Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Lubow FILENKO. Talent do życia Dziadek Sydir

Слово Просвіти, №45 за 2020 рік

Dziadka Sydira w naszej rodzinie wspominano często. Tata, bywało, jak wypije, to go na łzy bierze, a mama tu jak tu: „O, Sydir Pyłypowycz!”. Wydaje się, że tylko mama znała dziadkową wadę, bo wszystkim innym zapamiętał się jako najlepszy muzyk nie tylko wsi, rejonu czy obwodu, a, powiedzmy więcej! — całej północno-zachodniej części Ukrainy! Kiedy dziadek Sydir się zestarzał i nie to że bęben — tamburynu nie mógł w rękach utrzymać, to w ciepłe dni siedział za domem. Na ławeczce. Jak każdy porządny wiejski dziadek. Ławka była z dwóch desek, z tyłu rósł bez, za bzem chowała się chata. Życie ledwie tliło się w dziadkowym ciele, żeby nie upaść, opierał się na lasce, laska — na ziemię, a ziemia, być może, na żółwia. Rzadko laska wykonywała lekkie ruchy w lewo-prawo — to dziadek odganiał nas od ławki. Tych małych i natrętnych. A ze starszymi lubił porozmawiać: — E! Czy to wesele? Trzy stoły i dwóch muzyków! I co ten Trusyk gra?! A Masluk? I u tego nie lepiej wychodzi. Oto my z Tereszkiem..., — tutaj zazwyczaj dziadek na długo milkł, patrzył wyblakłymi oczami w dal, i mała, ledwie zauważalna łza płynęła z prawego oka. Kiedy łza dobiegała nosa, Sydir Pyłypowycz wyciągał z kieszeni rudej kufajki szmatkę, wycierał łzę, a przy okazji i nos, kaszlał dla przyzwoitości i kontynuował, — My z Tereszkiem takie wesela graliśmy — wam się nie śniło! — A co, dziadku, zdolni do nutowej gramatyki byliście? — A co ty tam językiem mielesz, jak krowa ogonem w święto Przemienienia Pańskiego!? Jaka gramatyka na weselu?! Na weselu główne nie tak zagrać, żeby kucharki kisiele porzuciły i na klepisko przybiegły. Żeby młódki podeszwy starły, a u mężczyzn chmiel wywietrzał! I powiedzieć, i przykazać... A pieśni? Oto kiedy jeszcze uszy sprawne były — słyszę, śpiewają: „Oj co to za kuma, co pod kumem nie była...”, a jeszcze krów na obiad nie gonili! Czy takie w dzień śpiewają?! Dla każdej pieśni, przysłowia swój czas. Takie śpiewać wieczorem, jak dzieci pod nogami się nie plączą. Żartować trzeba umieć i wiedzieć kiedy... — A wyście umieli! — A gdybym nie umiał — kto by mnie za czterysta kilometrów na wesele przywoził i odwoził, ha?! Tak ja trzysta wesel tylko za Połtawskim szlakiem zagrałem! A co już tutaj, to licz, w każdym dworze byłem. Zapytaj choć u kogo: kto u was za muzykę był? — Sydir Pyłypowycz! Bo znali, szanowali i wołali! Tak to, bywało, przyjadą w tych dniach, bo wcześniej przecież po Pokrowie się weseliło, i proszą: „Sydorze Pyłypowyczu, prosili ojciec-matka i my Was prosimy grać na naszym weselu”. Dobra, mówię, przyjadę, ale u mnie dwa warunki: oto taka i taka zapłata i ładna „podsadna kaczka”. Wszystko. Dogadaliśmy się. Znaczy jadę. — Dziadku! Czy u was w domu kaczki na jajka nie siadały?! — E, chłopcy... Do której klasy chodzicie? Dziewiątej? Pewnie struczkujecie po nocach? A co pokrzywiliście się, jakbym nie wiedział, sam taki byłem... Podsadna kaczka — to taka rzecz... Życiowa. Młódka, znaczy, mi potrzebna na wesele, wdowa czy tam samotna. A jak bez młódki?! Swoją babę nie woziłem ze sobą, u niej, o, gospodarstwo, go... Nie to, co teraz... A wy myślicie, dziadek zawsze na ławeczce siedział i na kury krzyczał? E! A my z Tereszkiem... Sydir Pyłypowycz Waszczenko, rodowity wuj mojej babci Łysawety, przeżył sto jeden lat. Żona zmarła o ćwierć wieku wcześniej. Dziadkowa fotografia wisiała w kołchozowym muzeum. Jako ziomka-długowiecznika. Chociaż, jak dla mnie, były ku temu i inne przyczyny. Nie mniej znaczące. Talent, na przykład. Talent do życia. Wujek Mykoła Każdemu Bóg talent daje. Komu czerpakiem nasypie, komu łyżką, a komu rzuci szczyptę, jak dobra gospodyni soli w słodką mleczną kaszę. Wujkowi dostała się nie to żeby szczypta, a tak, łyżeczka do herbaty. I to ciotka całe życie wspominała niedobrym słowem tego dawcę. Co prawda, obrywało się zawsze wujkowi. — Oto ty wiesz, gdzie nie schowam, gdzie nie wymyślę — on znajdzie! W walonek wstawię butelkę — znajdzie. W szafie czy gdzieś w stoliku — to i nie pytaj! Jeden raz w ziemniakach zakopałam. Takie w tamtym roku wyrosły, po pas! I ja oto dokładnie przy krzaku dołek wykopałam głęboki, wstawiłam słoik zakręcony i zagarnęłam. Dzień-dwa patrzę — nigdzie nic. A jak rzuciłam się do słoika, bo przyjechali młócić, trzeba chłopakom nalać, a tam — wierzysz? — na dnie! Oto jak ono znalazło?! A ani krzaki nie pomięte, ani łodyżka nie zgięta, a wódki nie ma! — A ty jeszcze opowiedz, opowiedz, jak w trzcinie chowałaś! — wtrąca się do rozmowy wujek. — A, Luboczko, wierzysz-nie, a ten raz już tak schowałam, myślałam — do Pokrowy stać będzie. Gdzie tam! U nas tam na belce, z brzegu ogrodu, staw nie staw, rzeka nie rzeka, a wkoło — trzcina. Ja tęgi krzak trzciny wykopałam, słoik wstawiłam, a z góry znowu ten krzak. I wszystko tam tak posprzątałam, ziemię mokrą do stawu wrzuciłam, no nigdzie żadnego śladu. Jeszcze pokręciłam się-popatrzyłam: nie widać, samej by nie zapomnieć gdzie. W domu nie schowasz, wszystko wypróbowałam. A ono przecież sprawa do jesieni idzie, tam młócić będą — daj, tam orać będą — daj. A na wsi wcześniej bez butelki kroku nie zrobisz! To teraz pieniędzmi biorą, a wcześniej jeden wariant — butelka! A ono znalazło!, — ciocia Nina patrzy w wujkową stronę już bez osądu i złości. Ile lat minęło — już nie iskrzy. A może, mnie się wstydzą. — Oto powiedz, Mykoło, — to już do wujka, — oto jak ty, łotrze, wszystko to znajdujesz?! Wujek przerzuca w ustach papierosa z jednej strony na drugą, mruży oczy, jak ten kot, uśmiecha się: — A mnie prowadzi. Jak ona czy kupi, czy wypędzi samogon, tak ja już i wiem. Czuję. Oto idę, myślę. A nogi same prowadzą, prowadzą. Zatrzymałem się. Znaczy gdzieś tutaj. Nie, nie za... — A żeby ono ciebie już ze świata zgładziło! — odzywa się ciotka. A wujek tylko uśmiecha się i wyciąga kolejną „Prymę”. ...Jak wujek zachorował i zebrał się umierać, to poprosił szampana. Córka kupiła i przyniosła, bo takiego napoju na podwórku i poza nim nie bywało, i mody nie było! Nie ma już wujka. Na tamtym świecie króluje. A talent? Daj boże, żeby nikomu nie przypadł. Marfa O tym, że dzieci bywają dwie babcie, dowiedziałam się dopiero w szkole podstawowej. Niedługo przed wiosennymi feriami koleżanka z klasy Tetiana Szwydczenko pochwaliła się, że pojedzie do Iskiwki do babci. „Dziwne, – pomyślałam ja, – pewnie coś znowu wymyśliła.” Bo Tetianina babcia, babcia Warka, mieszkała dwa domy od nas. A dzieci mogą mieć tylko jedną babcię i jednego dziadka. Jak u mnie, u Hali Borowyczki, u Witka Horowego. Oto co tutaj niejasne? Jeden komplet rodziców, jeden komplet babć-dziadków. U mnie tak było całe życie. A ponieważ uczyłam się lepiej od Tetiany, już i książki czytałam, to tak jej i powiedziałam: „Ty wszystko wymyśliłaś, tak nie bywa, jaka taka babcia w Iskiwce?!” „Mamina mama”, — odpowiedziała Tania. No, mamina mama była i u mnie. Kiedyś. Dawno. Bardzo dawno. Ona nawet huśtała na rękach starszego ode mnie o dwanaście lat brata i mówiła, że oto, stopnieje śnieg, trawka wyjdzie i pójdą oni z Kolą na wygon bawić się. Tak mama opowiadali. Jednak mamina mama, babcia Marfa, była taką dawną starożytnością, że przyrównywała się w moim dziecięcym postrzeganiu świata do bajkowej postaci. Co prawda, w chacie nad oknem wisiała jej i dziadka Łuki fotografia, ręcznikiem przybrana. No tak i oblicze Jezusa na papierowej ikonce wisiało na pokuciu, i co? *** ...Marfa wyszła za mąż z miłości. Swoje pierwsze małżeństwo opisywała córkom jak bajkę! Bywało, usiądą w ziemiance przy ciepłym piecyku, a ona zaczynała im opowiadać, jak spotkali się z Iwanem po raz pierwszy, jak chodzili z nim na wiejskie zabawy, jak uśmiechał się, widząc ją na ulicy, jak przyjechał prosić o rękę, a Marfa musiała stać przy piecu i dłubać w nim, a ona wciąż zerkała na Iwana i wesołe iskierki tylko skakały w jej oczach. Rodzice widzieli tę miłość, więc z lekkim sercem wydali córkę za mąż. Któż wiedział, że tego szczęścia Pan Bóg odmierzył zaledwie trzy lata?! Oto tutaj się pobrali, oto tutaj zaczęli mieszkać u jego babci, oto tutaj pierwszy raz się pokłócili i Marfa zebrała tobołek i przez śniegi i zaspy ruszyła do domu, bliscy przyjęli jak należy: córka w gości przyszła!, a trzeciego dnia ojciec zaprzągł sanie i odwiózł Marfę do męża. Oto tutaj opowiada babci o kłótni — Iwan, żartując, uderzył ją w pośladek, a oto tutaj — urodziła się córeczka, a oto tutaj — 33-ci rok, głód, Iwan przy siewie na traktorze, wziął w garść ziarno, wrzucił do ust, póki brygadzista nie widzi, a temu i widzieć nie trzeba — ziarno było zatrute. Umarł Iwan... Oto tutaj... Skończyła się bajka. Marfa z dzieckiem mogłaby wrócić do ojcowskiego domu. Teraz rodzice by przyjęli. Ale nie ma komu przyjąć, głód 33-go zabrał nie tylko męża, ale i rodziców. Marfa została w obcej wsi, bracia męża pomagali wdowie. A potem zdarzył się Łuka. I Marfa po raz drugi wyszła za mąż. I urodziła się moja mama Maria. Często opowiadała, jak dziadek zabiegał o moją babcię piękność, i jak zaczęli sobie żyć, i jak zaczęła się wojna, i jak zabrali Łukę do pospolitego ruszenia, i jak ten wciąż żałował, że tak i nie dowie się, kto się urodzi — syn czy córka... Trzy lata pierwszego małżeństwa, sześć lat drugiego, trzy córeczki – oto i całe szczęście Marfy. Nie skarżyła się, nie płakała, nie poddawała się. Kiedy Niemcy weszli do wsi, Marfa nagle stała się niechlujna: chodziła w brudnym ubraniu, z plamami sadzy na twarzy. Uratowała i córki, i siebie. Na miejscu spalonego domu wykopała ziemiankę, po roku czy dwóch krewni pomogli postawić nowy dom. Zawiadomienie o śmierci męża tak i nie przyszło, sąsiad opowiadał, że na własne oczy widział, jak w okop, gdzie był Łuka, trafił pocisk. Ale cuda przecież się zdarzają? Oto i Marfa miała nadzieję na cud i chowała za kupioną u Cyganki ikoną pożółkły papierek, który zaczynał się słowami “Wasz mąż, Prydatczenko Łuka Hordijowycz, zaginął bez wieści...”. W ostatnim roku Marfa wciąż wspominała swoje życie i próbowała zrozumieć: Za co, za jaką winę, życie karze ją?! Dwukrotna wdowa, starsza córka — inwalidka, sama nie ma zdrowia, pewnie niedługo umrze, a młodsza ma dopiero dziesięć lat. Cała nadzieja — w średniej, a ta za mąż się szykuje... Pod jesień 1953 roku Marfa już nie to że do pracy — z domu nie mogła wyjść. Jeszcze ucieszyła się pierwszym wnukiem. A potem jakoś zachciało jej się kiszonego arbuza. Wydawało się, oto zje — i choroba ustąpi. Arbuza znaleźli we wsi. Zjadła z apetytem. Ale wstać już nie miała sił. I nie dało się patrzeć na Ninę, najmłodszą. Bo komu potrzebna sierota, co ją czeka w przyszłości? Wyciągnęła rękę do córki, z ostatnich sił chwyciła za szyję, próbując udusić. Sąsiadka wyrwała dziewczynkę. A jeszcze po chwili — położyła Marfie na oczy miedziaki. *** ...Mama często wspominała, jak obudzili się w środku nocy od cichego pukania do drzwi i nagle wszystko zrozumieli. W jednej chwili ubrali się, wzięli Kolę na ręce i pobiegli do Nykonoriwki: “Biegnę, biegnę, a nogi jakby w miejscu stały.” Tak w siedemnaście lat mama została całkowitą sierotą. A u mnie zmarła babcia, którą znam tylko z opowieści mamy. I zdjęcia. Jej nigdy nie postrzegałam jako babci. Ona — to mamy mama. Marfa Wołodymyriwna Prydatczenko, z domu — Mystiuk. Od lewej do prawej: mama Fiłenko Maria Łukiwna, babcia Marfa, ciocia Nina, ciocia Motia.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn