Strona · s. 4strona oryginału ↗
100-lecie Pierwszego Wszechukraińskiego Soboru Prawosławnego: w Połtawie zorganizowano spotkanie edukacyjne
Слово Просвіти, №45 за 2021 рік
Spotkanie edukacyjne z okazji jednego z najbardziej znaczących wydarzeń w historii Ukrainy XX wieku — 100-lecia I Wszechukraińskiego Soboru Cerkiewnego — zorganizowano w cerkwi św. Michała Archanioła Prawosławnego Kościoła Ukrainy w Połtawie (osiedle Iwonczenki). Organizatorami byli: Charkowsko-Połtawska eparchia Prawosławnego Kościoła Ukrainy (PKU), Połtawskie biuro Północno-Wschodniego międzyregionalnego wydziału Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (UIPN), katedra historii Ukrainy Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego (PNUP), Iwonczenkowska filia Centrum kultury i wypoczynku Rady Miejskiej Połtawy oraz katedra historii powszechnej i metodyki nauczania historii PNUP. W ramach wydarzenia zaprezentowano nowy film wideo Instytutu Pamięci Narodowej „Konfrontacja dwóch światów” z cyklu „Wydarzenia epoki”. Spotkanie rozpoczął regionalny przedstawiciel UIPN w obwodzie połtawskim Ołeh Pustowhar, opowiadając o przesłankach zwołania Soboru. Od końca XVII wieku, obok uporczywych prób politycznego podporządkowania Ukrainy, Rosja przez dwa stulecia ściśle kontrolowała również miejscowe życie religijne. Dopiero na początku XX wieku, wraz z upadkiem samowładztwa i potężnymi procesami odrodzenia narodowego, które ogarnęły Ukrainę, pojawiły się realne perspektywy odrodzenia Ukraińskiej autokefalicznej (czyli niezależnej) cerkwi prawosławnej. Już miesiąc po utworzeniu Ukraińskiej Centralnej Rady, w kwietniu 1917 roku na Kijowskim zjeździe eparchialnym wybrano komisje do zwołania Wszechukraińskiego soboru. Podobne zjazdy odbyły się także w innych eparchiach, w szczególności w maju 1917 roku w Połtawie. 420 delegatów reprezentowało wszystkie powiaty Połtawszczyzny. Ideę autokefalii Ukraińskiej cerkwi bronili: Hryhorij Waszczenko – założyciel ukraińskiej pedagogiki narodowej; Hawryło Michnowski – starszy brat ideologa ukraińskiego nacjonalizmu Mykoły Michnowskiego; Hryhorij Kowalenko – pisarz, przewodniczący połtawskiej miejskiej „Proświty”. Delegaci wyrazili pełne poparcie dla Centralnej Rady: powitanie wysłuchano na stojąco, a następnie odśpiewano szewczenkowski „Testament” oraz „Jeszcze nie zginęła Ukraina”. Jednym z kluczowych stało się wystąpienie księdza-oświeceniowca o. Teofila Bułdowskiego „O ukrainizacji cerkwi”. Podstawą uchwały zjazdu stała się decyzja Łubieńskich powiatowych zgromadzeń duchowieństwa i wiernych: „...na Ukrainie powinna istnieć wolna autokefaliczna cerkiew prawosławna, która korzysta z finansowego wsparcia państwa. Nabożeństwa w cerkwiach powinny być prowadzone w języku ukraińskim, a nowe świątynie budowane w ukraińskim narodowym stylu architektonicznym”. Do tłumaczenia ksiąg liturgicznych z języka cerkiewnosłowiańskiego na ukraiński oraz wydawania kazań w języku ojczystym utworzono specjalną komisję. Na Połtawszczyźnie poparto wówczas propozycję Hryhorija Waszczenki, by ukrainizować szkoły parafialne, uczynić je świeckimi i przekazać pod zarząd Ministerstwa Oświaty Narodowej, zachowując w nich jednak nauczanie Prawa Bożego. W listopadzie 1917 roku na III Wszechukraińskim zjeździe wojskowym w Kijowie z inicjatywy kapelanów wojskowych przyjęto rezolucję o niezależności Ukraińskiej cerkwi od Rosyjskiej oraz sformowano komitet organizacyjny ds. zwołania Soboru. Zwolennicy autokefalii tworzą „Bractwo Zmartwychwstania Chrystusa”. Ustawa z 1 stycznia 1919 roku „O najwyższym rządzie Ukraińskiej Autokefalicznej cerkwi prawosławnej” stała się jednym z pierwszych aktów prawnych Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej na czele z pochodzącym z Połtawy Symonem Petlurą. Minister wyznań rządu URL Iwan Łypa rozpoczął przygotowania do Wszechukraińskiego soboru, jednak planom przeszkodziła rosyjsko-bolszewicka interwencja. Jak zauważył kandydat nauk historycznych, zastępca przewodniczącego obwodowej organizacji Ukraińskiego stowarzyszenia religioznawców Jurij Wilchowyj, zalegalizować UACP udało się później. Sto lat temu, 14–30 października 1921 roku w Kijowie Pierwszy Wszechukraiński Sobór Cerkiewny potwierdził autokefalię UACP, proklamowaną przez Wszechukraińską Radę Cerkiewną 5 maja 1920 roku, i wpisał ją do kanonów UACP jako jedną z głównych zasad: „Ukraińska Cerkiew Prawosławna jest autokefaliczna, żadnemu duchownemu rządowi innych Cerkwi Prawosławnych niepodległa i sama zarządza swoim życiem duchowym pod przewodnictwem Ducha Świętego”. W Soborze wzięło udział 402 delegatów spośród duchownych i wiernych. Rosyjska cerkiew sabotowała Sobór. A ponieważ wówczas wszyscy biskupi byli Rosjanami, postanowiono wyświęcić ukraińskich biskupów zgodnie z tradycją Kościoła aleksandryjskiego, która istniała do 250 roku – poprzez nałożenie rąk wszystkich obecnych. Właśnie w tym obrządku 23 października 1921 roku odbyły się święcenia protoprezbitera Wasyla Łypkiwskiego na metropolitę kijowskiego i całej Ukrainy Ukraińskiej autokefalicznej cerkwi prawosławnej.
W historii ukraińskiego prawosławia rozpoczęła się nowa karta. Niestety, z powodu bolszewickich represji okazała się ona krótka i dramatyczna. „Ukraińska Autokefaliczna Cerkiew to cerkiew-męczennica. Dlatego, że należy do tych cerkwi, które zostały zniszczone poprzez rozstrzelania, represje i zakaz działalności. Była to cerkiew, która znajdowała się od momentu powstania, od początków 1917 r. do Soboru 1921, i aż do lat 30. XX wieku pod nadzorem komunistycznych służb specjalnych. UAPC utożsamiano z ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem, petlurowszczyzną, bo narodziła się w latach Ukraińskiej Rewolucji 1917–1921. Dlatego, że jej inicjatorzy asocjowali swoją cerkiew z ukraińskim państwem, mówili: jedno państwo – jedna cerkiew. Stopniowymi aresztowaniami, zaczynając od 1927 r., cerkiew pozbawiono głowy. Głowa cerkwi, legendarna postać Wasyl Łypkiwski, został rozstrzelany w 1937 r., tak jak dziesiątki jego współpracowników” – opowiedziała kierowniczka katedry historii Ukrainy Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego, profesor Ludmyła Babenko. Podarowała ona bibliotece cerkiewnej swoją książkę-monografię „Radzieckie organy bezpieczeństwa państwowego w systemie wzajemnych relacji państwa i Cerkwi Prawosławnej na Ukrainie (1918 – połowa lat 50. XX w.)”. Historycy i duchowni opowiedzieli o każdym etapie formowania Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej. O tym, jak była niszczona przez komunistyczny reżim, jak ukraińscy duchowni i wierni strzegli tradycji UAPC w diasporze. Jak została odrodzona w czerwcu 1990 roku na Wszechukraińskim Soborze Prawosławnym w Kijowie, kiedy wybrano na Patriarchę urodzonego w Połtawie Mścisława (w świecie – Stepana Skrypnyka, bratanka Symona Petlury, chorążego Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej). Jak w 2018 roku połączyły się UAPC oraz UCP KP w PCU, jak 5 stycznia 2019 roku Patriarcha Ekumeniczny Bartłomiej podpisał Tomos o autokefalii zjednoczonej Cerkwi Prawosławnej Ukrainy. Na historycznym znaczeniu Tomosu podkreślił Arcybiskup Charkowski i Połtawski, Jego Ekscelencja Atanazy (Szkurupij): „Gdyby nie nadzwyczaj trudny okres walki o autokefalię sprzed stu lat, nie byłoby właściwie i lokalnej Ukraińskiej cerkwi, nie byłoby, być może, i możliwości utworzenia lokalnej Cerkwi Prawosławnej Ukrainy i otrzymania Tomosu, dlatego że nie byłoby tego historycznego podłoża, na którym obecna cerkiew otrzymała powszechne uznanie”. Po wystąpieniu prelegentów widzowie delektowali się koncertem dziecięcego studia chóralnego „Anioły z niebios”, pod dyrekcją regentki Ołeksandry Horaj. Zabrzmiało także kilka utworów duchowych w wykonaniu chóru diecezji. Ukraińska poetka i prozaiczka, członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, autorka siedmiu książek, laureatka nagród literackich Julia Manojłenko przeczytała wiersz poświęcony UAPC, który wszedł do książki jej poezji „Śladami Smalty”. Na zakończenie władyka Atanazy podarował gościom-prelegentom swoją książkę powieści i opowiadań „Ostatni próg”, która jest bezcennym skarbem ukraińskiej literatury XX–XXI wieku. Połtawskie biuro Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
