. Wielką rolę w kształtowaniu infrastruktury narodowo-kulturowej Podkarpacia odegrali emigranci z Naddnieprza i Galicji, chociaż władze praskie, według wyznania ks. O. Sobola (Zoresława), odnosiły się do Ukraińców mniej przychylnie niż do Rosjan. Dzięki wysiłkom

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn