Strona · s. 12strona oryginału ↗
Na swój pogrzeb zaprosiła tylko siedmioro. 20 lat temu odeszła w zaświaty jedna z niepowtarzalnych wykładowczyń języka ukraińskiego Maria Ustimiwna Karanska
Слово Просвіти, №45 за 2020 рік
Obecnie język ukraiński zarówno w szkołach, jak i na uniwersytetach często wykłada byle kto i byle jak. Znam niemało takich, którzy poza lekcjami czy wykładami od razu przechodzą na komunikację ze swoimi wychowankami na „ogólnoprzystępny”. To nie jest po prostu horror, to ogólnonarodowy problem: wykładać ukraiński w niepodległej Ukrainie staje się nieprestiżowe; nie ma konkursów na tę specjalność; należy ona do rzędu najmniej „zarobkowych”. W związku z tym w tym arcyważnym państwowotwórczym segmencie zebrała się krytyczna masa ludzi przypadkowych – nieprofesjonalnych, nieuczciwych i niepatriotycznych. Musimy znowu i znowu mówić o czynie Osobowości. I uczyć się na ich lekcjach. Zwłaszcza jeśli za podstawę do tego brać także smutne daty. Mykoła TYMOSZYK Była bezlitosna wobec ubóstwa myśli i ograniczonego słownictwa mówcy. Czyż można odnaleźć w Kijowskim Uniwersytecie im. Szewczenki doby radzieckiego zastoju (a to lata 70.-80. XX wieku) jeszcze jedną taką wykładowczynię, która byłaby tak bezgranicznie i otwarcie zafascynowana swoim przedmiotem? Zauważmy, że nie chodzi o fizykę, nie o historię KPZR czy naukowy komunizm, a o język ukraiński. A jeszcze bardziej – odważyć się w tej specyficznej ideologicznej atmosferze tak wysoko podnieść poprzeczkę wymagań dotyczących konieczności studiowania tego przedmiotu przez wszystkich bez wyjątku studentów. Zaprawdę, pobłażliwości dla nikogo nie było. W żaden sposób nie działały na nią wszelkie telefony, prośby, znajomości z osobami u władzy (wiadomo przecież, że wielu „białych” studentów we wszystkich czasach miało i ma na szczytach swoich protektorów). Głównym kryterium oceny na egzaminie była biegłość i staranność studenta. Tak, stawiała wiele trójek, a nawet dwójek, ale nikt ze studentów nie mógł poskarżyć się, że takie oceny były niezasłużone. Nie na darmo ze względu na trudność zdania egzaminu ten przedmiot nazwaliśmy „językiem Karanskiej”. Fenomenalność Marii Ustimiwny polegała na tym, że najbardziej się jej bano, jej przedmiot najstaranniej studiowano (i nie tylko na egzamin, ale też na częste dyktanda, gdzie najpełniej przejawiała się językowa niegramotność przyszłego dziennikarza), ale najbardziej też... kochano. I teraz jej nazwisko niemal najczęściej wspominają (oczywiście w pozytywnym kontekście) absolwenci wydziału dziennikarstwa lat 70. i 80., kiedy zbierają się razem, by świętować kolejne pięciolecia swoich roczników. Nad tym fenomenem zasłużonej wdzięczności dziennikarzy-profesjonalistów właśnie wobec najbardziej wymagających i, z reguły, najbardziej profesjonalnie przygotowanych swoich nauczycieli, nie raz rozmyślam obecnie, kiedy słyszę, jak niektórzy z młodszych naszych kolegów wystawia podczas swojego egzaminu niemal stuprocentowo całej grupie same piątki. Za to można czasami i oklaski zebrać, kiedy niespodziewanie pojawiasz się na jakiejś studenckiej imprezie. Jednak z perspektywy czasu absolwenci uniwersytetów zazwyczaj wspominają i dziękują za naukę komuś innemu. Może dlatego, że samodzielne życie wystawi wkrótce młodemu specjaliście zupełnie inne oceny. Może dlatego, że pracodawcę we wszystkich czasach nigdy nie interesowały nadmuchane piątki; będzie on cenił przede wszystkim wiedzę, umiejętności, zdobyte z pomocą wykładowcy pierwsze doświadczenie zawodowe. I, odwrotnie, na rynku pracy intelektualnej nigdy nie będzie poszukiwany niedouk... z doskonałymi ocenami. O ubóstwie myśli, ograniczoności słownictwa mówcy, językowych potworkach, prymitywizmie i jednostajności budowy zdań w tekstach nie tylko dziennikarza-początkującego, ale i wieloletniego pracownika gazety, o zaśmieceniu języka ukraińskiego wszelkimi obcymi zapożyczeniami i rusycyzmami Maria Ustimiwna namiętnie, czasami nawet z bólem, mówiła często i wszędzie. I na wykładach czy ćwiczeniach, i na zebraniach partyjno-komsomolskich czy konferencjach, w środowisku studenckim czy wykładowczym. Ją to bolało – i nie bała się o tym bólu przypominać innym. W tym polegała jej pryncypialna postawa, jej życiowe credo.
Nie wystawiała na pokaz swojej biedy. Twardość charakteru, odwagę i pryncypialność hartowała na froncie. Była pielęgniarką. Po wojnie ukończyła Żytomierski Instytut Pedagogiczny, gdzie pozostała pracować jako wykładowczyni języka ukraińskiego, a potem zaproszono ją na Uniwersytet Kijowski. Przypominam sobie, jak już na starszych latach studiów ktoś ze studentów przyniósł wycinek z żytomierskiej gazety obwodowej, gdzie zamieszczono szkic o jej frontowej młodości. Z pociemniałej fotografii spoglądała uśmiechnięta, miła twarz młodziutkiej pielęgniarki. Dla nas było to prawdziwe odkrycie. Przecież o takiej karcie życia swojej wykładowczyni nic dotąd nie wiedzieliśmy. Sama Maria Ustymiwna o swoich wojennych drogach nigdy nie mówiła na wykładach. Tak jak nigdy nie wystawiała na pokaz swojego rodzinnego nieszczęścia, które przyszło do jej domu wraz z niespodziewaną chorobą syna. Jedynego swojego syna Witalija urodziła po wojnie – w 1946 roku. Będąc studentem starszego roku wydziału historycznego, niespodziewanie otrzymał wezwanie do komisji uzupełnień. Nie wiadomo, w jakich okolicznościach, ale jego, całkowicie rozebranego, trzymali na zimnym cemencie w tym punkcie poborowym do rana. Dotąd zdrowy młodzieniec wkrótce zapadł na straszną chorobę, która do ostatnich dni życia przykuwała go do łóżka. Aby choć na krótko wyprzeć z czterech ścian pokoju syna beznadzieję i rozpacz, która towarzyszyła mu już długie lata, docent Karanska zaproponowała jednemu ze studentów dziennikarstwa, Saszy Bałabce, któremu zabrakło miejsca w akademiku, zamieszkanie w jej mieszkaniu. Przyjęła go jak własnego, bo wkrótce bardzo zaprzyjaźnił się z jej Witalijem, rozjaśnił swoją obecnością dwupokojowe mieszkanie przy bulwarze Łesi Ukrainki jasnym promykiem pociechy. Wkrótce dane było przeżyć naszej wykładowczyni jeszcze jeden niesprawiedliwy wyrok losu — śmierć syna. Po pogrzebie Witalija ona, już emerytka, zwróciła się do Instytutu Dziennikarstwa z prośbą o zabranie w darze całej jej domowej biblioteki. Wyraziła w związku z tym tylko jedną prośbę: pomóc wydać pośmiertny tomik poetycki jej utalentowanego syna. Jednak ta prośba w zgiełku codzienności w instytucie jakoś została zapomniana... Przez długi czas po ukończeniu uniwersytetu nasze drogi z Marią Ustymiwną nigdy się nie przecinały. Niespodziewane spotkanie na początku lat 90. w Ukraińskim Domu okazało się dla obojga znaczące. Już nawet nie pamiętam, jakie wydarzenie zgromadziło razem w tym domu i ukraińską inteligencję, i wysokich urzędników, którzy zazwyczaj płomiennie, ale nieszczerze występowali w tamtych niezapomnianych czasach burzliwego ukraińskiego odrodzenia z licznych trybun, wokół których masowo zbierali się przebudzeni z wieloletniego letargu Ukraińcy. Kiedy prowadzący ogłosił przez mikrofon zakończenie wieczoru, z przednich rzędów sali audytoryjnej nagle podniosła się kobieta. Niezmienna, kwiecista, duża, jasna chusta na ramionach, starannie ułożony w koło długi, zapleciony warkocz, od dawna rozpoznawalny głos – wszystko to wskazywało na Karanską. Jej wyraźna dykcja zmusiła publiczność, która już wstała z miejsc, na chwilę się zatrzymać. Krótko zdążyła powiedzieć i o języku ukraińskim, którego należy już bronić nie deklaracjami, a konkretnymi czynami, i o braku ukraińskich podręczników, i o swoim od wielu lat napisanym rękopisie „Składni języka ukraińskiego”, którego nijak nie może wydać. Z nadzieją głośno zwracała się do prezydium z prośbą o wsparcie w tej sprawie. Jednak, usłyszawszy w odpowiedzi od wysokiego rangą prowadzącego, że prośba taka jest „nie pod ten adres”, Maria Ustymiwna nagle zgasła i samotnie ruszyła do wyjścia. Podszedłem do niej już przy wyjściu z Ukraińskiego Domu, pytając, czy poznaje swojego byłego ucznia. Poznała. Umówiliśmy się na spotkanie następnego dnia w wydawnictwie „Łybid” przy Uniwersytecie Kijowskim, gdzie pracowałem w tamtym czasie jako redaktor naczelny. Tusze prosiąt – za druk podręcznika. Zrealizowanie zamysłu Marii Ustymiwny co do wydania jej wieloletniego rękopisu podręcznika w tamtym czasie rzeczywiście było niełatwe. Obrażona za niepodległościowe dążenia Ukraińców Rosja ogłosiła już i papier surowcem strategicznym i nagle wstrzymała jego dostawy do Kijowa, stawiając arcyważną dla młodego państwa ukraińskiego sprawę informacyjną na granicy przetrwania. Galopująca inflacja, wprowadzone przez rząd Ukrainy niepewne kupono-karbowańce, które dewaluowały się niemal codziennie, czyniły jeszcze wczoraj dochodowe wydawnictwo branżą skrajnie ryzykowną i z góry już deficytową. Życie rodziło nowe schematy działalności wydawniczej, spośród których na pierwszy plan wychodziły wydania sponsorskie lub na zamówienie. Zatem wspólnie zabraliśmy się za szukanie sponsora. Gdzieś po dwóch tygodniach od spotkania Maria Ustymiwna „ogłusza” mnie swoim porannym telefonem: — Znalazłam sponsora! — Kto? – z niedowierzaniem pytam. — Kołchoz pod Browarami, gdzie mam daczę, gotowy jest zarżnąć dla pracowników wydawnictwa dwie-trzy duże świnie jako barter za druk mojej książki. Pauza w rozmowie była nieunikniona. Już wyobraziłem sobie, jak będziemy dzielić w gabinetach wydawnictwa niespodziewaną świeżynę utuczonych prosiąt, przywiezioną w gotowych tuszach z Browarów, i jak finansowo będzie obsługiwać wydanie „Składni” nasza księgowość. Już później Maria Ustymiwna opowiadała, jak udało jej się, daleko nie za pierwszym razem (wyobrazić sobie tylko – ileż czasu trzeba było cierpliwie wysiedzieć w poczekalni biura kołchozu), przekonać przewodniczącego tamtejszego gospodarstwa, które samo ledwo wiązało koniec z końcem, by chociaż w takiej formie spróbować pomóc wydać książkę o języku ukraińskim. Pierwszy i, niestety, ostatni podręcznik M. U. Karanskiej „Składnia języka ukraińskiego” ze znakiem „Łybiedzi” i z aprobatą Ministerstwa Oświaty Ukrainy dla studentów wydziałów dziennikarstwa jednak ujrzał światło dzienne. Co prawda, nie w tym roku i nie za taki niezwykły barter. Bardzo pomógł świętej pamięci Anatolij Hryhorowycz Pohribny – w tamtym czasie pierwszy wiceminister oświaty. Sam wieloletni wykładowca naszego wydziału, zawsze przychylnie odnosił się do propozycji uniwersyteckiego wydawnictwa, by za wszelką cenę włączyć do skąpego planu ministerialnego z gwarantowanym zamówieniem państwowym kilka dodatkowych, ale bardzo potrzebnych dla wyższej szkoły tytułów podręczników ukrainoznawczych.
Stypa w Zazymiu pod omoforionem Ohijenkowej historii naszego języka ...Pewnego ranka dwadzieścia lat temu obudził mnie telefon. Nieznajomy kobiecy głos po drugiej stronie słuchawki wypowiedział: “To sąsiadka Marii Ustymiwny Karanskiej. Dziś w nocy ona zmarła. Na stole przy telefonie znalazłam napisany jej ręką spis tych, których należy powiadomić o śmierci oraz numery telefonów. Tu jest siedem nazwisk. Pańskie – czwarte na tej liście. Pogrzeb jutro”. Teraz już nikt dokładnie nie powie, jak i kiedy samotna i ciężko chora, zapomniana przez kolegów i krewnych nasza wykładowczyni układała tę listę, według jakich kryteriów wspominała i wybierała w swojej pamięci przed śmiercią tych ludzi ze swojego zbyt wąskiego otoczenia, których obecność na swoim pogrzebie uważała za pożądaną. Pochowano Marię Ustymiwnę Karanską na wiejskim cmentarzu wsi Zazymie w rejonie browarskim. Właśnie tutaj, po przejściu na emeryturę, kupiła skromną wiejską chatę, spędzając na łonie natury od wczesnej wiosny do późnej jesieni długie dni swojej samotności. Do swojego mieszkania na bulwarze Łesi Ukrainki, gdzie czuła się szczególnie ciężko po śmierci syna, przyjeżdżała tylko na zimę. Na stypę, którą odbywaliśmy w jej wiejskiej chacie, prawie nikt z dawnych kolegów tak i nie przyjechał. Pokazałem nielicznym obecnym na tym smutnym obiedzie najcenniejszy prezent Marii Ustymiwny, który uroczyście wręczyła mi w wydawnictwie w dniu wyjścia egzemplarza sygnalnego jej “Składni” – wydaną w 1918 roku w Kijowie książkę kramolnego dla władzy radzieckiej wychowanka i profesora Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza Iwana Ohijenki “Kurs ukraińskiego języka: Z wykładów z historii języka ukraińskiego”. Wręczając mi tę rzadką książkę u siebie w domu, Maria Ustymiwna wtedy wzruszona wypowiedziała: “Długo przechowywałam ją w swoich schowkach. Ale teraz, przeczytawszy Pańską “Golgotę Iwana Ohijenki”, postanowiłam podarować ją Panu, swojemu uczniowi, z wiarą, że ta książka przechodzi ode mnie w godne ręce”...
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
