Strona · s. 6strona oryginału ↗
Światowy kryzys koronawirusowy
Слово Просвіти, №45 за 2020 рік
Serhij KOMISARENKO, akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy i Narodowej Akademii Nauk Medycznych Ukrainy, akademik-sekretarz Oddziału Biochemii, Fizjologii i Biologii Molekularnej NAN Ukrainy, dyrektor Instytutu Biochemii im. O. W. Palladina NAN Ukrainy, przewodniczący Komisji ds. Bezpieczeństwa Biologicznego i Ochrony Biologicznej przy Radzie Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy. Kontynuacja. Początek w nr 40-43 za 2020 rok. Badania kliniczne preparatów terapeutycznych prowadzone są szybciej niż badania szczepionek. Mimo to najbardziej obiecujące preparaty terapeutyczne na bazie przeciwciał otrzymają zatwierdzenie FDA nie wcześniej niż za pół roku. Termin ten w przybliżeniu pokrywa się z najbardziej ambitnymi szacunkami czasu wejścia na rynek szczepionki przeciwko COVID-19. Ponadto preparaty na bazie przeciwciał rekombinowanych lub monoklonalnych z reguły kosztują bardzo drogo, co oczywiście ogranicza ich szerokie zastosowanie w leczeniu COVID-19. Dlatego w wielu krajach do leczenia chorych na COVID-19 zaczęto stosować osocze ozdrowieńców od osób, które przeszły chorobę, zawierające poliklonalne przeciwciała przeciwwirusowe. Początkowo pojawiało się wiele obaw dotyczących możliwości wystąpienia niebezpiecznych powikłań: wraz z osoczem mogą być przenoszone patogeny chorób zakaźnych, w rzadkich przypadkach przetoczenie prowadzi do przeciążenia krążeniowego (TACO), gdy organizm pacjenta nie może zaadaptować się do zwiększenia objętości krwi, lub do ostrego uszkodzenia płuc (TRALI), w którym przeniesione przeciwciała uszkadzają naczynia płucne. Pomimo ryzyka, przetaczanie osocza ozdrowieńców zaczęto stosować w Chinach i USA (gdzie metoda ta otrzymała tymczasowe zezwolenie FDA). Obecnie badania kliniczne prowadzone są w wielu krajach i wykazują obiecujące wyniki. Jednak wstępne wyniki badań klinicznych osocza ozdrowieńców u 426 chorych na COVID-19, trwające w Centrum Medycznym Uniwersytetu Erazma w Rotterdamie (Holandia), wykazały, że większość pacjentów z COVID-19 ma już wysokie miana przeciwciał neutralizujących w momencie trafienia do szpitala. Dlatego należy przeprowadzać badania na obecność przeciwciał i wyznaczać priorytetowe grupy ryzyka w celu wykrycia pacjentów, dla których przetoczenie osocza ozdrowieńców może okazać się korzystne. 1 września 2020 r. FDA, faktycznie w wykonaniu polecenia prezydenta Trumpa, udzieliło zezwolenia na doraźne stosowanie osocza ozdrowieńców do leczenia hospitalizowanych pacjentów z COVID-19, choć zaznaczyło, że do ostatecznego zatwierdzenia tego leczenia wciąż brakuje wystarczającej liczby danych z badań klinicznych. Należy zauważyć, że osocze ozdrowieńców z powodzeniem stosowano już wcześniej podczas epidemii SARS, MERS, gorączki Ebola i innych chorób zakaźnych. Dlatego istnieją wszelkie podstawy, by zalecać stosowanie na Ukrainie osocza krwi osób, które przeszły COVID-19 i nie mają wirusów, do leczenia ciężko chorych z powikłaniami. Jeszcze skuteczniejsze byłoby zastosowanie wyizolowanej z osocza krwi frakcji immunoglobulinowej, zawierającej specyficzne przeciwciała. Niedawno firma „Biopharma” (Kijów) zaapelowała do obywateli, którzy przeszli COVID-19, aby zostawali dawcami osocza w celu opracowania leku przeciwko tej chorobie. Co ciekawe, mężczyźni są bardziej obiecującymi dawcami osocza, ponieważ wśród osób, które przeszły COVID-19, wysokie miana przeciwciał przeciwwirusowych ma 43% mężczyzn i tylko 29% kobiet. Wiodące światowe firmy produkujące leki na bazie osocza, przy wsparciu Fundacji Billa i Melindy Gatesów oraz firmy Microsoft, stworzyły organizację Plasma Alliance CoVIg-19 w celu opracowania preparatów na bazie osocza do leczenia nowego koronawirusa. Tego lata organizacja planuje przeprowadzić badania kliniczne hiperimmunizowanej immunoglobuliny przeciwko COVID-19. Co ciekawe, firma Emergent BioSolutions (USA) opracowuje nie tylko preparat na bazie poliklonalnych przeciwciał ludzkich, ale także produkt na bazie przeciwciał koni immunizowanych SARS-CoV-2. A firma SAb Biotherapeutics (USA) w lipcu 2020 r. rozpoczęła badania preparatu SAB-185, zawierającego poliklonalne przeciwciała ludzkie, uzyskane z osocza transgenicznego bydła rogatego, immunizowanego białkiem SARS-CoV-2. Sekwencja aminokwasowa uzyskanych przeciwciał jest w pełni ludzka, ale odpowiednie geny zawierają bydlęce elementy regulatorowe, które optymalizują ich ekspresję w komórkach plazmatycznych bydła rogatego. Zwierzęta transgeniczne są klonami jednego genotypu, produkującymi do 45 l osocza miesięcznie, a wydajność przeciwciał wynosi do 25 g/l. Firma GigaGen (USA) wykorzystuje do uzyskania poliklonalnych przeciwciał ludzkich genetycznie zmodyfikowaną linię komórek, zawierającą pełny repertuar genów immunoglobulin od 5—10 osób, które przeszły COVID-19. Obecnie aktywnie badane są przeciwciała monoklonalne, zdolne do neutralizacji różnych rodzajów koronawirusów, ponieważ ideę stworzenia uniwersalnej szczepionki przeciwko koronawirusom warto jednak rozważyć w najbliższej przyszłości ze względu na wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia nowych pandemii koronawirusowych. Inne podejście, które może przeszkodzić w przenikaniu koronawirusa do komórki, to stosowanie inhibitorów proteazy serynowej TMPRSS2. Proteaza ta jest niezbędna do przenikania SARS-CoV-2 do komórki, chociaż jej rola biologiczna w organizmie pozostaje do dziś mało wyjaśniona. W eksperymentach na myszach wykazano, że myszy typu knockout, u których nie syntetyzuje się proteaza TMPRSS2, niczym nie różnią się od normalnych. Inhibitorem proteazy TMPRSS2 jest preparat Kamostat mesylan (Camostat mesylate), licencjonowany w Japonii i Korei Południowej do leczenia zapalenia trzustki. Badania kliniczne tego preparatu przeciwko SARS-CoV-2 w kwietniu 2020 r. rozpoczęły się na Uniwersytecie w Aarhus (Dania), a w maju — na Uniwersytecie Yale (USA). Przenikaniu SARS-CoV-2 do komórki mogą również przeszkodzić preparaty wpływające na endocytozę. W kwietniu 2020 r. pojawiła się ogromna liczba publikacji o tym, że leki przeciwmalaryczne chlorochina i hydroksychlorochina mogą być stosowane do leczenia COVID-19, ponieważ podnoszą pH wewnątrz endosomów, zapobiegając fuzji błon i uwalnianiu RNA wirusa do cytozolu, a także hamują wchodzenie wirusa do komórki dzięki zmianie glikozylacji receptora ACE2 i białka „kolca” koronawirusa. Początkowo informacja o skutecznym stosowaniu tych preparatów przeciwko SARS-CoV-2 napłynęła z Chin, później badania kliniczne hydroksychlorochiny w kombinacji z antybiotykiem azytromycyną (HCQ/AZ) rozpoczęły się w USA. Prezydent Donald Trump złożył głośne (i obecnie niesławne) oświadczenie o tym, że w USA wkrótce wprowadzą skuteczne leki przeciwko COVID-19. Pod naciskiem Trumpa FDA udzieliło bezprecedensowego zezwolenia na masowe stosowanie HCQ/AZ w mieście Nowy Jork jeszcze przed dokładnym sprawdzeniem leków pod kątem toksyczności i swoistości działania, co wywołało falę oburzenia u wielu naukowców i byłego kierownictwa FDA. Mimo to w wielu krajach zaczęto stosować HCQ/AZ do leczenia ludzi z COVID-19, tworząc deficyt chlorochiny, niezbędnej do leczenia chorych na malarię i choroby autoimmunologiczne. We Francji pacjenci masowo domagali się przepisania im preparatu, a znany francuski mikrobiolog i lekarz, kierownik badań klinicznych Didier Raoult (Didier
Raoult), zapewniwszy sobie wsparcie prezydenta Emmanuela Macrona, na wszelkie sposoby sprzyjał promowaniu chlorochiny. Wkrótce szwedzkie szpitale poinformowały, że zaprzestały stosowania hydroksychlorochiny oraz HCQ/AZ z powodu niebezpiecznych reakcji ubocznych i braku dowodów na przeciwwirusowe działanie tych preparatów. Tak, użycie HCQ/AZ doprowadziło do hospitalizacji kilku osób z objawami zatrucia oraz śmierci jednego pacjenta. Okazało się, że preparaty te są dość toksyczne i, zgodnie z wnioskiem FDA, sprzyjają pojawieniu się poważnych problemów z rytmem serca, a także mogą wywołać patologiczne zmiany krwi, układu limfatycznego, uszkodzenie nerek i niewydolność wątroby. 15 czerwca 2020 r. FDA wycofała zezwolenia na doraźne stosowanie chlorochiny i hydroksychlorochiny w leczeniu COVID-19, a liczne badania tych preparatów w wielu krajach zostały wstrzymane. Jednym z najbardziej obiecujących preparatów, z którym wiąże się nadzieje w walce z COVID-19, jest remdesiwir (Remdesivir) — analog nukleotydu, będący swoistym inhibitorem polimerazy RNA zależnej od RNA wirusa (RNAdRNAp), niezbędnej do namnażania się w komórce gospodarza. Chińscy naukowcy ustalili strukturę kompleksu RNAdRNAp z remdesiwirem, co pozwoliło lepiej zrozumieć mechanizm przerywania przez niego elongacji wirusowego RNA. Inhibitorowe działanie remdesiwiru na RNAdRNAp potwierdzono in vitro dla SARS-CoV, MERS-CoV i SARS-CoV-2. Przeprowadzono kilka zakrojonych na szeroką skalę badań klinicznych remdesiwiru zarówno w Chinach, jak i w USA przy wsparciu finansowym Narodowego Instytutu Zdrowia USA oraz firmy opracowującej preparat, Gilead Sciences (USA). Wyniki badań świadczą o skróceniu czasu przebywania w szpitalu pacjentów przyjmujących remdesiwir z 15 do 11 dni, a także o poprawie klinicznej u 36 z 53 pacjentów (68%), hospitalizowanych w związku z ciężkim przebiegiem COVID-19. Przypuszcza się, że maksymalny efekt remdesiwiru ujawnia się przy zastosowaniu na wczesnych etapach choroby. Jednocześnie autorzy niektórych badań wysunęli szereg zastrzeżeń, które ograniczają interpretację wyników. Pomimo niejednoznaczności dostępnych wyników, 1 maja 2020 r. FDA wydała zezwolenie na doraźne stosowanie remdesiwiru w leczeniu COVID-19 w USA, a z czasem odpowiednie zezwolenia remdesiwir otrzymał w Japonii i Europie, gdzie jest produkowany pod marką handlową Veklury. Obecnie Gilead Sciences prowadzi dodatkowe badania w innych grupach pacjentów, w szczególności dzieci, i wkrótce rozpocznie badania preparatu wziewnego dla pacjentów we wczesnym stadium, leczonych w domu. Ponadto rozpoczęto badanie kliniczne kombinacji remdesiwiru z przeciwzapalnym syntetycznym inhibitorem JAK — preparatem Olumiant (barycytynib) produkcji Eli Lilly (USA). Aktywnie bada się również preparaty podobne do remdesiwiru, w szczególności analog rybonukleozydu EIDD-2801 i jego metabolit EIDD-1931 (N4-hydroksycytydyna), które zostały opracowane do leczenia grypy przez firmę DRIVE Uniwersytetu Emory (USA) i które wykazały aktywność przeciwko pandemicznym koronawirusom. Co ciekawe, EIDD-2801 okazał się od 3 do 10 razy silniejszym inhibitorem replikacji SARS-CoV-2 niż remdesiwir. W lipcu 2020 r. firma Ridgeback Biotherapeutics (USA) rozpoczęła II fazę badań klinicznych EIDD-2801 pod kątem skuteczności leczenia COVID-19. Stało się również wiadomo o jeszcze jednym preparacie przeciwwirusowym o większej skuteczności niż remdesiwir — BOLD-100 (Bold Therapeutics, Kanada), który stanowi niewielką cząsteczkę na bazie rutenu, wybiórczo hamującą indukowaną stresem regulację białka opiekuńczego GRP78, ważnego dla procesów rozpoznawania komórek gospodarza, wnikania i replikacji wirusa. Innym prawdopodobnym preparatem do leczenia COVID-19, który przyciągnął uwagę naukowców, stał się lopinawir-rytonawir (LPV/r) — złożony preparat przeciwwirusowy, używany do walki z HIV. Lopinawir jest inhibitorem wirusowej proteazy HIV, który narusza tworzenie kapsydu wirusowego, hamuje replikację HIV z tworzeniem niedojrzałych cząstek wirusowych, które nie mogą infekować komórek organizmu człowieka. Rytonawir jest podobny do cytochromu P450 i pełni funkcję farmakokinetycznego wzmacniacza lopinawiru. Uzyskano dane, że lopinawir działa in vitro na SARS-CoV-2, po czym preparat włączono do programu badawczego WHO Solidarity. Jak pokazały badania, LPV/r nie dawał żadnych korzyści pacjentom z COVID-19 w porównaniu ze standardowym leczeniem. Jednocześnie wyniki badań skuteczności LPV/r w kombinacji z interferonem beta-1b i rybawiryną (analogiem nukleotydu, inhibitorem polimerazy RNA zależnej od RNA) są obiecujące. Jednak 4 lipca 2020 r. WHO wykluczyła LPV/r z programu badań klinicznych Solidarity. Badania in silico pokazały, że skutecznym inhibitorem proteazy papainopodobnej (PL) wirusa SARS-CoV-2 jest nitazoksanid (Nitazoxanide) — preparat z klasy tiazolidów o aktywności przeciwpasożytniczej i przeciwwirusowej, odkryty w latach 80. XX wieku przez Jeana-François Rossignola w Instytucie Pasteura. Nitazoksanid został zarekomendowany do dalszych badań in vivo po wykazaniu hamowania przez niego SARS-CoV-2 w warunkach niskiego stężenia wirusa. W celu poszukiwania możliwych środków do leczenia COVID-19 przeprowadzono screening wszystkich białek organizmu człowieka pod kątem zdolności do oddziaływania z SARS-CoV-2. Znaleziono 332 białka, z których 66 jest „celami” dostępnych preparatów leczniczych. W ten sposób zidentyfikowano 69 środków leczniczych, z których 27 już przetestowano, 14 przechodzi badania kliniczne, a 28 znajduje się na etapie testów przedklinicznych.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
