Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Twórcze orientacje Ołeksandra JAKOWCZUKA

Слово Просвіти, №45 за 2020 рік

Kontynuujemy opowieść o laureatach Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki. Dzisiaj gościem „Słowa Proświty” jest zasłużony działacz sztuki Ukrainy, członek Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy oraz Ligi Kompozytorów Kanady, członek Kanadyjskiego Centrum Muzycznego, laureat nagród państwowych i międzynarodowych, profesor katedry kompozycji Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy im. P. I. Czajkowskiego Ołeksandr Jakowczuk. — Zapewne miłość do muzyki zaczęła się u Pana we wczesnym dzieciństwie? — Moje dzieciństwo minęło na malowniczych brzegach rzeki Smotrycz we wsi Czercze, która położona jest w centrum Narodowego Parku Przyrodniczego „Podolskie Towtry – Miodobory”. Mój ojciec, Mykoła Antonowycz, wykładał historię w szkole ogólnokształcącej, matka, Hanna Iwaniwna, pracowała jako lekarz w miejscowym szpitalu. Zafascynowany grą orkiestry dętej, składającej się z byłych frontowców-muzyków, w wieku 12 lat zapisałem się do orkiestry szkolnej, gdzie opanowałem grę na trąbce. Mama, która w swoim czasie zajmowała się grą na fortepianie, była moją pierwszą nauczycielką. Dalej, po dwóch latach zajęć na fortepianie z profesjonalnymi prywatnymi nauczycielami, w wieku 16 lat ukończyłem Kamieniecko-Podolską Miejską Szkołę Muzyczną i wstąpiłem do Chmielnickiej Szkoły Muzycznej na wydział teoretyczny. Tutaj, pod wpływem innych studentów, którzy próbowali swoich sił w kompozycji, w szczególności Mykoły Łastoweckiego, poczułem smak tworzenia muzyki. Dzięki fortunie w osobie mojej matki, która poradziła mi jechać do Kijowa i pokazać swoje utwory na katedrze kompozycji Konserwatorium Kijowskiego, otrzymałem zaproszenie do wstąpienia do konserwatorium po 3. roku szkoły muzycznej, czyli jeszcze przed otrzymaniem dyplomu. Był to unikalny przypadek w historii Konserwatorium Kijowskiego, gdyż przyjęto mnie na uczelnię w ogóle bez średniego wykształcenia. Potem, co prawda, musiałem zdawać eksternistycznie egzaminy na świadectwo dojrzałości. — Co dała nauka w konserwatorium? — Właśnie naukę w latach 1971–1976 w Kijowskim Państwowym Konserwatorium imienia P. I. Czajkowskiego (obecnie Narodowa Akademia Muzyczna Ukrainy) w klasie wybitnego ukraińskiego kompozytora, błyskotliwego pianisty Anatolija Kołomijcia, uważam za najważniejszy składnik swojego twórczego kształtowania. Oprócz tego, że Anatolij Panasowycz posiadał gruntowną wiedzę z przedmiotów muzyczno-teoretycznych, wymagał od młodzieży odpowiedzialnego stosunku do nauki, zdobycia podstaw profesjonalizmu, sam był pracowity, nie tolerował niedbalstwa, lekkomyślności, lenistwa. Również z ciepłem i szczerą wdzięcznością wspominam innych swoich nauczycieli, którzy nauczyli mnie harmonii, analizy form muzycznych, czytania partytur, instrumentacji i orkiestracji. Są to Witalij Dmytrowycz Kyrejko, Mykoła Wasylowycz Dremliuha oraz Myrosław Mychajłowycz Skoryk. Zakończyłem swoje studia w konserwatorium operą „Niezapomniane” z własnym librettem na podstawie powieści o tym samym tytule Ołeksandra Dowżenki. Był to pierwszy przypadek w historii Konserwatorium Kijowskiego, kiedy na egzamin dyplomowy z kompozycji student przedstawiał operę. Później utwór został wystawiony w studiu operowym z udziałem śpiewaków-solistów Elli Akrytowej, Ołeksandra Martynenki, Wałentyny Striłeć oraz Hałyny Słuchowśkiej. Dyrygent – Wiktor Zdorenko. — Znaczące miejsce w Pana twórczości zajmują symfonie. — Pierwsza symfonia „Biorytmy Czarnobyla” rozpoczęta w 1986 roku, zaraz po strasznej katastrofie na Ukrainie. To apokaliptyczne wydarzenie dało twórczy impuls pchnęło do napisania wielkiego utworu symfonicznego. Temat nieszczęścia przyniesionego przez pokojowy atom, które rozdarło życie Ukraińców na „przed” i „po” katastrofie, naświetlam jako przestrogę dla ludzkości, ponieważ jej działania, nierozwaga mogą mieć fatalne, nieodwracalne skutki dla wszystkiego, co istnieje na planecie. W symfonii zawarłem osobiste doświadczenie tego wydarzenia, ponieważ dawałem autorskie koncerty dla likwidatorów w strefie skażenia radioaktywnego. Poemat symfoniczny nr 2 „Złote Wrota” (1982) zadedykowałem 1500-leciu założenia Kijowa. Jego światową premierę wykonała orkiestra symfoniczna miasta Toronto (Kanada) pod batutą Wołodymyra Kołesnyka w 1996 roku, 14 lat po napisaniu. A w Kijowie utwór zabrzmiał dopiero po 23 latach od napisania. Wykonała go orkiestra symfoniczna Narodowej Kompanii Radiowej Ukrainy pod dyrekcją Wiktorii Żadko w gmachu Narodowej Filharmonii Ukrainy podczas koncertów Kyiv Music Fest w 2005 roku. Symfonia nr 3 „Echo dzieciństwa” do wierszy J. Serdiuka została napisana w 1987 roku, druga redakcja orkiestrowa – w 2010 roku, poświęcona jest wydarzeniom II wojny światowej, odzwierciedla je z punktu widzenia dziecięcego postrzegania świata. A w czwartej symfonii-requiem „Trzydziesty trzeci” do wierszy W. Juchymowycza na solistów, chór mieszany i orkiestrę symfoniczną (1990) jako pierwszy w muzyce ukraińskiej zwróciłem się ku tabuizowanemu wówczas tematowi Hołodomoru. Znalazłem bogatą, emocjonalnie przejmującą podstawę w poezji W. Juchymowycza, poety, który we wczesnym dzieciństwie osobiście przeżył straszliwą zbrodnię totalitarnego stalinowskiego reżimu przeciwko narodowi ukraińskiemu, a jako dojrzały człowiek zdołał ją przemyśleć swoimi dramatycznymi poetyckimi strofami, ułożyłem swój zamysł w sześcioczęściową kompozycję z uwzględnieniem tradycji żałobnej Mszy Świętej. Po raz pierwszy symfonię kijowianie usłyszeli 22 listopada 2003 roku, po 13 długich latach od jej napisania, w Narodowej Operze Ukrainy w wykonaniu kapeli chóralnej Akademii Kijowsko-Mohylańskiej „Poczajna” (kierownik artystyczny Ołeksandr Żyhun) oraz Państwowej Orkiestry Estradowo-Symfonicznej Ukrainy pod kierownictwem Wiktora Zdorenka. Kolejną, Piątą symfonię „Nostalgia” (2007), od poprzedniej dzieli 17 lat. Był to czas, kiedy przeprowadziłem się do Kanady i prawie przestałem systematycznie pisać muzykę. Nazywając symfonię „Nostalgia”, starałem się wyrazić w niej niepohamowaną tęsknotę za twórczością, nienasycony żal za minionym życiem na Ukrainie, wzburzenie uczuć od powrotu do istoty twórcy płócien muzycznych. Utwór po raz pierwszy zabrzmiał 6 kwietnia 2011 roku na „Premierach sezonu” w wykonaniu orkiestry symfonicznej Narodowej Kompanii Radiowej Ukrainy pod batutą W. Szejki. — Jeszcze jeden ważny kierunek – działalność folklorystyczna i opracowywanie ukraińskich pieśni ludowych. — Moje duchowe drogowskazy uformowały się pod wpływem środowiska rodzinnego i aury małej ojczyzny – Podola. To właśnie czarujące Podole, jego liczne podania ludowe, legendy, folklor pieśniarski kształtowały mój melodyczno-intonacyjny świat jako kompozytora. Już w latach nauki w konserwatorium stosunek do folkloru nabrał świadomego, profesjonalnego podejścia, a mianowicie – rozumienia go jako pierwotnego źródła w muzyce. W szczególności kontakty z Anatolijem Kołomijcem, który w swojej twórczości mocno opierał się na wzorcach ludowych i w tym samym nurcie widział moją przyszłość, skłaniały do zgłębiania pracy nad tematyzmem własnych utworów, poszukiwaniem adekwatnych do zamysłu wariantów rozwoju intonacyjnego. Myślę, że na ukształtowaniu mojego światopoglądu zaważyła również praktyka zbieracka pod kierownictwem Wołodymyra Matwijenki, ówczesnego kierownika gabinetu twórczości ludowej przy konserwatorium. Zorganizowane przez niego w latach 1962–1984 coroczne studenckie ekspedycje folklorystyczne wpłynęły na profesjonalne ukształtowanie licznej generacji folklorystów, muzykologów, kompozytorów. W ich kręgu opanowywałem technikę rozszyfrowywania wzorców ludowych, nagranych na taśmę magnetofonową, i, odpowiednio, normy paszportyzacji. Już po ukończeniu konserwatorium, pracując jako redaktor audycji muzycznych Ukraińskiego Radia, podczas urlopu wielokrotnie odbywałem samodzielne wyjazdy folklorystyczne do wsi zachodniego Podola wzdłuż Zbrucza, utrwalając z pierwszej ręki perły ludowe. Niewielka część tego zbioru (140 pieśni) została opublikowana w 1989 roku w zbiorze „Pieśni z Podola” (wydawnictwo „Muzyczna Ukraina”) oraz „Kolędy i szczedriwki” (wydane w 1990 roku przez WAAUK). Ogółem zebrałem i przygotowałem do druku około półtora tysiąca wzorców, nagranych nie tylko na Ukrainie, ale także w byłej Jugosławii i na terenach Przeszowszczyzny (Słowacja). Pod koniec lat 80. miałem zamiar opublikować je w wydawnictwie „Muzyczna Ukraina”, jednak rękopisy zwrócono, motywując brakiem środków na wydanie. I dzisiaj w moim prywatnym archiwum przechowują się, czekając na upublicznienie, kilka zbiorów dziedzictwa pieśni ludowych – wynik wieloletniej działalności zbierackiej, dorobek, który może rzucić światło na stan istnienia folkloru wspomnianych terytoriów, bytowanie jego gatunków, procesy migracyjne wariantów pieśniarskich i inne kwestie etnomuzykologii. W moim portfelu jest 345 opracowań pieśni ludowych na różne składy chóralne, gdzie starałem się wprowadzić oryginalne zasady opracowania pieśni ludowych, radykalnie odmienne od utrwalonych w ukraińskiej muzyce klasycznej. W szczególności wykorzystuję niektóre zasady symfoniczne rozwoju materiału muzycznego w opracowaniach pieśni ludowych, stopniowo „symfonizując” ich strukturę chóralną. Moje opracowania pieśni ludowych można znaleźć w repertuarze wielu chórów, zarówno stołecznych, jak i regionalnych. Również są one szeroko wykonywane w krajach, gdzie istnieją chóry ukraińskie. Wśród nich chór „Dnipro”, chór imienia O. Koszycia, chór „Wesniwka” z Kanady; kapela „Dumka” oraz kapela bandurzystów imienia H. Kytastego z USA; chór „Buława” z Wielkiej Brytanii i inne. — W nowym tysiącleciu zwrócił się Pan ku muzyce duchowej, zainteresował się gatunkami kanonicznej liturgii i psalmu. — W 2005 roku napisałem „Liturgię Świętego Jana Złotoustego”, która wysławia Słowo Boże, przepełniona wiarą w miłosierdzie, łaskę Najwyższego. Światowa premiera Liturgii odbyła się 26 kwietnia 2006 roku w soborze Świętego Aleksandra (m. Kijów), wykonał ją chór kameralny „Chreszczatyk” pod batutą L. Buchonskiej. Po raz drugi ten utwór zabrzmiał na moim autorskim koncercie 9 czerwca tego samego roku w gmachu Narodowej Filharmonii Ukrainy w ramach festiwalu chóralnego „Złotokopuły Kijów”. Po zakończeniu drugiej redakcji (2009 rok) Liturgię wykonali we Lwowie „Galicyjski chór kameralny” (kierownik W. Jacyniak) oraz w Kijowie chór „Chreszczatyk” (kierownik P. Strutś). — Jeden z Pana ulubionych gatunków – kantata kameralna. — Do tego gatunku zwracałem się w różnych okresach swojej twórczości. Pierwsza próba – „Jesienna kantata” (1975) do własnych tekstów na sopran i orkiestrę kameralną, gdzie temat miłości podany jest przez pryzmat mojej autorskiej refleksji nad poetyką „Cieni zapomnianych przodków” M. Kociubynskiego, nakreślonego w powieści uczucia Mariczki i Iwana. Tutaj opis ludzkiej miłości, jej narodzin, kształtowania się, osiągnięcia szczytu i śmierci-zapomnienia kojarzy się z przyrodą, jej jesienna pora – to szczodre żniwo zrobionego, odczutego, przeżytego, ale jednocześnie jest to – przeczucie zimowego snu, zapomnienia, odejścia. Premierę zrealizowali śpiewaczka Ella Akrytowa oraz studencka orkiestra kameralna w małej sali konserwatorium w 1975 roku. Ważnym wydarzeniem swojego twórczego życia uważam koncert z pięciu premier nowych kantat kameralnych, który odbył się 3 grudnia 2012 roku w Domu Architekta. Kantata „Ja do ciebie szedłem” do wierszy Borysa Olijnyka na bas (solista Ołeksandr Bojko) oraz zespół instrumentalny (dwie flety, fagot, wiolonczela, fortepian) poświęcona jest miłości, która się nie spełniła, zagubiła na życiowych ścieżkach, pozostając smutnym wspomnieniem młodości. Kantata „Na rozstajach serca” do wierszy Petra Perebyjnosa w wykonaniu Tamary Chodakowej (mezzosopran) opowiada o odwiecznej synowskiej miłości do matki („Mamusiu, gdzieś ty za mgłą… Patrzę ja tęsknie w dal”), rozmyślaniach bohatera o swoim miejscu na ziemi („I ja na skrzyżowaniu orbit iskrę wykrzesuję niespokojnie”), o przemijalności życia („Nad niespokojną duszą, nad przeżytymi latami oblatuje kwiat wiśniowy”), o ludzkiej pamięci („I na dźwięczny Szlak Chumacki ziemską pieśnią popłynę”). Do wierszy Wasyla Stusa stworzył kantatę „Błoga Boga dłoń” na bas i orkiestrę kameralną. Wybrał wersy napisane na dwa tygodnie przed odejściem przez umierającego w sowieckim kazamacie poetę, które rzucają oskarżycielski wyrok ludzkiemu grzechowi i uśpionemu sumieniu, sowieckiemu systemowi i totalitaryzmowi. Kantacie „Przewracając przeżyte życie” na sopran i orkiestrę kameralną właściwe jest witalistyczne bujanie emocji młodej miłości bohatera wierszy Petra Osadczuka. Kantata „Ty” do wierszy Pawła Mowczana na tenor i orkiestrę kameralną (solista Serhij Bortnyk) zakończyła wieczór światowych premier. — Pisał Pan muzykę także do przedstawień teatralnych? — W mojej twórczej biografii były lata, kiedy pracowałem jako kierownik muzyczny Kijowskiego Młodego Teatru (1979–1983). To chyba najszczęśliwsze lata mojego życia, kiedy można było żyć, całkowicie zanurzając się w burzliwe życie teatralne Młodego Teatru, swobodnie eksperymentować z muzyką, wychodząc od akcji scenicznej. To laboratorium twórcze było dla mnie bardzo płodne, w przyszłości dało oryginalne pomysły w muzyce innych gatunków. W szczególności napisałem muzykę do przedstawień „Z wiosną ja do ciebie wrócę” O. Kazancewa, „Za dwoma zającami” M. Staryckiego, „Pójść i nie wrócić” W. Bykowa, „Przygody Alicji w Krainie Czarów” L. Carrolla – B. Zachodera, „Trzy siostry” A. Czechowa, „Swaty na Honczariwce” H. Kwitki-Osnowjanenki i innych. Nawiasem mówiąc, przedstawienie „Za dwoma zającami” z

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn