Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Korona króla Leara

Слово Просвіти, №45 за 2017 рік

Dwadzieścia lat temu — w listopadzie 1997 r. — w Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym im. Iwana Franki odbyła się premiera „Króla Leara” W. Szekspira w reżyserii Serhija Danczenki z Bohdanem Stupką w roli głównej. Nasz stały autor i bliski przyjaciel Bohdana Sylwestrowycza, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki Wołodymyr Melnyczenko przypomina o teatralnym arcydziele frankowców. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki Teatr Danczenki—Stupki W latach 1997—1998 opublikował w gazetach i czasopismach szereg artykułów o wybitnej współpracy reżysera Serhija Danczenki i artysty Bohdana Stupki oraz zaczął pracować nad książką „Teatralny tandem (Fenomen Danczenki—Stupki)”. W niej po raz pierwszy użyto terminu „Teatr Danczenki—Stupki” i pokazano, że ten niepowtarzalny w teatralnym świecie fenomen wyrósł z tych dwudziestu spektakli, które Danczenko wystawił ze Stupką w roli tytułowej (źródła jego były we Lwowie, jednak uformował się on, bez wątpienia, w Kijowie). Zostało to ujawnione, w szczególności, na przykładzie „Króla Leara”, wystawionego przez Serhija Wołodymyrowycza w 1997 r. Któż wtedy mógł pomyśleć, że będzie to ich ostatnie arcydzieło? Reżyser i artysta w pełni poparli mnie w pracy nad książką, co więcej, Stupka wspierał jej wydanie we Lwowie, gdzie ujrzała światło dzienne w 2000 r. A jeszcze Bohdan Sylwestrowycz uważnie przeczytał tekst w rękopisie i, na szczęście, zachowała się u mnie jego zdumiewająca pisemna opinia dotycząca części poświęconej właśnie „Królowi Learowi”, którą publikuję. Szaleńcy prowadzą niewidzących? Moralny szekspirowski kamerton pokrywał się z postrzeganiem „etycznego ładu świata” (I. Franko) w Teatrze Danczenki—Stupki, co stało się główną gwarancją odkrycia głębokiej filozofii „Króla Leara”. Co więcej, przełomy wieków, a zwłaszcza tysiącleci, zawsze nadawały ludziom, a zwłaszcza Mistrzom, szczególną ostrość i tragiczność postrzegania świata; dlatego dzieło Szekspira nabrało na scenie frankowców niespotykanej dotąd tragifarsowości. Czy mogło być inaczej w obecnym wykrzywionym świecie, w którym wyrastają, niczym grzyby, ludzie oślepieni blaskiem swoich pieniędzy, jak swego czasu Lear — blaskiem swojego królestwa. Podobnie jak Lear, ludzie ci żyją w iluzji, że sami w sobie są wiele warci i wszędzie potrzebni, jak to słońce, które ogrzewa wszystkich jednym istnieniem i blaskiem. Ale na tym podobieństwo się kończy, bo w większości współczesnych „wyższych istot” nie ma nie tylko wielkości, dostojeństwa i znaczenia, ale także współczucia, wielkoduszności i szlachetności Leara... Oni nie są zdolni oszaleć dla learowskiego przejrzenia. Rzeczywiście, powtarzając się w nowych warunkach, tragedia staje się farsą... W recenzji spektaklu, opublikowanej w „Weczirnim Kyjewi” wkrótce po premierze, pisałem: „Nabrało prawdziwie mistycznego znaczenia to miejsce tragedii, gdzie szalony Lear mówi ślepemu Gloucesterowi: »Kup szklane oczy i, jak polityk bezecny, udawaj, że widzisz to, czego nie widzisz«. Powiedziane jest to tak boleśnie i przejmująco, że wydaje się, iż Stupka dokonał niemożliwego — użyczył głosu bezbronnej i ufnej duszy po raz kolejny już okradzionego narodu... Wrażenie jest takie, że do każdego z nas — współczesnych ślepców — zwraca się z głębi wieków oświecony szaleństwem Lear. Ale czy wystarczy nam odwagi i rozumu, aby pod koniec szekspirowskiego tysiąclecia wreszcie naprawdę pojąć przenikliwe słowa ślepego Gloucestera, który wybrał szalonego (tak uważał) Edgara na swojego przewodnika: »Czas nadszedł, że wszędzie szaleńcy prowadzą niewidzących«. Póki co nie wystarczyło. XXI wiek szybko pokazał, że na Ukrainie polityka pozostaje środkiem realizacji własnych lub korporacyjnych, a nie narodowych i państwowych interesów. Pulsujące serce króla Na premierze „Króla Leara” przypomniały się słowa Michoelsa o tym, że gest nie powinien pomagać mówić — powinien pomagać myśleć. Stupka w poruszający sposób przekazał poprzez gest ból serca cierpiącego króla. „Długo szukałem, jak pokazać ból serca, nie dotykając go — opowiadał artysta. — Rozwiązanie przyszło nagle — to zaciskanie skurczonych palców lewej ręki. Tak pojawiło się pulsujące serce króla”. Po raz pierwszy ten gest pojawiał się u Stupki-Leara wtedy, gdy Kordelia szczerze przyznała mu, że przyszły mąż zabierze od ojca połowę jej troskliwości i miłości. Rozum despotycznego władcy jeszcze nie zdążył pojąć do końca powiedzianego, a serce starego ojca już daje o sobie znać — właśnie tutaj jest początek tragedii Leara. Jego lewa ręka drętwieje; aby przywrócić jej czucie, trzykrotnie uderza nią o podłogę, gorączkowo porusza palcami... Dopytuje córkę: „Szczerze to, od serca?”. Od tej chwili jego królewska nieszczerość staje do walki z jasną córzyną szczerością (Kent szczególnie podkreśla, że słowa Kordelii „z pełnego idą serca”), a jego ludzkie serce już zawsze będzie boleć po niesprawiedliwych słowach rzuconych w twarz Kordelii: „Mojemu sercu ty teraz obca”; „Ja na wieki ją z swojego serca wyrywam”. Jak często Szekspir używa słowa „serce”! Przypomina mi się Szewczenkowe: „Serce boli, a opowiadać trzeba...”. Learowe serce pulsowało w szekspirowskim tekście tak samo, jak Stupkowy pulsujący pięść... Szaleństwo nad czołem Leara Artysta żył na scenie tak, jakby zdjęto z niego skórę... Odrzucony przez obie córki, Stupka-Lear uświadamia sobie rozumem i czuje sercem, że nadszedł straszny krach całego życia; potężny król i wszechwładny ojciec, który liczył na wieczny córzyny szacunek i miłość, szybko zmieniał się w zniedołężniałego, nieszczęśliwego, skrzywdzonego dziadka. Widz wzdrygał się od bolesnego krzyku duszy Leara, czując, jak po ciele biegają mrówki... Nerwowe napięcie sali osiągało, zdawałoby się, apogeum, kiedy król w rozpaczy obiecywał wstrząsnąć światem niesłychanym jeszcze horrorem, ale w rzeczywistości sam był nim ogarnięty. Łzy gorzkiej urazy przesłaniały mu oczy, lecz dumny Lear zaganiał nieznośny ból w serce: „Płaczu wy chcecie? — rzucał on Gonerilli i Regan. — Nie zapłaczę ja! / Jest płakać przyczyna, lecz to serce / Na sto kawałków rozbije się wcześniej, / Niż ja zapłaczę...”. Och, lepiej by zapłakał, bo serce wytrzymało, nie rozdarło się, ale rozum, zdaje się, zamącił się... W tej chwili Stupka-Lear powoli podnosił prawą rękę nieco powyżej głowy, towarzysząc jej szalejącymi od żalu i rozpaczy oczami, i, zatrzymawszy na niej szklisty wzrok, rozczapierzoną dłonią pokazywał: „Błaznie! Szaleństwo / Tutaj, nad czołem!”. Ten Stupkowy gest niósł w sobie tak potężną energetykę, że każdy widz jakby czuł jego powiew nad własnym czołem! To ten rzadki przypadek, kiedy gest artysty dzielił na pół całą akcję, po czym widz zaczynał myśleć na nowo, czując się w ognisku szaleńczo oślepiającego światła nowego postrzegania świata Leara. Śmierć Kordelii postawiła krzyżyk na życiu Leara. Stupka stworzył postać Leara, który z odnowioną duszą powstaje przeciwko niesprawiedliwemu światu, który gotów jest sądzić i karać nie tylko swoje niewdzięczne córki, ale i wszystkich, którzy okrutnie i niesprawiedliwie traktują „biedaków”, „nagich nędzarzy”. Ale i bez niego w tragedii giną nieżyczliwi bohaterowie: Cornwall, Goneryla, Regana, Edmund... Wraz z nimi odchodzą także Gloucester, Kordelia, Lear... Iwan Franko faktycznie odgadł zawarte w „Królu Learze” ostrzeżenie dla ludzkości: „Raz zachwiany porządek moralnego świata, tak samo jak zachwiana równowaga w świecie fizycznym, prowadzi do katastrofy, do ruiny, która ślepo, bez miłosierdzia pożera złych i dobrych, winnych i niewinnych...” I najstraszniejszym skutkiem społecznego rozkładu była śmierć niewinnej Kordelii. Stupka, który w finale przypadał do Kordelii, jego głos, twarz, oczy porażająco przekazywały to, co najstraszniejsze: żal przyszedł nie wtedy, gdy Lear stracił królestwo, a nawet dwie córki; w rzeczywistości wszystko zostało stracone właśnie wraz ze śmiercią Kordelii. Artysta w pełni zrealizował założenie Danczenki: „Jej śmierć stawia krzyżyk na życiu Leara...” Patrząc na Leara w wykonaniu Stupki w finałowej scenie, rzeczywiście zaczynało się rozumieć historyczną słuszność przypuszczenia Michoelsa, że ostatnie słowa w sztuce nad martwą Kordelią nie były przypadkowe: „Spójrzcie na usta... Och, spójrzcie...” Mówił o ustach Kordelii, które po raz pierwszy powiedziały mu okrutną, lecz konieczną prawdę i popchnęły do przejrzenia... Czy przyznają się do swoich ukrytych zbrodni? Serhij Danczenko i Bohdan Stupka przekonująco pokazali, że ostatecznie tragedia współczesnego Leara, zresztą tak samo jak Leara z czasów Szekspira, polega na tym, że nie nadszedł ten czas, w którym jego nowe postrzeganie świata wejdzie w prawdziwie nieprzejednaną sprzeczność z realnym światem i jego okrutnymi prawami. Więc czy w ogóle nadejdzie? Przez kilka stuleci spektakl potwierdzał ustami Leara renesansową humanistyczną ideę o prawdziwym, niepodrobionym człowieku w jego „czystej postaci”: „Nieupiększony człowiek to właśnie taka oto nędzna, naga, dwunożna istota”. Franko odnotował osobno ten istotny moment w przeobrażeniu króla: „Przestał myśleć o sobie, w jego duszy błyskają obrazy straszliwej niesprawiedliwości ustroju społecznego, i pierwszym odruchem na wpół szalonego umysłu próbuje się rozebrać, zrzucić z siebie wszystko, co obce, wszystko, co pożyczone!” Stupka porażająco zagrał tę wysoką chwilę! Sala zamarła we współodczuwaniu... Trudno byłoby oczekiwać większej jedności duchowej widzów i aktorów... Gdyby Hamlet obejrzał Stupkę w spektaklu, to z pełnym prawem mógłby znów mieć nadzieję: Słyszałem, że zbrodniarze na przedstawieniu Byli tak do głębi duszy Sztuką poruszeni, że przyznawali się Do swoich ukrytych zbrodni. Ale takich, porażonych wysoką sztuką zbrodniarzy, tym bardziej wśród możnowładców, już teraz nie ma... Nigdy nie było takiego Leara! Odważę się wyrazić swoją opinię o niepowtarzalnej pracy Mistrza, używając wzniosłych słów Franki: „Nigdy przedtem ten temat nie był traktowany tak szeroko, wyczerpany do tak strasznej głębi i oświetlony tak jasnym i wysokim promieniem...” Na światowej scenie pojawił się król Lear, który dokonał wcześniej niemożliwego: stopił tragedię Szekspira z tragedią teraźniejszości, zmieszał powiew epoki elżbietańskiej z atmosferą naszych czasów, wreszcie dał nam możliwość głębszego poznania siebie... Wiosną 1998 r., po pokazie „Króla Leara” w Moskwie na Czechowskim Festiwalu Teatralnym, napisałem w moskiewskiej gazecie, że „Bohdan Stupka czuje Szekspira na poziomie genetycznym”. Serhij Danczenko wtedy poparł moją ocenę. Ostatni raz Stupka zagrał króla Leara na początku 2001 r., będąc ministrem kultury i sztuki Ukrainy, czyli niedługo przed śmiercią Danczenki. Powiedział mi wtedy: „Już zdjąłem +Króla Leara+ z repertuaru. Boję się grać”. Chodziło o to, że wysokie napięcie roli i pełne poświęcenie Stupki graniczyły, jak kiedyś w roli bułhakowskiego Mistrza w „Mistrzu i Małgorzacie”, z niebezpieczeństwem dla zdrowia artysty. I mimo wszystko, mimo wszystko... Niewymownie żal, że król Lear w wykonaniu Stupki tak szybko zszedł ze sceny. Ale pozostawił po sobie niewiarygodnie jasne wspomnienie, co więcej, wszedł do klasyki światowego teatru.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn