Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

Swoi: Wasyl Starun, głos naszego Języka „Republika duchowych wstrząsów, jeziora sine, Niebiosa na złocie…”

Слово Просвіти, №45 за 2021 рік

Wasyl Starun – autor tomików poetyckich „Abetka switła” (Alfabet światła), „Snih opołonok” (Śnieg przerębli), „Stolitnij znak” (Stuletni znak), „Kora naciji” (Kora narodu), „Bezwiści żywyj” (Bez wieści żywy), „Dusza zmiji” (Dusza żmii), „Namystyna mostiw” (Koralik mostów) oraz jeszcze dziesięciu. W tym roku ukazała się drukiem książka „Zołotyj perełtyn wody” (Złoty podział wody). – Dziadku, niech pan siada! – Ależ ja do Daniłówki… – No to co? Niech pan już siada! – O, Ołenko, tutaj chcą mnie podwieźć, ja potem zadzwonię… O. B.: Raz w miesiącu pojawiałeś się wcześnie rano na progu naszej z mamą ługańskiej jednopokojowej kawalerki z torbą wierszy. W dosłownym sensie – z płócienną torbą, pełną rękopisów. Piliśmy herbatę i rozmawialiśmy o poezji. Potem szedłeś dalej – znanymi tylko tobie drogami. Żeby wieczorem wrócić do swojej Daniłówki. Do kuźni, gospodarstwa i starannie zszytych zeszytów z wierszami. Co prowadziło cię o każdej porze i przy każdej pogodzie do Ługańska, a niekiedy i dalej – do Kijowa? W. S.: Oto już 54 lata minęło, jak napisałem pierwszy koślawy wierszyk. Płócienna torba pojawiła się gdzieś w połowie lat 70., po pięciu latach nauki w „akademii” Mykoły Mirosznyczenki (znany poeta, tłumacz, palindromista. – O. B.) – człowieka znanego w poetyckim świecie Ukrainy, Europy, a i świata, o którym warto napisać wielką książkę… Ponieważ na wsi ani dyskutować o poezji, ani dzielić się swoimi ekzercycjami nie było z kim, to droga moja wiodła do Ługańska. Do Mykoły, do ciebie, Ołenko, do Jewhena Marholita, Mychajła Biłeńkiego, Wiktora Filimonowa... W tamtym czasie w instytucie pedagogicznym już nie studiowałem – musiałem szybko „zakosić” pod urlop dziekański, żeby ukryć się przed KGB („kontora” chciała zrobić ze mnie swojego agenta w środowisku studenckim, więc machnąłem ręką na dyplom – i hyc do rodzinnej wsi, pracować w kuźni, a wieczorami – wiersze pisać). Pozbywszy się uwagi esbeków, chodziłem, gdzie chciałem i z kim chciałem. Często jeździłem do Adrijanopola, gdzie mieszkał Wasyl Hołoborodko. Przez niego poznałem „Kijowską szkołę poezji”: W. Illa, Wałentyna Otroszczenko, M. Worobjow, W. Kordun… Później zaprzyjaźniłem się z Pawłem Mowczanem, W. Herasymjukiem, I. Małkowyczem, I. Rymarukiem… Ale wszystkie drogi niezmiennie prowadziły do… a nie, nie do Rzymu – do rodzinnej Daniłówki… O. B.: Jakoś cytowałeś mi swojego tatę: „A on (czyli ty) wszystko pali i pisze, pali i pisze…” Jak to jest – być poetą na wsi? W. S.: A jak… Poetą na wsi być trudno – i psychologicznie, i materialnie. Bo przecież prawdziwa Poezja nie może służyć ani Neronowi, ani Kaliguli. Ja, oczywiście, nie czułem się Owidiuszem, którego znał cały świat. I mnie – przez zasłonę swojego ignoranctwa – nie zauważali koledzy z klasy. I 220 rubli w kuźni mi nie płacili: „Skoro wierszyki skrobiesz – honorarium i otrzymasz!”. Prawdę mówiąc, wydaje mi się, że poetą warto być tylko na wsi. Tylko tam jesteś nikomu niepotrzebny – ani za „sowka”, ani teraz… A Ukraina jest mi potrzebna zawsze. I nasz język, który ma niemal dziesięć tysięcy lat. Jeden z moich rękopisów nosi tytuł „Słobożański słownik języka ukraińskiego Ariów”. Ostatecznie, moim zdaniem, dla poezji nie ma teraz miejsca ani na wsi, ani w mieście. Nie ma miejsca dla rodziny. Dla talentu. Dla twórczego genomu… Zmienić kąt postrzegania więzi społecznych zdolni są tylko ukraiński prezydent, ukraińska władza. Może jutro… O. B.: Niektórzy „koledzy z cechu literackiego” uważali cię, powiedzmy, za dziwaka. Zwłaszcza ci, którzy sławili „partię Lenina” pod opieką „kuratorów” z komitetu obwodowego i KGB. Co to za historia z „dziwactwem” i KGB? W. S.: „Dziwak”, bo pisałem „nie tak, jak wszyscy”. A także dlatego, że odmówiłem „donoszenia”. „No zrób im już to, czego od ciebie chcą, to przestaną cię dręczyć. Książeczkę wydadzą, pracę lżejszą dadzą…” Tak właśnie szeptywali z każdej strony „życzliwi”. Jeden z nich pisał do „kantoru” – i to nie tylko na mnie – „recenzje”, w których walczył z nacjonalizmem i „realizmem bez granic”. Pewnego razu nasz mądry i ludzki Mykyta Antonowycz Czerniawski (w tamtym czasie przewodniczący woroszyłowgradzkiej organizacji obwodowej Związku Pisarzy Ukrainy – O. B.) po cichu oddał mi jedną z takich „recenzji”, mówiąc, kogo należy się wystrzegać. Ty, Olenko, go znasz. O. B.: Znam. On i na mnie, i na innych ukraińskich autorów „recenzje” pisał… W. S.: Wielu z tych, którzy pisali o „partii Lenina”, obecnie pisze o odrodzeniu narodowym. „Przebrali się” po prostu w locie… O. B.: Właśnie przypomniałam sobie twojego tatę i wypłynęła w pamięci zagadkowa historia twojego urodzenia i pochodzenia… W. S.: Mój tata Wołodymyr Iwanowycz pochodzi z szanowanego rodu: na przełomie XIX i XX wieku jego dziadek, a mój pradziadek, był sołtysem w Baranykiwce na Białowodszczyźnie. Starun w słowniku języka ukraińskiego Borysa Hrinczenki to „rozumujący jak starzec”: „Najbardziej o starunach, którzy lubią starować, mówią, że nie są tak starzy, jak dawni”. Po ojcu mój ród wywodzi się od pisarzy łubieńskiego pułku kozackiego. Ojciec był chyba jedynym spośród pięciu braci (a wszystkich dzieci w rodzinie było siedmioro), który wiele osiągnął – wbrew przeszkodom społecznym i ideologicznym. Sądzę, że mógłby być wspaniałym ministrem oświaty czy rolnictwa. Lecz musiał ukrywać się przed prześladowaniami stalinowskich pachołków, uciekając na wojnę fińską, a potem na drugą wojnę światową. Pod Wielkimi Łukami dostał się do niewoli, tułał się po obozach koncentracyjnych. Po powrocie do domu poszedł pracować. Nie, nie w zawodzie, czyli w szkole. Któż niedawnego jeńca wojennego, od którego przymusowo odcięli się krewni, wpuści do wychowywania „przyszłych budowniczych komunizmu”? Lecz mając wykształcenie nie tylko pedagoga, ale i zootechnika, „wrogi element” pracował i jako kierownik fermy, i jako główny zootechnik… Właśnie wtedy w Potiwce (Perwomajce) pojawiła się moja przyszła matka, Stefania Andrijiwna Tarabanska. Przyjechała aż spod Rawy Ruskiej, razem z dwoma synami. Jej mąż walczył w oddziale UPA, został aresztowany, dostał 25 lat i odbywał karę w Karłagu. Ona zaś, by nie zmarnować całego rodu, uciekła na Słobożańszczyznę. Tak właśnie się pojawiłem. A jako trzymiesięczne niemowlę matka wyniosła mnie w kożuchu i oddała tacie. I tak przez całe życie miałem inną mamę – żonę ojca, Hałynę Petriwnę. Była dla mnie dobra. Własnych dzieci z ojcem nie miała, więc prawdopodobnie była to pewna umowa ze Stefanią Andrijiwną w sprawie dziecka… O. B.: I ani razu nie widziałeś swojej pierwszej mamy? W. S.: Nie, nie widziałem. Jakoś w czwartej klasie zawołali mnie z lekcji, mówiąc, że mam gości. Byli to krewni matki, jechali do sąsiedniej wsi – tam zostało wielu Łemków-przesiedleńców. Pewnie matka prosiła, żeby na mnie popatrzyli. Przekazali mi więc słownie pozdrowienia od niej i pojechali. A ja, oszołomiony, powlokłem się do klasy… Już kiedy matki nie było na świecie, odnaleźli mnie bracia – Wołodymyr i Myron, pisaliśmy do siebie. Ich już też nie ma… O. B.: Twoja poezja to potok, z którego nie sposób się wyłonić. Jak powiedziałeś: „Płyn czasu i przestrzeni, ciemnej miłości i jasnej nienawiści”. To świat naszej ojczyzny w objęciach Ukrainy. To krew korzeni. Fantastyczny stop. Jak sam siebie nazywasz? Neoromantykiem? Impresjonistą? Czy, za W. Herasymjukiem, neomodernistą? W. S.: Wszelkie „izmy” to wytwory materialności świata. Poezja zaś to odczucie duszy, łączenie niemal niepołączalnych leksemów, rytm i muzyka, kontrapunkty, mnóstwo wariantów – nie miliony, miliardy… Między Naturą a Człowiekiem żyje Język. Święta Trójca… Poezja to wszystko. Wszystko to nie Poezja… O. B.: Jeśli się uczyłeś, to u kogo (oprócz „akademii” Mirosznyczenki)? I jeszcze: oryginalny – od „być samym”? W. S.: Nierzadko pisanie, dziecięce pisanie, zaczyna się od miłości do dziewczynki. W moich czasach, z reguły, o rok młodszej. Męki twórczości doprowadziły do pojawienia się niezdar-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn