Strona · s. 10strona oryginału ↗
5. Tylko żeby nie umierała Babyna…
Слово Просвіти, №45 за 2020 рік
Kostiantyn SUSZKO, m. Zaporoże. Zakończenie. Początek w nr 41–44 za 2020 rok. Zdumiewające, Babyna ma jeszcze nie tylko swój punkt odniesienia1, ale i duchowy drogowskaz – niedaleko południowych, a raczej, chyba, południowo-wschodnich obrzeży wsi, na samym czubku góry zachowała się Chandykowa Mogiła. Właśnie zachowała się, bo w połowie lat 80. ubiegłego wieku mogła zniknąć. Z majestatycznego kurhanu, usypanego, być może, jeszcze w epoce brązu, zaczęto brać grunt do prac budowlanych na miejscowej fermie. I to przy tym, że kurhan wieńczy wieża triangulacyjna, która w zasadzie jest chroniona prawem o wiele pilniej niż sam kurhan, ponieważ wieże są wykorzystywane (a dokładniej, były wtedy wykorzystywane) przez wojskowych topografów. Ale babynscy gospodarze, jak się zdaje, o tym nie wiedzieli. Tak jak nie wiedzieli o tym, że sam kurhan wieńczy drugi pod względem wysokości (95 metrów) punkt Chersońszczyzny.2 Natychmiast wkroczyłem w proces budowlany i obiecałem „roztrąbić o barbarzyństwie na cały Związek Radziecki”, jeśli niszczenie kurhanu nie zostanie przerwane. Posłuchali i przestali. I chociaż Chandykowa Mogiła teraz stoi, bezczelne wyrobisko, które widać już z drogi, zniekształciło jej wygląd. Ze szczytu roztacza się widok jeszcze szerszy niż z progu mojej chaty, w szczególności przez lornetkę na prawym brzegu zbiornika można dostrzec mogiłę (o tym już mówiłem) koszowego atamana Wojska Zaporoskiego Iwana Sirki na szczycie (uwaga!) kurhanu Baba, na północno-zachodnich obrzeżach wsi Kapuliwka. Tam kiedyś była Czortomłycka Sicz. Od Chandykowej Mogiły daje się prześledzić łańcuszek niewielkich pagórków: niższy, za nim jeszcze niższy, dalej jeszcze niższy, ledwo zauważalny… To pozostałości jeszcze czterech czy nawet pięciu, a może i więcej kurhanów, które biegły w stronę Dniepru. Im poszczęściło się mniej niż sąsiadce ze znakiem triangulacyjnym – wszystkie zaorano, zrujnowano doszczętnie na długo przed tym, jak z Chandykowej zaczęto brać grunt. Widok ze szczytu ocalałej Mogiły zachwyca i porywa. Znaczna część Babyny wraz z Matnią ukazuje się, doprawdy, jak na dłoni. A wokół – stepy, czyli pola, poprzecinane pasami leśnymi. Prawie wokół, bo prosto, jak patrzeć na północ i na zachód, rozlało się „morze”, gdzie kiedyś rozkoszowały się pławnie, legendarna leśna kraina, którą dawni Grecy nazywali Hileą (Gałęzistą). Nawet za przerzedzonymi wiatrochronami (rąbią na opał, bo zimą nie ma czym palić) nie widać Wysokiej Mogiły, do której, być może, i kilometra nie ma… A niedaleko Wysokiej, przy samym pasie leśnym – Biłokrysyni Mogiły (dwa kurhany). Na południe od Chandykowej jeszcze trzy kurhany… A ile między nimi rozrzuconych swoistych plam, które potrafią rozróżnić tylko archeolodzy! To ślady po nasypach kurhanowych. Nasypy zaorane, rozszarpane, rozciągnięte po polach albo wywiezione na potrzeby gospodarcze, a same mogiły, czyli pochówki, w których leżą szczątki naszych przodków, zostały. Są na miejscu. Ale dusze ich są poruszone i nie znają spokoju. Jedyna może być pociecha: tutaj dusze przodków są tylko poruszone, a nie przygniecione, nie poniżone, nie rozszarpane, nie zbezczeszczone tak, jak dusze tych, których wieczny spoczynek jest przytłoczony budynkami mieszkalnymi, „kołami widokowymi”, współczesnymi „muzycznymi” rytmami, rykiem aut. Zatem na podejściach do Babyny wszystkich, którzy idą lub jadą, pierwsza wita właśnie Chandykowa Mogiła. Linia horyzontu, którą podtrzymuje, jest zawsze niewzruszona, wyraźna i wyrazista, o każdej porze roku, przy każdej pogodzie. I niebo nad Mogiłą jest zawsze wysokie, i przestrzeni wokół dużo, niezależnie od tego, czy mgła naciera zewsząd, czy gęsto się zachmurzyło, czy oślepiająco świeci słońce. Od drogi do kurhanu kilkaset kroków, a wydaje się, że Chandykowa jest tuż. Bo zawsze słychać cieniutki, cieniutki świst wiatru między stalowymi ramami znaku triangulacyjnego, szept kostrzewy na zboczach i coś w rodzaju przytłumionego jęku. I tak – zawsze. Wiatru może nie być, ale świst rozbrzmiewa za każdym razem, jak szept, jak i jęk. To ostatnie niech nikogo nie peszy, bo w tym nie ma żadnych skarg, żadnych narzekań, po prostu nasza ziemia zmęczyła się krzyczeć. Tylko jęczy. Bo tak jej lżej – jestem o tym przekonany. A we wsi… Tam do dziś jest szczególna atmosfera (a czyż nie tak jest w każdej, bliskiej każdemu z nas, wsi?), niepowtarzalna aura (a czyż nie ona wyznacza miejsce, gdzie każdy z nas pojawił się na Białym Świecie i stanął na nogi?), aura, która cudem zachowała się, mimo wszystkich strasznych zniszczeń. Ja niczego nie wyolbrzymiam i nie idealizuję, a po prostu dzielę się swoim odczuciem. Wydawałoby się, co tu kochać? Opróżnione i zawalone chaty? Porośnięte ambrozją i łobodą ulice, które nigdy nie znały asfaltu? Rozbite drogi? A może obdrapany budynek dawnego sklepu nastraja optymistycznie? Czy może te nastroje płyną od porośniętego bzem, kostrzewą i kolcowojem starodawnego cmentarza-grobków, gdzie na tabliczkach imiona zmarłych do dziś piszą w „ogólnoprzystępnym języku”? Nie, oczywiście, że nie to. Bo jest jeszcze malownicza Bałka, której zbocza pokryte są ostnicą, dziką różą, głogiem i oliwnikiem… A w dolinach – dzikie grusze najróżniejszych „gatunków”. Przez nikogo nie sadzone, przez nikogo nie podlewane, wysokie i okazałe, a owoce na nich chociaż nie wielkości pięści – w końcu dziczka! – za to jakie pachnące i smaczne! A z wyglądu!.. Jedne całkiem okrągłe, na długim, grubawym ogonku, drugie – podłużne, i ogonek króciutki. Jedne ciemnozielone, chociaż już dojrzałe, inne żółte, mimo że jeszcze zielone… Bo jest zbiornik, i chociaż nazywają go „morzem”, ale to – Dniepr! To nasz ojciec Sławuta, tylko okrutnie skrzywdzony… I chociaż podparta betonową tamą woda nie zna dawnego żywego nurtu, przez co kwitnie, wciąż, tam, gdzie przebija się do nas przez odwiert, przechodząc przez glinę, piasek i żwir, ta woda wykazuje swój dawny – dnieprowy – a więc pradawny i kolor, i smak. I ducha! Zatem i siłę swoją życiodajną jeszcze zachowuje w sobie. Mimo wszystko. A jeszcze jest niebo – zdumiewająco wysokie i zawsze szaleńczo bliskie. A jeszcze – cisza, której nie usłyszysz nigdzie indziej. A jeszcze – powietrze, które, jakkolwiek nie stara się go zanieczyścić elektrownia atomowa wraz z cieplną (miasto Energodar – 70 kilometrów dalej), pozostaje niepowtarzalne i niewiarygodne, które nie tylko wdychasz pełną piersią, można je pić. Tutaj jaskółki jeszcze wyśpiewują prawdziwym jaskółczym językiem. Tutaj słowiki wyśpiewują czysto po słowiczemu… …kukułki kukułkują po kukułczemu… …wróble ćwierkają po wróblemu… …razem z nimi sikorki, dzięcioły, szpaki, drozdy, trzciniaki, pliszki, wrony, sroki, pokrzewki, dzierzby, kląskawki, turkawki, sowy, świergotki, żołny, kraski i cała reszta pierzastej braci świergocze, kuka, dudni, szczebiocze, kwili, kracze, wygwizduje i śpiewa każde po swojemu i tylko PO SWOJEMU… Tutaj wilgi jeszcze nie oduczyły się witać rano ludzi, nieśmiało chowając się w gęstwinie akacji i orzechów… Tutaj skowronki śpiewają tak, jak należy śpiewać w Stepie… Tutaj bezrasowe kundelki nie wyrzekły się babynskiego charakteru i nie straciły swojej szczerej oddania ludziom… Tutaj bezdomne koty nie opuszczają opustoszałych rodzinnych podwórek… Tutaj z roku na rok nie zapominają zakwitać, porzucone na pastwę losu w wymarłych zagrodach jabłonie, grusze, morele i wiśnie, czereśnie, śliwy, a nawet brzoskwinie, chociaż wiedzą, że doglądać ich już nie ma komu, owoców zbierać nie ma komu, nawet słowem odezwać się do nich nie ma komu…
A ludzie? Oni nie wyrzekają się ojczystego języka, jakimi by prawami nie próbowali okiełznać go, biedaka, tak zwani przedstawiciele narodu, chyba że naszą długo cierpiącą hrywnę niektórzy uparcie nazywają rublem, a pod adresem ukraińskich perspektyw wyrywa im się słowo bez należnego optymizmu. Czyż jednak oni są temu winni? Czyż można wierzyć w świetlaną przyszłość kraju w całości, kiedy w konkretnej wsi, w której mieszkasz – nie tylko dlatego, że nie masz dokąd pójść, a mieszkasz tutaj, bo to twoja ojczyzna, twoje gniazdo, bo kochasz swój kraj – kiedy w tej wsi: Babinowe horyzonty – nie ma pracy (i to jest NAJWAŻNIEJSZE!); – połączenie transportowe z centrum rejonowym (56 km) zapewnia ciasna „marszrutka” raz w tygodniu; – bezpośredniego połączenia transportowego z Kamianką Dnieprzańską (45 km), gdzie w każdą niedzielę działa wielki jarmark-bazar, nie ma; – wodnego połączenia transportowego z Nikopolem (29 km) oraz innymi miejscowościami położonymi nad Dnieprem (Zaporoże, Enerhodar, Kamianka Dnieprzańska, Wełyka Woroncowka, Zołota Bałka, Wełyka Łepetycha, Hornostajiwka, Nowa Kachowka, Kachowka, Chersoń itd.) nie ma; – szybkiej pomocy medycznej z centrum rejonowego (Wielki Rohaczyk) można się nie doczekać; – straży pożarnej z centrum rejonowego można się nie doczekać; – wody pitnej (obok wody!) z powodu starego (wprowadzonego w 1965 roku), łatanego-przełatanego wodociągu przestano dostarczać pięć lat temu; – ceny artykułów spożywczych są wyraźnie wyższe niż w mieście. I tak dalej, i tym podobne… Czyż można żyć w takiej wsi? Nie tylko marnować czas, a próbować prowadzić pełnowartościowy tryb życia, czyż można w takich warunkach? A ludzie żyją. I nie tylko beznadziejni emeryci, ale i perspektywiczna młodzież. Żyją, kochają się, rodzą dzieci i jak tylko mogą, wychowują je. I zapewne, mimo wszystko, mają nadzieję na to widmowe świetlane jutro, chociaż na głos o tym nie mówią. Inaczej – jakże by inaczej?! I ja stale przyjeżdżam tutaj, szepcząc po drodze: „Tylko żeby nie umierała Babina…”. Wcześniej przyjeżdżałem na dwa-trzy tygodnie podczas urlopu, a w ciągu ostatnich dziesięciu z okładem lat, z żoną – na całe lato; sam zaś, z uwzględnieniem kwietniowo-majowych i jesiennych wizyt, spędzam w rodzinnym obejściu średnio cztery – cztery i pół miesiąca każdego roku. Po co ja tu jeżdżę? Kilkoma akapitami wyżej wyliczyłem wszystkie uroki i nieuroki Babiny, ale ani każdy z osobna, ani wszystkie razem nie są w stanie wyczerpująco wyjaśnić: „Dlaczego?”. Kiedyś Ostap Wysznia lubił mawiać: „Kto do Krymu, a ja do Krynki!” (malownicza miejscowość nad Dnieprem między Kachowką a Chersoniem). Nieco parafrazując, to powiedzenie mógłbym wykorzystać i ja, ale… On też w tym przypadku mógłby wyjaśnić chyba tylko priorytet przywiązania, i to jedynie z czysto geograficznej strony. A są przecież inne, prawdziwe, głębsze przyczyny, które, mam nadzieję, z mojej opowieści wypłyną na powierzchnię, i wtedy wy, drodzy czytelnicy, otrzymacie wyczerpującą odpowiedź na to „dlaczego?”. Tutaj zaczynała się dla mnie twoja, Ojczyzno, widnokręgu rozległość. Jakie tu słoneczko ogniste, jaka tu nieba wysokość! I tylko tyle? Nie. Okien pełne chaty, ogród, co marchewką zapachniał. Jak radośnie mi wracać, do ciebie, ulico, w stepach. Tak znany ukraiński poeta z Zaporoża Mykoła Łychodid (1940–1993) powiedział o swojej rodzinnej Mychajliwce (wybacz, drogi Chomyczu, że odważyłem się zamienić w twoich wersach parę słów). Jednocześnie powiedział on i o mojej Babinie. Bo i dla mnie tutaj, w naddnieprzańskim zakątku, otwiera się widnokrąg całej Ojczyzny. Tutaj, na skrawku ziemi, między dawnym stepem, który dzikie stosunki rynkowe zamieniły w całkowicie zaniedbane pole, między nim a kachowskim rozlewiskiem, słoneczko wciąż jest ogniste; ani na gram nie obniża się nieba wysokość; ogrody, chociaż nieliczne, ale jak poszczęści się z deszczami, też rozpaczliwie pachną marchewką, a także burakami, ziemniakami… A zwłaszcza – koperkiem i cebulą! A wracać osobiście mi tutaj za każdym razem jest nie tylko radośnie, ale z każdym razem wracać jest coraz radośniej, radośniej i radośniej! Czyż jednak tylko mi? Czyż tylko babinowe motywy brzmią w drżących wersach Łychodida? Przeczytajcie niespiesznie, a każdy z pewnością usłyszy w nich coś swojego… Jednemu zabrzmi głos rodzinnej Tekliwki, drugiemu – swojego Switanku, jeszcze komuś – niezapomnianego Ozernego, Rudnykiw, Hnidynciw, rozbrzmiewać będą także głosy Dublan, Tarasiwki, Lubymiwki, Preobrażenki, Pawłysza, Starego Sołotwyna, Pawliwki, Marjaniwki, Suchoji, Butiwciw, Napadiwki, Płoskoho… Wsłuchajcie się… Słyszycie? Wyłapaliście, jak głośno, jak niekiedy niepokojąco brzmi wezwanie? Słuchajcie, słuchajcie… To kogoś wołają w gości, kogoś na pomoc, a kogoś na stypę… Usłyszcie! Odpowiedzcie! Nie tylko serdecznym ściskiem czy nawet „drobną łzą”, ale zbierzcie się i pojedźcie… O ostatecznym powrocie, panowie uchodźcy, czy też zbiegowie, nie mówię. Po prostu odwiedźcie… Chociaż pobądźcie TAM… Iwan Dracz 21 czerwca 2018 roku powrócił do rodzinnych Telijynciw na zawsze… ____________ 1 Punkt, który określa osobliwość krajobrazu. 2 Pierwszą (101 metrów) uosabia kurhan na południowo-zachodnich obrzeżach sąsiedniej Uszkałki. 3 Łychodid M. Krynycia i nebo: Poeziji. – Dnipropetrowśk: Promiń, 1983. – 94 s.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
