Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

«Sprawa kobieca»

Слово Просвіти, №45 за 2021 рік

Halyna DACIUK, dziennikarka Anatolij ŁUKASZCZUK, historyk W kobiecych sprawach śledczych – historie matek, sióstr, ciotek, wnuczek, babć, siostrzenic – krewnych uczestników stanicy OUN i UPA w Kordyszowie, którzy zostali represjonowani przez system karny NKWD. Jest jedna „sprawa żony” – Marii Kondratiuk, żony podrejonowego przewodnika OUN Wołodymyra Kondratiuka – „Kowala”, członka OUN od 1943 r. 25 września 1947 r. pracownik wydziału 2-N Zarządu MGB kapitan Buhaj, po rozpatrzeniu materiałów sprawy nr 7325, otrzymanych z Szumskiego Rejonowego Oddziału MGB dotyczących rodziny uczestnika OUN Kondratiuka W. D., uznał, że w 1943 r. zdradził on ojczyznę i wstąpił do OUN. W marcu 1944 r. brał udział w walce przeciwko Armii Radzieckiej. Przebywał w nielegalnym położeniu. 13 września 1947 r. w kryjówce został wykryty w momencie operacji czekistowsko-wojskowej i podczas stawiania oporu zabity. Uznał za zasadne wysiedlenie rodziny Kondratiuka W. D. w składzie: żona Maria i syn Hryhorij, do odległych miejsc Związku Radzieckiego. „21 października 1947 r. rodzina wysłana na stację Usjaty Kolei Tomskiej, eszelon nr 20049, dowódca warty porucznik Kurylenko”. Na stacji kolejowej w obwodzie tomskim Maria wraz z dziesiątkami tysięcy przesiedleńców z Wołynia czekała na wyznaczenie im stałego miejsca pobytu. 29 stycznia 1948 r. Narada Specjalna przy Ministrze Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR postanowiła: „Kondratiuk Marię, jako członka rodziny uczestnika bandy OUN, wysiedlić na osiedle specjalne w obwodzie kemerowskim, przy niej syn Hryhorij, 4 lata”. Rok później Maria na osiedlu specjalnym wyszła za mąż. „Proszę o zdjęcie mnie ze specjalnej ewidencji, jako że z moim mężem Kondratiukiem W. D. nie pozostaję w związku małżeńskim, ponieważ został on zabity we wrześniu 1947 r., a obecnie jestem żoną Mokrecowa W. K., który pracuje w sowchozie „Osman” jako ekspedytor, i jestem z nim zarejestrowana. Mamy dwoje dzieci: syna z Kondratiukiem W. D., ur. w 1942 r., i córkę z Mokrecowem W. K., ur. w 1949 r. Pracujemy z mężem w sowchozie „Osman” i nazywam się już Maria Mokrecowa. Mieszkamy w obwodzie kemerowskim, rejon kuziediejewski. Proszę o pozytywne rozpatrzenie mojej prośby. 2.03.1953 r.”. 21 kwietnia 1953 r. Marii odmówiono w rozpatrzeniu wniosku. Maria Kondratiuk, żona „Kowala” Napisała do Moskwy do Woroszyłowa. „Zostałam wysiedlona w 1947 r. za męża Kondratiuka W. D., który został zabity przez wojska radzieckie na terytorium Zachodniej Ukrainy. W 1948 r. wyszłam za mąż za Mokrecowa W. K. (urodził się w obwodzie kurskim – Aut.), który brał udział w kampanii fińskiej w 1939 r., uczestnik wojny ojczyźnianej w 1941 r., kontuzjowany – słabo słyszy na oboje uszu. Z pierwszego małżeństwa mam syna, uczy się w 4. klasie” szkoły Obramowskiej. Uczy się dobrze i bardzo dobrze, jako że Mokrecow W. K. nie jest ojcem biologicznym, sam wychowuje na rosyjską modłę. Ma z nim córkę Tatianę, ur. 11 października 1949 r. Proszę, tow. Woroszyłow K. J., o zdjęcie mnie ze specjalnej ewidencji, jako że pracuję przy kampaniach siewnych i zbiorach, co jest potrzebne dla naszego rolnictwa, i wykonuję państwową normę na 105 i 110 procent. 2.02.1954 r. Mokrecowa”. Prośba Marii została przekazana do Tarnopolskiego Zarządu KGB. Naczelnik 4. wydziału Zarządu KGB Leszczenko wysłał ją do Szumskiego Rejonowego Oddziału Zarządu KGB, a wykonawca kapitan Kajmakan przystąpił do śledztwa. 26 maja 1954 r. p.o. pełnomocnika KGB w rejonie szumskim przesłuchał świadka Łypkę Jakowa, ur. 1888 r., wykształcenie 4 klasy szkoły parafialnej. Jakow powiedział, że Kondratiuka zna dobrze jako bliskiego sąsiada, od 1944 r. przebywał on w OUN, a w 1947 r. „podczas zbrojnego oporu został zlikwidowany przez wojska w pobliżu mojego domu w polu. W 1940 lub 1941 r. ożenił się z mieszkanką wsi z domu Daciuk, obecnie Kondratiuk Marią, miał małoletniego syna. Rodzina została wysiedlona na specjalne osiedle. Maria w 1946 r. przez pewien czas ukrywała się przed organami władzy radzieckiej, ale konkretnie o jej związku z OUN nic mi nie wiadomo”. 26 maja 1954 r. Daciuk I. A., ur. 1927 r., Ukrainiec, członek WŁKSM, wykształcenie 4 klasy, na pytanie, co mu wiadomo o związkach z OUN Kondratiuk Marii, odpowiedział, że sam osobiście nie widział, ale „ze słów naczelnika milicji Hołoszczapowa, który zlikwidował Kondratiuka, wiadomo mi, że Maria utrzymywała kontakt ze swoim mężem, że jego i jeszcze trzech członków OUN, którzy ukrywali się razem z nim, Hołoszczapow znalazł w schronie na polu obok wsi w tym momencie, kiedy Maria przyniosła im jeść”. Wkrótce wykonawca Kajmakan złożył raport Tarnopolskiemu KGB. „Przesyłam podanie specjalnej osadniczki Kondratiuk M. F., która ubiega się o zniesienie specjalnego osiedlenia, oraz materiały śledztwa. Jednocześnie informuję, że jej mąż – Kondratiuk W. D., w latach 1944–1947 przebywał w bandzie OUN i w sierpniu 1947 r. został zlikwidowany. Sama Kondratiuk przez krótki czas, w 1946 r., również była w nielegalnej sytuacji”. 15 czerwca 1954 r. wniosek Marii o zniesienie specjalnego osiedlenia został odrzucony. Na zesłaniu Maria stale potrzebowała różnych zaświadczeń. I za każdym razem zwracała się do Szumskiego Rejonowego Oddziału MGB, gdzie pracowali ci sami ludzie, którzy swego czasu wysłali ją na Sybir i zabili jej męża. Teraz Maria zaczynała nowe życie, ale jej los całkowicie zależał od systemu karnego, który władał zaświadczeniami, protokołami, decyzjami i trzymał w garści Marii radość. „Specjalnej osadniczce Kondratiuk M. F. zezwalam pod ochroną skierować się do rejonu kuziediejewskiego na połączenie z mężem Mokrecowem W. K. Naczelnikowi Rejonowego Oddziału MGB po przybyciu Kondratiuk M. F. wziąć ją na ewidencję specjalnego osiedlenia i pod nadzór organów MGB”. 18 grudnia 1954 r. Maria napisała do specjalnej komendantury MSW nr 31 pokwitowanie o tym, że w nowym miejscu ogłoszono jej, iż nie ma prawa bez zezwolenia specjalnej komendantury wyjeżdżać poza granice rejonu kuziediejewskiego oraz że za samowolny wyjazd (ucieczkę) z miejsca osiedlenia zostanie pociągnięta do odpowiedzialności karnej. Zgodnie z postanowieniem Rady Ministrów ZSRR z 1.07.1954 r., dzieci Marii – Kondratiuk H. W. i Mokrecowa T. W. – z ewidencji specjalnego osiedlenia zostały zdjęte 18.12.1954 r. Sama Maria została zdjęta z ewidencji specjalnego osiedlenia 20 lutego 1956 r. na podstawie Postanowienia Rady Ministrów ZSRR z 24.11.1955 roku, o czym została powiadomiona za pokwitowaniem 14 marca 1956 r. Syn Hryhorij i córka Tatiana poruszali kwestię rehabilitacji. „Do komisji ds. praw osób rehabilitowanych, od Kondratiuka H. W., zamieszkałego w obwodzie kemerowskim, m. Osinniki. Urodziłem się 10 marca 1942 r. w obwodzie tarnopolskim. Decyzją administracji w 1947 r. zostałem wraz z mamą Marią Fedoriwną wysiedlony na specjalne osiedlenie, gdzie mieszkaliśmy do nowego ukazu. Na podstawie Ustawy Ukrainy „O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie” z 1991 r. proszę o przysłanie mi zaświadczenia o rehabilitacji”. Kondratiuk M. F. i Kondratiuk H. W. zostali zrehabilitowani 15 września 1994 r. przez Zarząd MSW Ukrainy w obwodzie tarnopolskim. 4 czerwca 2004 r. Mokrecowej (Szamrowej) Tatianie, córce Marii, udzielono odpowiedzi, że nie podlega ona działaniu Ustawy Ukrainy z 17.04.1991 r. „O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie”. Najwyraźniej jako urodzona w RFSRR, z ojcem Rosjaninem, nie ma związku ze sprawą podrejonowego przywódcy OUN „Kowala”. Maria Kondratiuk miała związek z „Kowalem”, będąc jego żoną, za co machina represyjna ukarała ją na całe życie. Enkawudziści dopadali wszystkich i wszystko. Przed tym niezmordowanym drapieżnym okiem nie sposób było ukryć się nawet pod ziemią. Smutny los spotkał rodzoną siostrę Marii, Pelahię Szweć, która była żoną poległego Szwecia Petra Iwanowycza – zastępcy dowódcy kuszcza, członka OUN, UPA. 15 stycznia 1945 r. naczelnik Szumskiego Rejonowego Oddziału NKWD, kapitan bezpieczeństwa państwowego Tresko, rozpatrzył materiał na obywatela: Szwecia P. I., ur. 1911 r., urodzonego we wsi Kordyszów, Ukraińca, wykształconego, przebywającego w nielegalnej sytuacji, stwierdził: że w marcu 1944 r., będąc wrogo nastawionym do władzy radzieckiej, dobrowolnie wstąpił do bandy UPA, zajmował stanowisko dowódcze. Brał udział w walce z oddziałami Armii Czerwonej w lasach rejonu mizockiego w obwodzie rówieńskim 24.06.1944 r. oraz we wsi Bykowce w rejonie diederkalskim obwodu tarnopolskiego w październiku 1944 r. Prowadził aktywną walkę zbrojną przeciwko władzy radzieckiej. Rodzina Szwecia P. I.: ojciec – Iwan Wasylowycz, ur. 1866 r., Ukrainiec; matka – Maria Kostiantyniwna, ur. 1868 r., urodzona we wsi Kordyszów, Ukrainka; żona – Pelahia Fedoriwna, ur. 1910 r., urodzona we wsi Kordyszów, Ukrainka; syn Iwan, ur. 1931 r., syn Mykoła, ur. 1934 r.; córka Ludmyła, ur. 1939 r. Rodzinie było wiadomo, że Szweć P. I. jest aktywnym uczestnikiem bandy UPA, dlatego uważałbym: wszystkich wymienionych członków rodziny aktywnego członka bandy UPA wysłać do wschodnich obwodów ZSRR. Naczelnik Szumskiego Rejonowego Oddziału NKWD kapitan bezpieczeństwa państwowego Tresko”. Podobnie jak poprzednie sprawy, dokumenty przygotowywano w NKWD przez kalkę. Przesłuchiwano 2-3 świadków, którzy składali zeznania „o kontrrewolucyjnej działalności uczestnika UPA”. Pobierano zaświadczenie z rady wiejskiej na „aktywnego uczestnika bandy UPA o jego kontrrewolucyjnej działalności i składzie rodziny”. Wypełniano kwestionariusz na głowę rodziny, Szumski rejonowy komisariat wojskowy wydawał zaświadczenie o zmobilizowanych do RKKA. Sporządzano protokół opisu mienia. 15 stycznia 1945 r., podczas wypełniania karty na rodzinę aktywnego powstańca Szwecia P. I., jego żona Pelagia oraz dzieci Iwan, Mykoła i Ludmyła ukrywali się, przebywając w nielegalnej sytuacji, dlatego wysiedleni wtedy nie zostali. Nie doczekał wysyłki ojciec Iwan Wasylowycz – zmarł, nie wytrzymawszy niesprawiedliwości i nieludzkiego traktowania przez organy NKWD, które przygotowywały wysiedlenie na Syberię. 11 marca 1945 roku do Komijskiej ASRR została wysłana na okres 5 lat matka – Szweć Marija (wypis z protokołu nr 22-a Narady Specjalnej przy Ludowym Komisarzu Spraw Wewnętrznych ZSRR z 28 czerwca 1945 r.). Parchomiuk Lubow, synowa rodziny Parchomiuków, pisała z Syberii do rodziców: „Są pogłoski, że u kogo jest „mały” artykuł, wypuszczą do domu”. Luba na to miała nadzieję, bo bardzo tęskniła za wsią, tatą i mamą, wszak w synowych pobyła tylko rok, jak nagle rodzinę razem z jej dwumiesięczną córeczką wysiedlili. „Sprawę osobistą na rodzinę aktywnego pomocnika OUN-UPA Parchomiuka Petra Sawycza” założyli w 1947 r. Operpełnomocnik UMGB Ogarkow przesłuchał świadka Palamarczuka Heorhija, ur. 1889 r., rodowitego mieszkańca wsi Kordyszów. „Tak! Parchomiuka P. S. znam dobrze. Nie jest zadowolony z istniejącego ustroju, wypowiada się przeciwko tworzeniu kołchozów, przekonuje, że trzeba starać się wszystkimi siłami do kołchozu nie wstępować. Ma ścisłe związki i pomaga UPA. Ja osobiście widziałem, jak staniczna wsi Kordyszów Puhacz Ludmyła wynosiła od Parchomiuka Petra jajka, masło, chleb dla UPA. Jego syn Mykoła do 1945 r. przebywał w nielegalnej sytuacji, ukrywał się przed poborem do Armii Czerwonej”. List z Kordyszowa na Syberię 6 lipca 1947 r. operpełnomocnik Szumskiego Rejonowego Oddziału MGB Szarapow przesłuchał świadka Dmytruka Stepana, ur. 1921 r., komsomolec, urzędnik. „Wiadomo mi, że Parchomiuk P. S. ma kułackie gospodarstwo, sad wiśniowy i jabłoniowy, chatę, stodołę, chlew, ziemi około 7 hektarów. Ma ścisły związek z bandą. Bandyci do niego często przychodzą, a on zaopatruje ich w żywność. Parchomiuk P. S. pomagał synom ukrywać się przed organami władzy radzieckiej. Ma pasiekę i daje miód bandytom”. We wrześniu 1947 r. została założona i zarejestrowana w wydziale „A” UMGB w obwodzie tarnopolskim sprawa ewidencyjna „na przestępczą działalność Parchomiuka P. S., ur. 1882 r., rodowitego mieszkańca wsi Kordyszów, który będąc kułakiem-wyzyskiwaczem, ma ścisły związek z bandą UPA i udziela bandytom pomocy materialnej”. „Ściśle tajne. Rodzina uczestnika OUN Parchomiuka M. P., w składzie: ojciec – Petro Sawowycz, ur. 1887 r., dziadek – Sawa Fedorowycz, ur. 1857 r., żona Lubow, ur. 1920 r., brat Hryhorij, ur. 1928 r., córka Hałyna, ur. 1947 r. – 21 października 1947 roku wysłana na st. Usjaty Kolei Tomskiej eszelon nr 20049 Naczelnik konwoju jednostki wojskowej 7529 mł. lejtn. Kuryłenko”. Narada Specjalna przy Ministerstwie Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR z 4 lutego 1948 r. postanowiła „rodzinę Parchomiuka P. S., za pomocnictwo uczestnikom bandy OUN, wysłać na osiedle specjalne w obwodzie kemerowskim”. „Do Głównej Prokuratury Wojskowej, Moskwa. Ja, Parchomiuk M. P., rodowity mieszkaniec obwodu tarnopolskiego, mieszkam jako osadnik specjalny od 1947 r. w Osinnikach. Ze mną mieszka żona Lubow, córka, brat Hryhorij. Ze mną byli ta-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn