Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Ukraińskojęzyczna Ukraina – nasza bezalternatywna przyszłość!

Слово Просвіти, №45 за 2021 рік

Pawło HRYCENKO, dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy Stulecia zmagań Ukraińców o samodzielne Państwo Ukraińskie były nieodłączne od zachowania i utwierdzenia języka ukraińskiego. W świadomości Ukraińców niepodległość narodowa i język ukraiński zawsze stanowiły jedność. Dlatego dla Ukraińców oczywiste i naturalne jest rozumienie szczególnego znaczenia języka ukraińskiego dla przyszłości Ukrainy, konieczność jego świadomej i konsekwentnej ochrony. Naturalna i zrozumiała była niejedna dziewiąta fala społecznego uniesienia i aktywności, gdy pojawiało się kolejne zagrożenie dla języka ukraińskiego, gdy możliwość zmiany kodu językowego państwa stawała się widoczna. Można śmiało twierdzić, że język ukraiński dekolonizował naszą świadomość, wyprowadził z gęstego mroku zależności od obcego języka i obcej mentalności. Kiedyś przygnębiająca i upokarzająca dla Ukraińców ocena naszego języka „nie było, nie ma i być nie może” (czy jej uwspółcześniony wariant „jeden wspólny język”) straciła pierwotną siłę wpływu i dziś jest odbierana jako samocharakterystyka tych, którzy nie chcieli dostrzec głębokich zmian świadomości społecznej Ukraińców, którzy potężnie wyrośli w walce o niepodległość Ukrainy i języka ukraińskiego, nauczyli się ofiarnie bronić wartości narodowych, demonstrując siłę i nieustępliwość. Patriarchalna imperialna retoryka współczesnych rosyjskich polityków, skierowana na konserwowanie wyższości i „starszego brata”, a w praktyce – kolonialnego stanu Ukrainy, już nie porusza strun duszy Ukraińców, mimo jej uporczywego powielania i poszukiwań nowych form wpływu informacyjnego, zmiany gróźb i agresji na udawaną łaskawość. Na Ukrainie zwyciężyła orientacja na wartości narodowe, pamięć historyczną, na uwzględnienie pozytywnego europejskiego doświadczenia budowy demokratycznego społeczeństwa prawnego. Katalizatorem narodowego samookreślenia Ukraińców w ostatnich dziesięcioleciach w znacznej mierze służyła walka o język ukraiński, która skłoniła wielu do rozmyślań nad swoim głębokim narodowym „Ja”. Ukraińcy odrzucili antynaukowe politykierstwo, w którym negowano samo istnienie języka ukraińskiego oraz Ukraińców jako odrębnego narodu, co jeszcze dziś powtarza jak mantrę prezydent Rosji, a za nim – chórem i solo – prorosyjscy naftalinowi politycy Ukrainy. …Gorące lato 2012 roku: „regionalni” złamali opór sił ukraińskich w parlamencie i „przepchnęli” ustawę „O zasadach państwowej polityki językowej”, której stworzenie przypisuje się Serhijowi Kiwałowowi i WadyMowi Kołesniczence, chociaż stemple kremlowskiej pracowni w ciele ustawy są oczywiste; kremlowskiego śladu i ogólnego antyukraińskiego kierunku ustawy nie ukrywano, a co więcej – otwarcie podkreślano, nagradzając później tych działaczy medalem Puszkina. Twardy opór wobec antyukraińskiego cynicznego kursu zmusił władzę do manewrowania, obiecując wprowadzenie zmian do ustawy. Jednak zmiany wprowadziła przede wszystkim nieustępliwość ukraińskiej społeczności: protesty trwały aż do 2018 roku, dopóki Sąd Konstytucyjny Ukrainy swoim orzeczeniem nie uznał ustawy za niekonstytucyjną, podlegającą uchyleniu. Tak język ukraiński po raz kolejny stał się katalizatorem w samookreśleniu obywateli – za czy przeciw Ukrainie. Otwarta agresja Rosji przeciwko Ukrainie w 2014 roku dodała jasności w samoocenach narodowych początków każdego Ukraińca, przekonująco demonstrując: tam, gdzie panował język ukraiński, nie ma rosyjskich czołgów. Te tragiczne wydarzenia rozpoczęły się od wydeptywania narodowej samoświadomości Ukraińców, zastąpienia jej fałszywką „braterstwa narodów”, co kształtowało obojętność wobec wewnętrznego ukraińskiego „Ja”, obojętność i zdradę języka ukraińskiego, wypieranie go z codziennego użycia, zastąpienie językiem rosyjskim. Zagubione w drodze od języka ukraińskiego do języka drugiego – rosyjskiego – nawyki naturalnego i swobodnego używania języka, tworzenia języka przekształciły język ukraiński w surżykowy „niejęzyk” poziomu potocznego. Gdzie podziała się śpiewna, słowicza i kalinowa... Surżykiem zazgrzytała rdza zdenacjonalizowanych dusz, zaszurała językowa obojętność, artykułując nową jakość – „jaka różnica”. W obronie surżyku nierzadko słychać jego usprawiedliwianie okolicznościami polityki ujednolicania językowego w totalitarnym ZSRR, gwałtownego w swojej istocie wypierania języków narodowych na peryferie funkcjonalnego pola językowego, sprowadzenia ich do sfery potocznej, a w przestrzeni publicznej – usprawiedliwiającej dekoracyjności, jakoby języki narodowe nie tylko wciąż żyją, ale i rozkwitają. Z takimi obiektywnymi ocenami nie można się nie zgodzić. Jednak postrzeganie surżyku jako drogi możliwego powrotu na łono języka ukraińskiego okradzionych w przeszłości Ukraińców zachwytu i optymizmu nie wywołuje. Przecież trzydziestoletnie doświadczenie utwierdzania idei ukraińskocentryzmu i języka ukraińskiego w niepodległej Ukrainie dla pokonania surżyku mogłoby być wystarczające. Jednak to się nie stało: ani wychowani w ZSRR, ani nowe pokolenie, urodzone i wychowane w nietotalitarnych warunkach niepodległej Ukrainy, nie porzucają (świadomie czy z okoliczności!) surżyku, hojnie dekorując go nowymi elementami, teraz w większości pochodzenia angielskiego. Surżyk zawsze stał na drodze stałego i naturalnego używania w mowie tych ukraińskojęzycznych rodzimych elementów, które w szczególności przekazują decydujące pojęcia narodowej mentalności i kultury. Koncepcyjnie „ukraińskozachowawcze” i „narodowobudownicze” znów mogą pozostać w cieniu obojętności, stając się nieaktualnym, archaizowanym i mało atrakcyjnym. – Czy dziesiątki pokoleń oddanych bojowników niepodległej Ukrainy pragnęły samodzielnego państwa bez decydującego narodowego rdzenia? – Oczywiście – nie! – Czy interesująca dla świata jest Ukraina bez własnego żywego narodowego oblicza? – Oczywiście – nie! Silną i atrakcyjną dla nas i świata Ukraina może być nie tylko ekonomicznie potężną i militarnie wystarczająco chronioną, a przede wszystkim ukraińską – z niepodważalnymi pozycjami jedynego języka państwowego – ukraińskiego, z dominacją ukraińskiej orientacji w polityce, kulturze. Ukraińska dominacja nie neguje rozwoju wspólnot mniejszości narodowych Ukrainy, zintegrowanych w jedyne społeczeństwo za pomocą ukraińskiego języka państwowego. Taki na pozór idealny stan międzyetnicznej harmonii i społecznej zgody językowej dziś jest rzeczywistością w wielu rozwiniętych krajach. Współczesny wysoki stan rozwoju w gospodarce, komforcie socjalnym kraje te osiągały, rozwiązując najpierw kwestie językowe, które w różnych formatach pojawiały się w różnym czasie. Dla uniknięcia konfliktowych sytuacji na tle językowym i etnicznym w różnych państwach stosowano różnorodne środki – od jasno sformułowanych i przestrzeganych w praktycznej codzienności ustaw do ciągłego słowa wyjaśniającego duchowych przywódców narodu, uczonych, działaczy społecznych. Dziś rozkwit i wysoki poziom życia obserwujemy w tych krajach, gdzie wyraźnie przeważa, panuje orientacja na naród, duma narodowa obywateli, gdzie brak nihilizmu narodowego i obojętności, gdzie swoje oceniane jest jako najlepsze i najdoskonalsze na świecie, bo jest swoje, rodzime. Duma narodowa może przejawiać się w zewnętrznych atrybutach i symbolach, w demonstrowaniu i podkreślaniu przed obcymi ich powabów i wartości; jednak głębiej i bardziej treściwie objawia się ona w codziennej, naturalnej priorytetowości tego, co własne, wobec tego, co obce. Taką model narodowej samorealizacji kształtuje się przede wszystkim w rodzinie i szkole. Właśnie tutaj, gdzie wyrasta świadomość jednostki, musi panować język ukraiński, ukraińskie wypełnienie codziennego życia. Z rodziny i szkoły wyrastają zarówno sukcesy, jak i błędy każdego człowieka, z którymi wędruje on przez życiowe drogi. Bardzo ważne jest, aby jasne i potężne impulsy rozświetlały językowe formowanie się osobowości. Takim wydarzeniem stało się ogłoszenie 9 listopada Dniem ukraińskiego piśmiennictwa i języka, który utrwalił wynik wieloletnich zmagań o język ukraiński Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, kierowanego przez znanego poetę i działacza społecznego, orędownika państwowości, Pawła Mowczana. Było to wielkie zwycięstwo nad tlącą się w społeczeństwie ideologią oficjalnej dwujęzyczności, którą prorosyjskie siły na Ukrainie w różnym słownym i politycznym „opakowaniu” próbowały ożywić, rozdmuchać potężny ogień stosu (nie watry!), który spalił raz na zawsze ideę ukraińskocentryzmu. Podpisany w 1997 roku Ukaz Prezydenta Ukrainy Ł. Kuczmy o obchodzeniu tego święta w celu konsolidacji ukraińskiego społeczeństwa wokół wysokich osiągnięć ukraińskiego piśmiennictwa – od XI wieku do czasów współczesnych – oraz potężnych ogólnoukraińskich realnych kroków na rzecz upaństwowienia języka ukraińskiego odegrał i obecnie odgrywa ważną rolę we wzmacnianiu ukraińskojęzycznej przestrzeni Ukrainy. Ideę ofensywy na rzecz ukraińskojęzycznej przestrzeni poprzez kształtowaną świadomość młodzieży podchwycili Petro Jacyk i Mychajło Słaboszpycki, którzy zaproponowali format Międzynarodowego konkursu znawców języka ukraińskiego. Tę ideę potężnego intelektualnego i emocjonalnego wpływu na rzecz utwierdzenia ukraińskocentrycznej świadomości młodzieży poparła Liga Ukraińskich Mecenasów, jej przewodniczący Wołodymyr Zahorij, wielu świadomych polityków, parlamentarzystów-państwowców, czołowych pisarzy, aktorów, naukowców… Energią i pracą Mychajła Słaboszpyckiego od pierwszego konkursu, który wystartował 9 listopada 2000 roku i trwa do dziś, uformowano światowy ruch na rzecz języka ukraińskiego, który co roku obejmuje miliony uczestników, organizatorów, członków rodzin konkursowiczów. Łącznie na świecie co roku rejestrowanych jest ponad 5 milionów bezpośrednich uczestników konkursu, działają tysiące ośrodków jego przeprowadzania. Dziś trudno przecenić zakres ukraińskiego zasiewu w umysłach i sercach młodzieży na Ukrainie i na świecie, co udało się zrobić dzięki ruchom społecznym, konkursom, związkom twórczym – oficjalnym i nieoficjalnym, różnorodnym inicjatywom pisarzy, naukowców-filologów i nie-filologów, działaczy kultury. Nowe brzmienie ukraińskiego słowa artystycznego, rozszerzenie pola nauczania języka ukraińskiego i w języku ukraińskim odczuwalnie zmieniły się w porównaniu z dalekimi latami osiemdziesiątymi – początkiem dziewięćdziesiątych. I chociaż tradycyjnie narzekamy na zagrożenia rosyjskojęzycznego rewanżu i widzimy jego realne przejawy w przestrzeni masowej komunikacji, tele- i radioprzestrzeni oraz w wydawnictwach książkowych, to jednak wzmocnienie ukraińskości Ukrainy widać każdemu bezstronnemu obserwatorowi. Należy jedynie pielęgnować i wspierać każde takie przejawy ukraińskocentryzmu, używanie języka ukraińskiego, które przybliżają dla Ukrainy bezalternatywną ukraińską przyszłość.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn