Po raz pierwszy w historii niepodległej Ukrainy laureatką Pokojowej Nagrody Nobla została nasza rodaczka – obrończyni praw człowieka, laureatka nagród im. W. Stusa i „Obrońca demokracji”, przewodnicząca organizacji „Centrum Wolności Obywatelskich” Ołeksandra Matwijczuk. Wasze Królewskie Mości, Wasze Królewskie Wysokości, szanowni członkowie Norweskiego Komitetu Noblowskiego, obywatele Ukrainy i obywatele świata. W tym roku na ogłoszenie Pokojowej Nagrody Nobla czekała cała Ukraina. Rozpatrujemy ją jako uznanie wysiłków całego narodu ukraińskiego, który odważnie wystąpił przeciwko próbom zniszczenia pokojowego rozwoju Europy, oraz jako docenienie wagi pracy obrońców praw człowieka w zapobieganiu zagrożeniom militarnym na całym świecie. Jesteśmy dumni, że dzisiaj po raz pierwszy język ukraiński zabrzmi podczas oficjalnej ceremonii. Otrzymujemy Pokojową Nagrodę Nobla w czasie wojny, którą rozpoczęła Rosja. Ta wojna trwa już osiem lat, 9 miesięcy i 21 dni. Dla milionów ludzi takimi słowami jak ostrzały, tortury, deportacje, obozy filtracyjne stały się codziennością. Ale nie ma takich słów, by przekazać ból matki, która straciła nowo narodzonego syna po ostrzale oddziału położniczego szpitala. Dopiero co przytulała swoje dziecko, nazywała po imieniu, karmiła piersią, wdychała jego zapach – i nagle rosyjska rakieta zniszczyła cały jej wszechświat. I teraz jej wymarzone i tak upragnione dziecko leży w najmniejszej na świecie trumnie. Nie istnieją gotowe rozwiązania dla wyzwań, przez które my i cały świat przechodzimy. Ludzie w różnych krajach również walczą o swoje prawa i wolności w niezwykle trudnych okolicznościach. Dlatego dzisiaj spróbuję przynajmniej postawić właściwe pytania, abyśmy zaczęli tych rozwiązań szukać. Po pierwsze. Jak przywrócić znaczenie prawom człowieka? Pokolenia, które przeżyły II wojnę światową, zmieniły się innymi. Ludzie zaczęli postrzegać prawa i wolności jako coś oczywistego. Nawet w rozwiniętych demokracjach zyskują na sile grupy, które podważają zasady Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Ale prawa człowieka nie są wywalczone raz na zawsze. Wartości współczesnej cywilizacji trzeba bronić. Pokój, postęp i prawa człowieka są nierozerwalnie ze sobą związane. Państwo, które zabija dziennikarzy, więzi aktywnych ludzi czy rozpędza pokojowe demonstracje, stanowi zagrożenie nie tylko dla swoich obywateli. Takie państwo stanowi zagrożenie dla całego regionu i pokoju na świecie w ogóle. Dlatego na systemowe naruszenia świat musi reagować. Prawa człowieka muszą być nie mniej ważnym czynnikiem w podejmowaniu decyzji politycznych niż korzyść ekonomiczna czy bezpieczeństwo. To podejście należy stosować również w polityce zagranicznej. Dobrze to widać na przykładzie Rosji, która konsekwentnie niszczyła własne społeczeństwo obywatelskie. Ale kraje demokratycznego świata przez długi czas przymykały na to oczy. Nadal ściskały dłoń rosyjskiemu kierownictwu, budowały gazociągi i prowadziły „business as usual”. Przez dziesięciolecia rosyjskie wojska popełniały zbrodnie w różnych krajach. Ale zawsze pozostawały bezkarne. Świat nie zareagował należycie nawet na akt agresji i aneksję Krymu, która stała się pierwszym precedensem w powojennej Europie. Rosja uwierzyła, że może robić wszystko, co zechce. Teraz Rosja pragnie złamać opór i okupować Ukrainę poprzez umyślne zadawanie bólu ludności cywilnej. Rosyjskie wojska celowo niszczą budynki mieszkalne, cerkwie, szkoły, szpitale, rozstrzeliwują korytarze ewakuacyjne, więzią ludzi w obozach filtracyjnych, przeprowadzają przymusowe deportacje ludności, porywają, torturują i zabijają na okupowanych terytoriach. Naród rosyjski poniesie odpowiedzialność za tę haniebną kartę swojej historii i dążenie do siłowego odrodzenia dawnego imperium. Po drugie. Jak zacząć nazywać rzeczy po imieniu? Ludzie na Ukrainie jak nikt inny pragną pokoju. Ale pokój nie nastaje, gdy kraj, na który napadnięto, składa broń. Wtedy to nie pokój, a okupacja. Znajdowaliśmy ciała cywilów na ulicach i podwórkach ich domów po wyzwoleniu Buczy. Ci ludzie nie mieli broni w ogóle. Należy przestać maskować odroczone zagrożenia militarne pod nazwą „politycznych kompromisów”. Demokratyczny świat przyzwyczaił się do ustępstw wobec dyktatur. I dlatego tak ważna jest gotowość narodu ukraińskiego do przeciwstawienia się rosyjskiemu imperializmowi. Nie zostawimy ludzi na okupowanych terytoriach na śmierć i tortury. Życie ludzi nie może być „politycznym kompromisem”. Walczyć o pokój – to nie poddawać się naciskom agresora, a bronić ludzi przed jego okrucieństwem. W tej wojnie walczymy o wolność we wszystkich jej znaczeniach. I płacimy za to najwyższą cenę. My, obywatele Ukrainy wszystkich narodowości, nie musimy dyskutować o swoim prawie do suwerennego i niepodległego państwa ukraińskiego oraz rozwoju języka i kultury ukraińskiej. Jako ludzie nie musimy uzgadniać prawa do określania swojej tożsamości i samodzielnego dokonywania swojego demokratycznego wyboru. Tatarzy krymscy i inne rdzenne ludy nie muszą udowadniać swojego prawa do swobodnego życia na ojczystej ziemi na Krymie. Od tego, jak walczymy dzisiaj, zależy, jaka będzie Ukraina w przyszłości. Abyśmy w powojennym kraju mogli budować nie chwiejne konstrukcje, a trwałe instytucje demokratyczne. Wartości – to jest to, co określa nasze zachowanie nie wtedy, gdy jest łatwo, a wtedy, gdy jest nam ciężko. Nie możemy stać się lustrem państwa-agresora. To nie jest wojna dwóch państw, to wojna dwóch systemów – autorytaryzmu i demokracji. Walczymy o możliwość budowania państwa, w którym prawa każdego człowieka są chronione, władza jest rozliczalna, sądy niezależne, a policja nie bije pokojowych demonstracji studenckich na centralnym placu stolicy. Musimy przezwyciężyć traumę wojny i związane z nią ryzyka na drodze do europejskiej rodziny oraz utwierdzić wybór narodu ukraińskiego, określony przez Rewolucję Godności. Po trzecie. Jak zapewnić pokój ludziom na całym świecie? Międzynarodowy system pokoju i bezpieczeństwa już nie działa. Więzień sumienia, Dokończenie na str. 3 WALENTYNA MASTIEROWA LUBOW PROC PRENUMERATA—2023 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można prenumerować w oddziałach „Ukrposzty” za pomocą Listu Informacyjnego nr 1 (wkładka nr 1) dodatku do „Katalogu wydawnictw Ukrainy „Prasa pocztą” na 2023 rok (I półrocze)” z dostawą: 1 mies. – 28,39 hrywien. 3 mies. – 80,17 hrywien. 6 mies. – 154,34 hrywny. Można również prenumerować naszą gazetę na stronach internetowych „Ukrposzty” https://pered-plata.ukrposhta.ua/ oraz DP „Presa” http://presa.ua/
Tłumaczenie maszynowe
W Kijowie – kolejny akt sprawiedliwości. Rada miejska zderusyfikowała ponad trzy dziesiątki nazw ulic stolicy. Logiczne, bo właśnie z państwowego, politycznego, duchowego, kulturalnego centrum Ukrainy powinny płynąć prawne i etyczne sygnały dla społeczeństwa, Narodu.
Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy
Uwspółcześnione hasło Chwylowego „Precz od Moskwy”, transformując się w bardziej pożądane brzmienie „Precz z Moskwą”, musi nabierać nowej światopoglądowej treści, pozbawiając narodową przestrzeń życiową zaśniedziałych rudymentów imperialności, sowieckości, ruskomirowości. Już prawie nie brzmią publicznie głosy „obrońców” tego historycznego śmietnika wielkich ruskich, którzy obecnie postrzegani są nie inaczej, jak okupanci, najeźdźcy, grabieżcy, mordercy, gwałciciele, terroryści. Wojna, najazd rusni ostatecznie pogrzebał tych skamlących „ruskojęzycznych” polityków i propagandystów, agentów oraz „sługusów” moskiewszczyzny w oligarchicznych kanałach telewizyjnych, ogólnokrajowych eterach, za trybuną Rady Najwyższej oraz z gundiajowskimi kadzidłami w świątyniach. Niektórzy, licząc na „sukces” raszystowskiej specoperacji, z miejsca stali się zdrajcami, inni trafili pod czujne oko przede wszystkim amerykańskiej Temidy, przypominając nam „kto jest kim?” w środowisku rodzimych sprzedawczyków i zdzierców. Chociaż niemało jest i tych, którzy pod uważnym „rentgenem” społeczeństwa próbują naprędce „przebrać się” w „patriotów”. Oczywiście, nie uda się. Jednak my mamy swoje do zrobienia. Tę pustkę, próżnię, która tworzy się w wyniku derusyfikacji narodowej przestrzeni, warto wypełniać ukrainocentrycznymi, ogólnoludzkimi wartościami, ideami, ideałami, wiedzą. A to będzie oznaczało, że nazwę każdej ulicy, miejsca pamięci należy uczłowieczać niezbędną informacją, wartościowymi postawami, stronami życia tych osobistości jako znakomitych postaci historycznych, które zastąpiły obecnie imperialny, kolonialny, totalitarny spadek. Jeszcze do niedawna on z inercji kontynuował, niestety, „pokojowo” współistnieć z realiami istnienia ukraińskiej Państwowości, duchowej Suwerenności. Obecnie taki stan uważany jest nie tylko za niemoralny przejaw indyferentyzmu różnego szczebla władz, amorficzności społeczeństwa obywatelskiego, ale także zagraża bezpieczeństwu narodowemu. Sytuacja wymaga przyspieszonego wprowadzenia w treść programów edukacyjnych wszystkich poziomów odpowiedniej informacji wiedzy i postaw wartościujących, przygotowania materiałów biograficznych i bibliograficznych, rozpraw naukowych i badań, tworzenia cykli programów telewizyjnych i radiowych, organizacji wydarzeń kulturalno-artystycznych, zamieszczania publikacji w gazetach, czasopismach, na stronach internetowych, w sieciach elektronicznych o wybitnych ludziach. Jedną z takich znakomitych postaci, która wymaga obecnie takiej uwagi i szacunku, jest Mykoła Michnowski, na cześć którego przemianowano jedną z centralnych arterii Kijowa – prospekt „przyjaźni narodów”. Dzisiaj jest on i będzie nadal potrzebny Ukrainie, narodowi ukraińskiemu, gdyż jego ideały, twórczość życiowa zachowują swoją znaczenie do dziś. Mając na drodze życia mnóstwo zwolenników i przeciwników, można zapoznawać się z wieloma różnymi ocenami, poglądami, stanowiskami wobec tej barwnej postaci na społeczno-politycznym firmamencie Ukrainy końca XIX – pierwszej ćwierci XX w. Chociaż, jak dla mnie, najbardziej tożsama charakterystyka osobowości Michnowskiego została wydrukowana w 50. rocznicę jego śmierci w czasopiśmie „Wyzwoleńcza droga” (1974 r.), która brzmi tak: „Na naszym politycznym horyzoncie Mykoła Michnowski – jasna gwiazda, i to gwiazda pierwszej wielkości”. Oczywiście, w tym wyrażeniu zawiera się głęboka prawdziwość, jeśli „przymierzyć” jego myśl i czyn do współczesnych realiów, do drogi, którą przeszła Ukraina w ciągu ostatnich dwóch stuleci, wywalczając i broniąc własne niezależne, soborne państwo. Sądzę, że najważniejszym dorobkiem (przede wszystkim teoretycznym, światopoglądowym) tego wielkiego Ukraińca jest to, że jako pierwszy sformułował ideał narodowego życia i walki narodu ukraińskiego. Historyczne przemówienie 27-letniego młodzieńca z niesłychaną jak na tamte czasy nazwą „Samodzielna Ukraina”, wygłoszone w 1900 roku i wydane wtedyż we Lwowie, stało się przełomowym punktem zwrotnym w społeczno-politycznej teorii i praktyce ukraiństwa. Dla narodów i reżimów kolonialnych ówczesnych dwóch imperiów, a zwłaszcza dla ujarzmionego ludu ukraińskiego, wypowiedział on nie wypowiedzianą jeszcze przed nim w programach politycznych ideę Niepodległości Ukrainy. Bo staje się zrozumiałe, twierdził on, „że państwowa samodzielność jest głównym warunkiem istnienia narodu, a państwowa niepodległość jest narodowym ideałem w sferze stosunków międzynarodowych”. Jednak nie tylko międzynarodowe standardy równoprawnych relacji niepokoiły Michnowskiego. Najbardziej przejmował się dobrem społecznym, losem narodu ukraińskiego, jego pomyślnością i rozwojem. Uważał bowiem, że właśnie niezależne, samodzielne państwo jest w stanie stworzyć dla swoich członków warunki wszechstronnego duchowego i materialnego rozwoju, „wspaniałego rozkwitu indywidualności”. Jednocześnie już wtedy, analizując możliwość wyzwolenia narodowego (jako głównego!), wskazywał, jako przedstawiciel nowego pokolenia ukraińskich bojowników, młodej Ukrainy, na zgubność modelu autonomizmu, ograniczając się tylko do kulturalnictwa, wyprowadzając poza granice działalności walkę polityczną, co charakteryzowało założenia programowe starej Ukrainy, ukrainofilstwa. Z właściwym mu ostrym sarkazmem ostro krytykował ukrainofilskie środowisko za to, że odeszli od testamentów walki Szewczenki, „kiedy Szewczenko swoimi cierpieniami i śmiercią uświęcił drogę walki o wolność polityczną, narodową i ekonomiczną narodu ukraińskiego”. Właśnie tego brzemiennego w skutki wezwania, żałował on, oni nie słyszą i nie chcą słyszeć. A dlatego i na swoich sztandarach napisali to, na co zasługuje ich praca: „Róbmy tak, żeby nikt, nigdy, nigdzie nie widział naszej pracy!”. Dlatego uważał, że młodzież musi opierać się na ideałach Szewczenki i nie iść drogą pseudopatriotyzmu, którą podążali pół wieku, usłaną strachliwością, bezideowością, lojalnością, odpychając od siebie młodzież, która stała na ukraińskim narodowym gruncie. W ten sposób Michnowski zaproponował bardzo wyraźny wektor walki o pełną niepodległość Ukrainy, opierając się na ideałach Szewczenki, państwowotwórczych tradycjach Mazepy, Chmielnickiego oraz króla Daniela, „omijając ukrainofilów”.
Szczególna rola w tym zmaganiu o narodowe istnienie przypadała ukraińskiej inteligencji. Ta jej „trzecia” fala musi wykonać, jego zdaniem, swój naturalny obowiązek, stając do walki za swój naród. Jak twierdzi Michnowski, ona, święcie wierząc w siły narodowe, ma na swoim sztandarze wypisać słowa, do których będzie należeć przyszłość Ukrainy: „Jedna, jedyna, niepodzielna, wolna, samodzielna Ukraina od Karpat aż po Kaukaz”. To był ten najwyższy ideał, służeniu któremu ma poświęcać swoje życie każdy świadomy Ukrainiec, partie polityczne, organizacje społeczne, „przednie szeregi” w osobie ukraińskiej inteligencji.
Ogólnonarodowy cel ukraińskiej wolności stanie się rzeczywistością tylko wtedy, gdy na ukraińskiej ziemi nie pozostanie ani jeden obcy, który „przyszedł”, wdarłszy się tutaj jak najeźdźca, tylko z jednym celem – grabić, wyzyskiwać, panować. W przemówieniu właśnie dlatego wygłaszane jest sprawiedliwe żądanie oraz naturalne prawo Ukraińców, „że weźmiemy siłą to, co nam się należy z prawa, ale odebrano nam to również siłą”. Już w tamtych bezbrzeżnych czasach, jak nazywał je jego dobry przyjaciel B. Hrinczenko, rozpoznał on tę siłę, dobrze uświadamiając sobie, że jednym „przednim szeregiem”, nawet bardzo pasjonarnym, ukraińskiej sprawy nie rozwiązać. Dla urzeczywistnienia wielkiego ideału „musimy pamiętać, że jesteśmy tylko poprzednikami tego wielkiego, co idzie za nami…”. I tym „WIELKIM” on zawsze, do końca swojej życiowej drogi, uważał „cały naród ukraiński”. Dlatego naturalnym jest to, że prawie po stuleciu (1996 r.) w Konstytucji Ukrainy, w szczególności w jej preambule, zatwierdza się święte pojęcie, pisane wielką literą – „Naród Ukraiński”. Jest to swoistym hołdem dla bojowników o wolność Narodu Ukraińskiego, wśród których M. Michnowski zajmuje swoje godne miejsce. Sakralny dla niego symbol, zrośnięty z testamentami Szewczenki, słowami ukraińskiego hymnu, który bierze początek w 1862 roku, że „w rodzimym kraju panować nie damy nikomu”, stał się wreszcie najwyższą konstytucyjną normą własnego państwa. Niezwykle tragiczną, ciernistą i jednocześnie zwycięską była droga do tego upragnionego marzenia, która jeszcze w czasach studenckiej młodości Michnowskiego rozpoczynała się od „powrotu praw, określonych Konstytucją Perejasławską 1654 r.”, ale tak i pozostała dla Ukraińców „wzorem” kłamstwa, bezczeszczenia i zdrady moskala. Przecież utraconych praw Ukraińców moskiewszczyzna nigdy, pod żadnym pozorem nie zamierzała zwracać. Oczywiście, jednym z pierwszych zrozumiał to Chmielnicki, któremu Szewczenko życzy (za Perejasław), żeby „na świat się nie urodził, albo w kałuży utopił…”, zacząwszy prawie od razu prowadzić negocjacje ze Szwecją. Nie bezpodstawnie. Ponieważ już w kwietniu 1654 roku w angielskiej prasie („Several Proceedings”) wspominano, że „nieporozumienia między Chmielnickim a Moskwianami codziennie rosną, którzy bojąc się powstania, opuścili niektóre miasta, zajęte przez nich na Ukrainie. Hetmanowi Chmielnickiemu dali się już we znaki nowi panowie i robi on wszystko możliwe, żeby uwolnić się od swoich obietnic danych Moskwianom” (R. Młynowecki. Historia Narodu Ukraińskiego. 1953). Jednak nie udało się, jak i wszystkim tym następcom, którzy próbowali układać się z moskalem. I obecnie, w ciężką i złą godzinę wojny, kiedy putinowska klika proponuje „rozmowy pokojowe”, to pamiętajmy lekcje „perejasławskiej zdrady”, utkanej z fałszywych obietnic moskiewszczyzny, jak i to, że tam, gdzie „dyplomatycznie” układa się moskal, rodzi się oszustwo i tworzą się nowe tragedie. Czemu by nie wspomnieć chociaż paktu „Mołotowa-Ribbentropa”, czy całkiem świeżego „memorandum budapeszteńskiego”, które zaświadczają, że siła argumentu nigdy nie była dla nich normą etyczną, jedynie – argument siły. Dlatego powiedziane przez Michnowskiego, że nigdy „moskiewscy carowie czy imperatorzy nie wypełniali swoich obowiązków”, w pełni aktualizuje się, odzwierciedlając istotę ich faryzejskiej polityki na przestrzeni kolejnych XX–XXI wieków. Zatem „jedinaja niedielimaja rossija” dla nas nie istnieje, twierdził on. I że wszechrosyjski imperator, że moskiewski car żadnej wagi dla nas nie ma, pisze autor przemówienia. Żadnej wagi nie mają i dzisiejsze „pokojowe” propozycje putinów-ławrowów, „podpasanych” tradycyjnym moskiewskim łgarstwem. Natomiast autor „Samostijnej Ukrainy” przypomina o „zawsze obecnych” protestach Ukraińców przeciwko Moskwie, przytaczając przykłady sławnych imion Doroszenki, Mazepy, Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego, Szewczenki, heroikę chłopskich powstań. Dlatego dla pamięci narodowej nie ma przedawnienia, a jest walka przeciwko supoście, żeby uchronić naród przed wynarodowieniem. Wolność, niepodległość Ukrainy, walka Ukraińców przeciwko moskiewszczyźnie były właśnie tymi drogowskazami dla Michnowskiego, co przerażało, nie było przyjmowane nawet przez wybitnych działaczy ukraińskiego ruchu, którzy przedkładali kulturalnictwo oraz apolityczne działanie. Tenże ukraiński myśliciel europejskiej skali M. Drahomanow ostro krytykował autorów „Symbolu wiary młodych Ukraińców”, wśród których był i 20-letni M. Michnowski, za to, że propagują walkę na gruncie narodowym, odmawiając współpracy w ogólnorosyjskim nurcie, przekonując, że „w taki sposób żadne sprawy państwowe nigdy nie były prowadzone”. Ta pierwsza ukraińska młodzieżowa organizacja nacjonalistyczna „Bractwo Tarasowców”, która narodziła się w Charkowie i aktywnie od razu rozwijała się w Kijowie, powstała w 1891 roku (jedna z wersji) i została poświęcona na mogile Tarasa Szewczenki. Swoimi ideami wzburzyła społeczeństwo, podnosząc poprzeczkę ukraińskiego światopoglądu politycznego na jakościowo inny poziom, stając się oparciem i dla napisania przez Michnowskiego „Samostijnej Ukrainy”. To wzywające hasło „Precz od Moskwy” zostało sformułowane w politycznych dokumentach programowych na długo, na trzy dziesięciolecia przed tym, kiedy w okresie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
radzieckiej „ukrainizacji” jego głosił M. Chwylowy. Otóż niezupełnie słusznie jest, gdy od czasu do czasu wspominamy o ukraińskim „komunistcie” Chwylowym, a o ukraińskim nacjonaliście, działaczu państwowym, ideowym fundatorze niepodległości Ukrainy jakoś (?) zapominamy. Jednak sprawa nie dotyczy wyłącznie pamięci, lecz niedopuszczalności lekceważenia ideałów ukraińskiej państwowości, ponieważ Michnowski swoimi światopoglądowymi wartościami, narodowym postrzeganiem świata i wiarą w samodzielność Ukrainy często wyprzedzał panującą myśl społeczno-polityczną i praktykę państwową ówczesnych przywódców narodu. Bo jeden z wybitnych twórców ukraińskiej państwowości, tożsamości, M. Hruszewski, już w przededniu narodowo-wyzwoleńczych zmagań lat 1917–1921 w „Ukraińskim Wiestniku” napisze: „Ukraina w nowym ustroju demokratycznej Rosji powinna znaleźć sprzyjające warunki dla swojego kulturalnego, społecznego rozwoju i narodowego samookreślenia”. Takie fatalne błędy przywódców narodu zawsze dużo go kosztowały, bo trzeba było za nie płacić licznymi ofiarami w ludziach, a zrozumiano je znacznie później (według słów Michnowskiego) „przez to, że u nas były Berestecko i Połtawa”.
Złudzenie nadziei dotąd dręczy znaczną część ukraińskiego politykum, które pokłada nadzieje to w „charoszich ruskich”, to w „demokrację Nawalnego”, to w spoczywaniu w Bogu znienawidzonego przez ludzi Putina. Ale cała historia doświadczeń pokazuje, że nigdy, pod żadnym pozorem nie wolno wierzyć Moskwie, która pozostaje taka sama, ukrainonienawistnicza, czy to w carskich, czarnosecinnych, bolszewickich, quasi-liberalnych czy putinowsko-hundiajewskich szatach.
Jednak wtedy idee Michnowskiego: o niedopuszczalności orientacji na Rosję; że „Ukraina dla Ukraińców, i dopóki choć jeden wróg-obcy pozostanie na naszym terytorium, nie mamy prawa złożyć broni”; o umacnianiu samodzielności Państwa, a zwłaszcza o osiągnięciu „Wolności Ukrainy siłą swojej broni”; o tym, że „nie mamy na kogo liczyć”, bardzo trudno torowały sobie drogę do prawdy. Lecz poza tymi nagłymi zadaniami i celami uniemożliwiony był wszelki postęp – w oświacie, kulturze, gospodarce, dobrobycie społeczeństwa i człowieka. „Bo czyż możliwy dla naszego narodu postęp i oświata dopóty, – zaznacza Michnowski, – dopóki naród nie będzie miał prawa rozporządzać sobą, dopóki nie zdobędziemy sobie praw politycznych i państwowych”. Bo nie przystoi, że „potomstwo Pawluka, Kosińskiego, Chmielnickiego i Mazepy pozbawione jest prawa do swojej literatury, swojej prasy, a nawet psychiki i intelektu wykorzystuje się na korzyść obcych”.
Wybitny ukraiński działacz państwowy XX wieku szukał i znalazł przyczynę tak przygnębiającego stanu swojego Narodu, proponując mu środek i cel dla jego Wolności i Rozwoju – Samodzielną Ukrainę. Którą, jako najdroższy skarb, w jego myślach wybierze silne Wojsko, wysoka Duchowość i Oświeceniość, mężna Obywatelskość. Istotnie, ta prawda Michnowskiego przez stulecie dociera do nas dzisiaj. Doświadczenia tylko hartują wartości, w które święcie wierzył Soborowiec i Samodzielnik, wyrosły na żyznej ziemi Słobożańszczyzny ukraińskiej. Bo dziś według danych socjologicznych Ukraiński Naród najbardziej ufa (96%!) Siłom Zbrojnym Ukrainy! Spełniło się marzenie Michnowskiego o Ukraińskim Wojsku, które stało się najpewniejszym strażnikiem Wolnej, Samodzielnej Ukrainy.
I dziś, gdy Ukraina broni własnej Tożsamości i Państwowości w walce ze swoim wiecznym wrogiem – Rosją, dobrze odczuwalna jest bliskość wartości i ideałów M. Michnowskiego. Wielkiego Ukraińca. Wielkiego swoją opętańczą i ofiarną miłością do Ukrainy. Zapewne o takich warto powiedzieć słowami z wiersza J. Lipy „Wojna”:
Oto – Ukrainiec Wojownik…
I w kraju, gdzie wszystko wrze,
On zwycięstwa sieje,
Bijąc między oczy
Ciebie, Rosjo!
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na str. 1 krymski Tatar Serwer Mustafajew oraz wielu innych ludzi jest uwięzionych w rosyjskich więzieniach z powodu swojej pracy na rzecz praw człowieka. My, obrońcy praw człowieka, którzy przez wiele lat wykorzystywali prawo do ochrony ludzi, nie mamy żadnych mechanizmów prawnych, aby powstrzymać rosyjskie okrucieństwa. Dlatego wielu obrońców praw człowieka zostało zmuszonych z bronią w ręku bronić tego, w co wierzą. Jak mój przyjaciel Maksym Butkewycz, który obecnie przebywa w rosyjskiej niewoli. On oraz inni ukraińscy jeńcy wojenni, a także wszyscy zatrzymani cywile muszą zostać uwolnieni. System ONZ, stworzony po II wojnie światowej przez jej zwycięzców, zapewnił poszczególnym krajom nieuzasadnione immunitety. Jeśli nie chcemy żyć w świecie, w którym zasady określają państwa o większym potencjale militarnym, to należy to zmienić. Musimy rozpocząć reformę międzynarodowego systemu ochrony ludzi przed wojnami i autorytarnymi reżimami. Potrzebne są skuteczne gwarancje bezpieczeństwa i poszanowania praw człowieka dla wszystkich państw i ich obywateli, niezależnie od udziału w blokach wojskowych, ich potencjału militarnego czy potęgi gospodarczej. Prawa człowieka muszą zająć w tym nowym systemie centralne miejsce. I to zadanie nie tylko polityków. Politycy mają pokusę unikania poszukiwania skomplikowanych strategii, które wymagają długiego czasu. Często zachowują się tak, jakby globalne wyzwania same kiedyś zniknęły. Ale prawda jest taka, że one tylko się zaostrzają. My, ludzie, którzy chcą żyć w pokoju, musimy mówić politykom, że potrzebujemy nowej architektury porządku światowego. Być może nie mamy instrumentów politycznych, ale zawsze pozostaje nam własne słowo i własna postawa. Zwykli ludzie mają o wiele większy wpływ, niż sami myślą. Głos milionów ludzi w różnych krajach może zmienić historię świata szybciej niż interwencja ONZ. Po czwarte. Jak zapewnić sprawiedliwość wszystkim ofiarom wojny? Dyktatorzy boją się utwierdzenia idei wolności. Dlatego Rosja próbuje przekonać cały świat, że praworządność, prawa człowieka i demokracja to fałszywe wartości. Bo podczas wojny nikogo nie chronią. Tak, prawo teraz nie działa. Ale wierzymy, że to tymczasowe. Musimy przerwać to koło bezkarności i zmienić podejście do wymiaru sprawiedliwości za zbrodnie wojenne. Trwały pokój, który daje wolność od strachu i poczucie perspektywy, jest niemożliwy bez sprawiedliwości. Wciąż patrzymy na świat przez pryzmat trybunału norymberskiego, gdzie zbrodniarzy wojennych osądzono dopiero wtedy, gdy reżim nazistowski upadł. Ale sprawiedliwość nie może zależeć od trwałości autorytarnych reżimów. W końcu żyjemy w nowym stuleciu. Wymiar sprawiedliwości nie może czekać. Musimy pokonać lukę odpowiedzialności i dać szansę na sprawiedliwość wszystkim poszkodowanym ludziom. Kiedy krajowy system jest przeciążony liczbą zbrodni wojennych. Kiedy Międzynarodowy Trybunał Karny ogranicza się do kilku wybranych spraw lub w ogóle nie ma jurysdykcji. Wojna zamienia ludzi w liczby. Musimy przywrócić imiona wszystkim ofiarom zbrodni wojennych. Niezależnie od tego, kim są, ich statusu społecznego, rodzaju zbrodni i okrucieństwa, którego doświadczyli, oraz czy media i społeczeństwo interesują się ich sprawą. Bo życie każdego człowieka ma znaczenie. Prawo to żywa materia, która stale znajduje się w rozwoju. Musimy stworzyć międzynarodowy trybunał i pociągnąć Putina, Łukaszenkę oraz innych zbrodniarzy wojennych do odpowiedzialności. Tak, to odważny krok. Ale musimy udowodnić, że praworządność działa, a wymiar sprawiedliwości istnieje, nawet jeśli jest odroczony w czasie. Po piąte. Jak globalna solidarność może stać się naszą pasją? Nasz świat stał się bardzo szybki, nadzwyczaj skomplikowany i wzajemnie powiązany. Właśnie teraz ludzie w Iranie walczą o swoją wolność. Ludzie w Chinach opierają się cyfrowej dyktaturze. Ludzie w Somalii przywracają do pokojowego życia dzieci-żołnierzy. Oni jak nikt inny czują, co znaczy być ludźmi i bronić ludzkiej godności. Od ich sukcesu zależy także nasza przyszłość. Jesteśmy odpowiedzialni za wszystko, co dzieje się na świecie. Prawa człowieka to sposób myślenia, pewna paradygmat postrzegania świata, który określa, jak człowiek myśli i będzie działał. Tracą one znaczenie, jeśli ich ochronę pozostawić tylko prawnikom i dyplomatom. Dlatego nie wystarczy przyjąć właściwe prawa czy stworzyć formalne instytucje. Wartości społeczeństwa i tak będą silniejsze. To znaczy, że potrzebujemy nowego ruchu humanistycznego, który będzie pracował ze społeczeństwem na poziomie sensów, zajmował się oświeceniem, formował masowe poparcie i angażował ludzi w ochronę praw i wolności. Ten ruch musi łączyć intelektualistów i społeczeństwa obywatelskie różnych krajów, ponieważ idee wolności i praw człowieka są uniwersalne i nie mają granic państwowych. Tak będziemy mogli sformułować zapotrzebowanie na rozwiązania i wspólnie pokonywać globalne wyzwania – wojny, nierówność, zamach na prywatność, wzmocnienie autorytaryzmu, zmianę klimatu itp. Tak będziemy mogli uczynić ten świat bardziej bezpiecznym. Chcemy, aby nasze dzieci nie były zmuszone przechodzić przez wojny i cierpienia. Musimy wziąć odpowiedzialność, aby nie przerzucać na ich barki tego, co musimy zrobić my, ich rodzice. Ludzkość ma szansę pokonać globalne kryzysy i wyjść na nową drogę rozumienia świata. Czas wziąć odpowiedzialność. Nie wiemy, ile mamy tego czasu. A ponieważ jest to Pokojowa Nagroda Nobla podczas wojny, pozwolę sobie zwrócić się do ludzi w różnych krajach świata z apelem o solidarność. Nie musicie być Ukraińcami, aby wspierać Ukrainę. Wystarczy być po prostu człowiekiem. _________ *Prawa autorskie © Fundacja Noblowska, Sztokholm, 2022. Zdjęcie ze źródeł otwartych
Tłumaczenie maszynowe
10 grudnia 1948 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło Powszechną deklarację praw człowieka. Od tego czasu co roku obchodzimy Międzynarodowy Dzień Praw Człowieka. Przez wiele dziesięcioleci czcimy w tym dniu odważnych Ukraińców, którzy w czasach okupacyjnego totalitarnego reżimu komunistycznego walczyli o prawa człowieka i prawa narodowe swojego narodu, ryzykując wolnością, zdrowiem i życiem. Wspomnijmy życiowy wyczyn Łewka Łukjanenki, Wasyla Stusa, Wiaczesława Czornowoła i setek ich towarzyszy broni. Anatolij KOWALCZUK, prawnik, uczestnik walki o niepodległość Ukrainy. Czy wiesz, że jesteś człowiekiem? Czy wiesz o tym, czy nie? Wasyl Symonenko
Deklaracja stała się pierwszym w historii ludzkości międzynarodowym dokumentem prawnym, który proklamuje podstawowe prawa i wolności każdej osoby, niezależnie od miejsca urodzenia i zamieszkania, obywatelstwa, płci, rasy, narodowości, wyznania, języka, wykształcenia, statusu społecznego, wieku, zdrowia itp. Jest ona i na zawsze pozostanie złotym jądrem całego systemu praw człowieka. O potrzebie uniwersalnego dokumentu, który z pozycji humanizmu określa i prawnie utrwala fundamentalne prawa człowieka, otrzymane przez każdego od urodzenia (dane nam nie przez rodziców czy władzę, a przez samego Boga), we wszystkich czasach mówili wybitni myśliciele. Pisali o tym autorzy Biblii (człowiek stworzony na obraz i podobieństwo Boże, Stwórca obdarzył nas rozumem, wolą, równymi prawami, zdolnością do dokonywania świadomego wyboru między dobrem a złem), antyczni prawnicy i filozofowie (Protagoras: „człowiek jest miarą wszystkich rzeczy”). Idea równości wszystkich ludzi w naturalnych prawach do godnego i bezpiecznego życia, wolności, szacunku, dobrobytu rozwinęła się w pracach średniowiecznych oświeceniowców i myślicieli doby Odrodzenia. Historia świadczy: brutalnie lekceważący stosunek niekompetentnej, despotycznej, okrutnej, pysznej władzy do praw obywatelskich poddanych (politycznych, ekonomicznych, narodowych) często prowadzi do wybuchów krwawych rewolucji. I sprawiedliwej rozprawy powstałego ludu z tyranami i wyzyskiwaczami. Naród ukraiński w obecnym stuleciu dwukrotnie – w 2004 i 2013 r. – podnosił się przeciwko odrażającym władzom, które próbowały na rzecz imperialistycznej Moskwy podeptać nasze prawa człowieka i ograniczyć suwerenność Ojczyzny. Zrujnowaliśmy wtedy i rujnujemy obecnie ich zbrodnicze plany. Ważne postanowienia o prawach człowieka zawarte są w dokumentach narodowych poprzednich stuleci. Jednym z pierwszych wśród nich jest Konstytucja hetmana Ukrainy Filipa Orlika, napisana w bardzo trudnych warunkach. Uchwalona w 1776 r. Deklaracja niepodległości USA proklamuje naturalność ludzkiego dążenia do wolności, szczęścia i niepodległości politycznej, uznaje prawo obywateli do rewolucyjnego obalenia władzy, która narusza ich prawa. Deklaracja praw człowieka i obywatela, przyjęta w 1789 r. przez Zgromadzenie Narodowe powstałej przeciwko absolutyzmowi Francji, konstatuje: wszyscy ludzie rodzą się i pozostają równymi w prawach, najważniejszymi wśród których są niezbywalne naturalne prawa do wolności, własności, bezpieczeństwa i oporu przeciwko wszelkiemu uciskowi. Zaznaczono, że prawa państwa mogą zabraniać robienia tylko tego, co jest szkodliwe dla społeczeństwa. Wszystko, co nie jest zabronione przez prawo, jest dozwolone. Nikt nie może być zmuszony do robienia tego, co nie jest przewidziane przez prawo. Deklaracja proklamuje domniemanie niewinności. Wymaga od władzy rozliczalności przed społeczeństwem i odpowiedzialności przed wyborcami za swoją działalność. Zniosła ona niewolnictwo i poddaństwo. Potrzeba uchwalenia jasno określonego, politycznie zdefiniowanego i niezłomnego, prawnie ogólnie obowiązującego systemu fundamentalnych praw człowieka ostro stanęła w burzliwym i tragicznym XX wieku. W jego pierwszej połowie ludzkość przeżyła szereg globalnych katastrof: dwie krwawe wojny światowe, których ofiarami padło ponad 80 mln osób, ustanowienie totalitarnych i agresywnych reżimów – bolszewickiego w byłym ZSRR, nazistowskiego w Niemczech. Obydwa, nie ukrywając maniakalnego celu światowego panowania, wrogo odnosiły się do fundamentalnych osiągnięć naszej cywilizacji – humanistycznego światopoglądu, wysokiej kultury i praw człowieka. Komuniści i naziści dla osiągnięcia utopijnych, zbrodniczych, wąskopartyjnych celów brutalnie naruszali fundamentalne prawa człowieka. Cynicznie lekceważyli i poddawali represjom wszystkich, którzy nie akceptowali ich ludobójczych doktryn. Z pobudek ideologicznych, społecznych i narodowych bezlitośnie wyeliminowali miliony współobywateli i mieszkańców okupowanych krajów. Antynarodowe reżimy praktykowały masowe pozasądowe rozprawy z „wrogami ludu”, „biologicznie niepełnowartościowymi etnosami” i „szkodliwymi klasami”, wykorzystując niesłychane dotąd środki: sztuczne głodomory, obozy koncentracyjne i zagłady, komory gazowe, oddziały zaporowe, branie i rozstrzeliwanie zakładników. Zastosowanie dzikiej zasady odpowiedzialności zbiorowej doprowadziło do deportacji wielu narodów, grup narodowych i społecznych. Lekceważenie przez stalinowski i hitlerowski reżimy totalitarne praw człowieka ostro ujawniło się podczas wojny między nimi: w stosunku do jeńców wojennych i ludności cywilnej na okupowanych terytoriach. Humanitarne dążenie do zapobieżenia powtórzeniu nowych horrorów i wszechświatowych tragedii, pojawienie się broni masowego rażenia, uświadomienie sobie tego, że świat coraz bardziej zaczął odczuwać siebie jako jedność, wrażliwą i bezbronną, dało impuls dalszemu rozwojowi koncepcji praw człowieka. Pierwszym międzynarodowym aktem czasu powojennego, który wspomina o niezbywalnych prawach człowieka, był Statut ONZ. Mówi on o „podstawowych wolnościach” i „prawach człowieka”, które są obowiązkowe dla wszystkich państw członkowskich organizacji, ale nie nazywa ich i nie konkretyzuje. Z tego powodu pojawiła się potrzeba dokumentu, który doprecyzowuje listę takich praw i wolności. Dla jego przygotowania jeszcze w 1946 r. została stworzona Komisja Praw Człowieka w składzie 18 osób – ludzi różnych narodowości i poglądów politycznych. W projekt dokumentu włożono cztery ważne rodzaje wolności człowieka: wolność słowa, wolność przekonań, wolność od strachu (w tym od wojen) i wolność od nędzy. W skoncentrowanej formie obejmują one podstawowe prawa, szanują godność i wartość każdej osoby ludzkiej. Rezultatem dwuletniej pracy Komisji stał się projekt Powszechnej deklaracji praw człowieka. Po długiej dyskusji i wniesieniu poprawek Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło Deklarację 10 grudnia 1948 roku. Za dokumentem głosowało 40 krajów. Głosów „przeciw” nie było, ale 8 delegacji wstrzymało się podczas głosowania pośredniego. Wśród nich były ZSRR, Ukraińska SRR, Białoruska SRR i kraje bloku sowieckiego (nie podobało im się to, że dokument przewidywał prawo obywateli do swobodnego wyjazdu ze swoich krajów). Ale podczas głosowania za ostateczną redakcją mimo wszystko oddali głosy za Deklaracją. Chociaż nigdy w pełni nie wypełniali jej norm. Przeciwnie, cynicznie je naruszali. W szczególności w części dotyczącej gwarantowania wolności politycznych i ideologicznych obywateli. W kolejnych dziesięcioleciach wielu odważnych, silnych duchem ludzi, wśród nich niemało Ukraińców, za sprawiedliwe żądania wobec komunistycznej władzy zapewnienia obywatelom ZSRR zagwarantowanych przez Deklarację praw człowieka i narodowych doświadczyło okrutnych prześladowań karnych i znęcania się moralnego. Po zatwierdzeniu Powszechna deklaracja praw człowieka stała się głównym dokumentem założycielskim ONZ. Ratyfikowała ją większość państw świata, w tym także Ukraina. Według przekonania autorów dokumentu i rządów krajów, których przedstawiciele za nim zagłosowali, Deklaracja powinna na zawsze stać się skutecznym środkiem zapobiegania ciężkim zbrodniom przeciwko ludzkości na całej planecie (w czasie pokoju i podczas wojen). Choć trudno było to osiągnąć, ponieważ dokument miał charakter moralno-rekomendacyjny, a nie prawnie wiążący. Deklaracja stała się podstawą prawną dla przyjęcia w kolejnych dziesięcioleciach szeregu innych międzynarodowych aktów prawnych, które rozwijają i konkretyzują jej treść. W szczególności są to Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz dwa protokoły fakultatywne do nich. W 1966 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło dwa szczegółowe traktaty, które zakończyły ten proces. Zbiór międzynarodowych aktów prawnych nosi nazwę Międzynarodowa Karta Praw Człowieka. W 1968 r. Między-
narodowa konferencja ONZ ds. praw człowieka stwierdziła: Deklaracja „jest obowiązkowa dla członków społeczności międzynarodowej”. Dopiero w 1976 r., po tym, jak traktaty ratyfikowała większość krajów, projekt ustawy uzyskał status dokumentu prawa międzynarodowego. Od tego czasu Deklaracja nabyła status prawny i stała się ogólnie obowiązująca do wykonania przez wszystkie kraje członkowskie ONZ. Pod względem struktury Powszechna deklaracja praw człowieka składa się z preambuły, której siedem akapitów określa ogólne zasady, oraz trzydziestu artykułów, które legły u podstaw wszystkich późniejszych traktatów międzynarodowych, regionalnych dokumentów dotyczących praw człowieka oraz konstytucji narodowych. Ogłaszając równość praw i wolności wszystkich ludzi, Deklaracja szczególną uwagę akcentuje na naturalnych, boskich prawach każdej osoby do życia, wolności, nietykalności osobistej. Ponieważ wszyscy nabywamy je już z racji urodzenia i przynależności do rodzaju ludzkiego. Artykuły 1 i 2 Deklaracji kładą fundament dokumentu, podkreślając zasady godności, wolności, równości i braterstwa wszystkich ludzi. Artykuły 3-11 ogłaszają indywidualne prawa człowieka, w szczególności prawo do życia i zakaz niewolnictwa. Artykuły 12-17 określają prawa jednostki w społeczeństwie obywatelskim i życiu politycznym. Artykuły 18-21 dokumentu ogłaszają prawa duchowe, publiczne i polityczne: do wolności przekonań – religijnych, ideologicznych, światopoglądowych – i swobodnego ich wyrażania, prawo do wolności zrzeszania się i pokojowych zgromadzeń, do udziału w zarządzaniu swoim krajem bezpośrednio lub przez swobodnie wybranych przedstawicieli. Artykuły 22-27 określają prawa socjalne, ekonomiczne i kulturalne człowieka: prawa do edukacji, pracy i swobodnego wyboru zawodu, do wypoczynku i czasu wolnego, do wystarczającego poziomu życia, do pomocy w razie bezrobocia, do zabezpieczenia społecznego w razie choroby, niepełnosprawności, starości itp. Ostatnie trzy artykuły Deklaracji określają obowiązki jednostki wobec społeczeństwa i nakładają zakaz nadużywania praw na szkodę celów zawartych w dokumencie. Zasady Deklaracji zostały wyłożone w szeregu traktatów międzynarodowych: w Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej, międzynarodowej Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, Konwencji ONZ o prawach dziecka, Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur i wielu innych. Papież Jan Paweł II w przemówieniu 5 października 1995 r. nazwał Deklarację „jednym z najwyższych wyrazów ludzkiego sumienia naszych czasów”. Oświadczenie Unii Europejskiej z 10 grudnia 2003 r. z okazji 55. rocznicy Powszechnej deklaracji praw człowieka stwierdza, że Deklaracja „stawia prawa człowieka w centrum zasad i zobowiązań, które określają relacje w społeczności międzynarodowej”. Wszystkie postanowienia Powszechnej deklaracji praw człowieka weszły do Konstytucji Ukrainy i stanowią jej światopoglądowo-prawne jądro. Aktualnym jest przekształcenie Ukrainy w państwo prawa, w którym głównym jest charakter relacji między społeczeństwem obywatelskim a władzą. Tylko w państwie prawa władza uformowana przez naród za pomocą środków prawnych zapewnia przestrzeganie, ochronę i obronę praw ludzkich. W takim państwie uprawnienia władzy są jasno wypisane i ograniczone prawem. „Złotą” zasadą jest teza: obywatele mogą robić wszystko, co nie jest zabronione przez prawo, a władza tylko to, na co pozwolił jej naród, który ją wybrał (faktycznie wynajął na zasadach konkursowych) na określony termin do wykonania konkretnych uprawnień. Źródłem władzy w państwie, głównym suwerenem jest naród – wyborcy i podatnicy. A nie urzędnicy-funkcjonariusze jakiegokolwiek szczebla. W idealnym przypadku (ale, niestety, nie w naszym) nie władza określa dla siebie status prawny, zasady zachowania, przywileje i płacę. W krajach praworządnych drogą referendum powinien to robić naród, który demokratycznie z najlepszych przedstawicieli społeczeństwa formuje władzę wszystkich szczebli. W takim państwie wszyscy urzędnicy – od prezydenta do deputowanego lokalnej wspólnoty – rzeczywiście wiernie, sumiennie i uczciwie swoją wiedzą i doświadczeniem, kompetentnie, otwarcie i przejrzyście służą narodowi. Są rozliczalni i odpowiedzialni przed wyborcami. Nie stają się pasożytami na jego karku, wykorzystującymi stanowisko służbowe dla własnego zysku i nielegalnego wzbogacenia. Aktualną dla obywateli Ukrainy jest ochrona sądowa gwarantowanych przez Konstytucję i ustawy praw i wolności. Ważną cechą państw prawa jest wymiar sprawiedliwości – uczciwy i bezstronny. Stąd powiedzenie: „Wobec prawa i sądu wszyscy są równi. W tym także sędziowie”. Zaufanie do ukraińskich sądów z powodu masowej korupcji jest obecnie niskie. Reformy gałęzi sądowniczej władzy jeszcze się nawet nie zaczęły. Dadzą one pozytywne rezultaty wtedy, gdy do sądów (zamiast korupcjonistów, niemoralnych typów, którzy, przy!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ukrywając się za nadmierną nietykalnością, czynią „krzywosąd”) przyjdą cnotliwi specjaliści. Dopiero wtedy stanie się ona naprawdę niezależna od niczyich wpływów. Zadaniem społeczeństwa jeszcze długo pozostanie niedopuszczenie do sytuacji, która miała miejsce w czasach władzy „regionalów”, kiedy jeden klan metodami siłowymi podporządkował sobie wszystkie trzy gałęzie władzy – ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Ważne jest formowanie i rozwój na Ukrainie niezależnego od władzy społeczeństwa obywatelskiego, którego koncepcja należy do najważniejszych wartości ogólnoludzkich. Elementami strukturalnymi całościowego systemu społeczeństwa obywatelskiego są różnorodne dobrowolne (stałe lub tymczasowe) zrzeszenia nieobojętnych obywateli (partie polityczne, liczne stowarzyszenia społeczne, związki zawodowe, towarzystwa, zgromadzenia, wiece, okrągłe stoły itp.) w celu zaspokojenia politycznych, ekonomicznych, społecznych, kulturalnych, duchowych, zawodowych, ekologicznych, bytowych i innych interesów oraz osiągnięcia społecznie znaczących celów. Społeczeństwo obywatelskie i władza powinny nie przeciwstawiać się sobie nawzajem, a współdziałać na zasadach partnerskich, twórczo, konstruktywnie i skutecznie współpracować. Najaktywniejsi i najbardziej profesjonalnie przygotowani działacze społeczni, którzy pozytywnie zarekomendowali się w rozwiązywaniu społecznie znaczących kwestii, powinni „iść do władzy”, zostawać deputowanymi, kierownikami wspólnot, szefami organów lokalnej władzy wykonawczej. Obecność w organach władzy znacznej liczby kompetentnych i energicznych urzędników z aktywną postawą obywatelską podniesie poziom jej profesjonalizmu, patriotyzmu, moralności i odpowiedzialności. Odczuwalnie podniesie zaufanie społeczeństwa do niej. Na tempo i wyniki przebiegu wszystkich procesów społecznych wpływają stan świadomości prawnej, ogólny poziom kultury, dobrobytu, duchowości i wykształcenia naszych obywateli. Mamy wielką nadzieję na gruntowną poprawę realnej sytuacji z prawami człowieka na Ukrainie, na zaprowadzenie ładu prawnego w państwie po zwycięskim zakończeniu wojny. Wierzymy: świeży wiatr długo oczekiwanych zmian wygoni z wielu gabinetów władzy piekielny smród niekompetencji, korupcji, zdrady, egoizmu, nieodpowiedzialności, pogardy dla ludzi i lekceważenia konstytucyjnych praw Ukraińców. Rozgromiwszy kremlowskiego agresora, oczyściwszy rodzimą ziemię z odrażających najeźdźców, przestępczych kolaborantów i „tyłowych szczurów”, obrońcy naszej Ojczyzny i Europy przed kacapską zarazą nie ograniczą się do wyczynów na polach, na niebie i na morzu. Mając wielkie doświadczenie bojowe i życiowe, bojownicy o sprawiedliwość – heroiczni i odważni, pozbawieni strachu – wezmą aktywny udział w wielkich procesach przemian społecznych. Zjednoczywszy się dla szlachetnego celu, obrońcy Ukrainy staną się katalizatorem długo oczekiwanych zmian, powołanych do oczyszczenia drogi naszego państwa do europejskich standardów – politycznych, moralnych i prawnych.
Tłumaczenie maszynowe
Łarysa MOROZ, doktor nauk filologicznych, profesor, główna pracownica naukowa Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Wydaje się, że w desperackiej walce o samo istnienie języka ukraińskiego w różnych – wszystkich! – sferach życia jakbyśmy zapomnieli o zachowaniu, pielęgnowaniu jego jakości. (To tak, jakby matka, chroniąc potrzeby dziecka w żywieniu – żeby nie umarło z głodu! – nie dbała o higienę, czyli ochronę przed różnorodnymi mikrobami oraz mnóstwem wstrętnych owadów itp., nie przyuczała córeczki czy synka do samodzielnego dbania o siebie). Chcę podziękować panu A. Matwijczukowi za jego materiał „Apofigiej bezkulturowości” i ulubionej gazecie „Słowo Proświty” za opublikowanie go w nr 44. Czas już myśleć o dalszym życiu, o poziomie naszej kultury, bo inaczej – za co oddają drogocenne życia nasi Bohaterowie?! Myślę: to jeszcze moje szczęście, że nie słyszę całej tej twórczości piosenkarskiej (nie mam ani radia, ani komputera). A kiedy słyszę w jakichś pojedynczych momentach – mogę w większości rozróżnić tylko poszczególne słowa, a to tylko jakieś niewyraźne dźwięki (od przeważającej większości wykonawców). Nostalgicznie wspominam: kiedyś (nie tak znowu dawno) była, wydaje się, cała katedra „Kultura mowy scenicznej” – ta dyscyplina była bardzo ważna w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie Teatru, Kina i Telewizji im. I. Karpenki-Karego (jak i co dzieje się obecnie – nie wiem). A. Matwijczuk, widać, rozbiera, rozszyfrowuje te teksty. Więc jego „śmiech” oraz „szok” – to wyraźny sygnał niepokoju o poziom kultury tych wykonawców. I nie myślę, nawiasem mówiąc, że oni świadomie pracują na wroga. Wszyscy oni – ludzie młodzi, ale szkołę średnią najwyraźniej ukończyli. Chociaż i niejasno: uczyli się czy odsiedzieli lekcje. Dlatego niepokój szanownego Maestro jest jeszcze sygnałem katastrofy naszej edukacji szkolnej. Zatem redaktorzy, o których on pisze, jasna sprawa, są potrzebni – jako „pogotowie ratunkowe”. Ale do gruntownego „leczenia” tego nie wystarczy. Trzeba coś poważnie zmieniać w naszej edukacji: uczyć dzieci myśleć i formułować swoje myśli jest niezbędne – nie tylko w szkole, ale i w przedszkolu. Redaktorzy mogą pomóc ludziom dorosłym, wykształconym. Dość często – w napisach na ekranie telewizora, w tekstach dubbingu filmów, nawet w mowie prowadzących programy telewizyjne, których bardzo i bardzo szanuję (obecnie jest ich mniej, ale nie powinno ich być wcale), zdarzają się takie „wpadki”, że… Albo słowa-pasożyty, ich ulubione („dawajcie”, „wpływać”, „przyda się” itp.). Błędów jest wiele – i leksykalnych, i składniowych, i nawet fonetycznych (najczęściej – nieznośny dźwięk „f” w końcówkach słów, absolutnie nienaturalny dla języka ukraińskiego). Większość z nich jest skutkiem wpływu języka rosyjskiego. Pewną część spowodowano nieuwagą. Mogę przytoczyć (w dodatku do tego, co już publikowałam wcześniej) jeszcze co nieco – z najnowszych notatek: „ostrzały wrogów” (ze strony wrogów! – zgodnie z kontekstem); „dodam remarkę” (replikę! – remarka jest swoistym wyjaśnieniem działań postaci w dramaturgii); „poddali się ostrzałowi” (poddani! – bo to przecież nie bywa dobrowolnie); „wypełniony po brzegi” (wypełniony całkowicie! – bo to przecież nie o zrujnowanym); „światowy dzień” (świetlny!); „człowiek, który…” (człowiek – rzeczownik rodzaju męskiego u nas!); „opiekować się dziećmi” (opiekują się dziećmi czy kwiatami itp.); „w obliczu mnie” (w mojej osobie); „jego pomnik stoi” (pomnik jemu); „kiedy rozmawialiśmy ostatnim razem” (ostatnim razem!); „łańcuszki jednego kija” (tutaj już całkowity nonsens, bo „kij” – to jest patyczek); „pisarz, poeta” (prozaik! Bo poeta także jest pisarzem); „nanosimy uderzenia” (zadajemy! – nanosi się błoto na butach); „pojechaliśmy!” (jedźmy, ruszajmy); „reżim znajduje się w izolacji” (podkreślone słowo-pasożyt brzmi stale, chociaż ma mnóstwo zamienników: „przebywa”, „jest usytuowany”, „jest umieszczony”, „jest”, a znajduje się tylko to, czego szukają). Naprawdę, dobrzy ludzie, trzeba coś robić! Toż to prawdziwie front językowy!
Tłumaczenie maszynowe
Semen GRYSZYN
Pragnienie wielkiego celu, który łączy nas wszystkich, zmusza wielu do podejmowania niełatwych decyzji i do zmiany. Takich śmiałków warto znać, ich wysiłki często są decydujące dla zwycięstwa Ukrainy w otwarcie okrutnej wojnie, którą dziś prowadzi cyniczny rosyjski agresor. Jednym z tych, którzy rozpoczęli walkę ze złem, z nowym wcielaniem praktyk totalitarnych reżimów przeszłości, jest Maksym Mazur
Zur (Mazurenko) – ukraiński fotograf, podróżnik, reżyser wideo, restaurator i menedżer. Dołączenie do szeregów wolontariuszy, którzy dokumentują zbrodnie wojenne i przekazują światu prawdę o nich, nie było łatwą decyzją, ale Maksymowi Mazurowi takie czyny nie są obce. Wczesna przeprowadzka z rodzinnej wsi do Odessy, a potem podróż do innego kraju na drugim krańcu kontynentu. W Zjednoczonym Królestwie przyszły fotograf ukończył szkołę średnią, a następnie studia uniwersyteckie. Były tam też nagrody sportowe, samorząd studencki i wyróżnienie za wyniki w nauce. A ponadto pierwsza udana praca – otwarcie własnej restauracji i prowadzenie jej przez ponad 6 lat. I tu nowy, trudny i odważny czyn. Maksym Mazur rezygnuje z biznesu restauracyjnego i wraca na Ukrainę, do Odessy, gdzie zajmuje się fotografią i zdjęciami wideo. W tej dziedzinie udaje mu się osiągnąć znaczne sukcesy zawodowe i uznanie. Jego fotografie są publikowane w wielu wydawnictwach. Został także oficjalnym ambasadorem Ukraine.ua. Ogólnie Maksym zyskuje popularność dzięki fotografii krajobrazowej i miejskiej. Jednak zimą 2022 roku zdarzają się wydarzenia, które zmuszają go ponownie wykazać się stanowczością i siłą woli. Gdy rozpoczęła się pełnoskalowa inwazja wojsk agresora na Ukrainę, Maksym początkowo przygotowuje się do wyjazdu za granicę. Jednak szybko odrzuca tę ideę. Zamiast tego nie tylko pozostaje, ale rozpoczyna walkę o przekazanie światu prawdy o tym, co się dzieje. Główną bronią na tej drodze staje się aparat fotograficzny, artystyczne spojrzenie i zrozumienie wagi misji, którą Maksym wybrał dla siebie. „Chciałem wyjechać z Ukrainy, jednak okazało się, że moje pragnienie pokazania okropności tej wojny było silniejsze. W tamtym momencie jeszcze nie rozumiałem dokładnie, w jaki sposób to zrobię” – wspomina fotograf. Maksym Mazur udał się do Buczy, Irpienia i Browarów. Był zmuszony przejść wiele kontroli na punktach kontrolnych, zanim udało mu się dotrzeć na wyzwolone terytoria. Po Kijowie i obwodzie przebywał w Mikołajowie, na linii frontu obok Chersonia. Maksym dokumentuje swoim aparatem również skutki działań bojowych na rodzinnej
Obwodu odeskiego. Jednocześnie fotograf wybiera także inne formy fotograficznego oporu wobec wojny. Front informacyjny to bowiem nie tylko fotodokumentacja, ale także sztuka fotograficzna. Tak więc niedawno Maksym Mazur zakończył pracę nad swoim projektem „7500”. Ideą tego zamysłu było połączenie 7500 zdjęć, przedstawiających skutki rosyjskiej inwazji na Ukrainę, w jedną całość. Ten projekt fotograficzny stał się znany dzięki potężnemu apelowi do człowieczeństwa, głębi ukazanej tragedii i wyrazistej obrazowości. Sam autor mówi o nim tak: „7500 fotografii i 140 dni nieludzkiej, krwawej wojny. Dziesiątki tysięcy ludzi nigdy więcej nie zobaczą świtu, nie uścisną bliskich, nie zobaczą ukochanych. Tysiące okaleczonych nie wstaną już, nie wyciągną ręki, nie napiszą listu. Setki budynków, obiektów architektonicznych, domów zniszczonych i rozbitych rosyjskimi rakietami bez możliwości odbudowy. Tysiące losów zniszczonych. Miliony ludzi wyjechały, zabierając ze sobą jedynie własne wspomnienia i to, co zdołały zmieścić w walizce”. Zdjęcia, umieszczone ciasno jedno obok drugiego i połączone ze sobą, tworzą jeden obraz – przerażającą mozaikę, portret krwiożerczego tyrana, który stoi na czele rosyjskiej inwazji.
...ń do Ukrainy. Wysoki poziom zawodowy Maksyma Mazura został doceniony również poza granicami Ukrainy. Mocny apel artysty do świata, by usłyszeć o tej wojnie, poczuć ból ludzi, którzy ucierpieli, nie pozostawać obojętnym, wywołał szeroki rezonans. Fotografa zaproszono do Austrii jako uczestnika wystawy Gmunden.Photo 2022, której celem jest artystyczny dialog między austriackimi a ukraińskimi fotografami artystami. Wśród 18 fotografików 10 reprezentowało Ukrainę, w tym Maksym Mazur. Celem fotografa jest pokazanie realiów wojny i jej konsekwencji dla ludności cywilnej Ukrainy. Prace Maksyma Mazura prezentowano wraz z fotografiami Maksa Lewina, Ihora Hajdaja, Jewhenija Małoletki i innych fotoartystów. Przez 15 lat Maksym wędrował po świecie, pragnąc oddać jego piękno w swoich fotografiach. Jednak po 24 lutego życie fotografa się odwróciło, podobnie jak życie milionów Ukraińców. Dziś jest zmuszony pokazywać grozę wojny, aby zrobiono wszystko, co możliwe, by ją powstrzymać i zachować piękno świata. Na zdjęciach Maksyma Mazura widoczne są skutki zbrodni rosyjskiego agresora, a zarazem bohaterski czyn całego ukraińskiego narodu. Sam mistrz twierdzi: „Jeśli fotografia zdoła zmienić świadomość choćby jednego człowieka, to już będzie dobrze. Mam nadzieję, że nie będę musiał więcej fotografować wojny”. Zatem siła prac Maksyma Mazura napawa nadzieją, że tak się stanie, a dobro i człowieczeństwo zwyciężą.
Tłumaczenie maszynowe
Szanowni przyjaciele, członkowie Proświty! Witam wszystkich członków Proświty naszego regionu w 154. rocznicę założenia „Proświty”, 145. rocznicę organizacji „Proświta” w Stanisławowie, 30. rocznicę odrodzenia „Proświty” w Iwano-Frankiwsku. Stało się już dobrą tradycją coroczne świętowanie w grudniu dnia „Proświty” poprzez sprawozdanie z działalności naszego zjednoczenia, dyskusję nad problemami i perspektywami. Uważam, że taka praktyka powinna rozszerzyć się także na każde zjednoczenie rejonowe i miejskie. Organizacyjna, wolontariacka, projektowa i społeczno-polityczna praca. Cała praca naszego zjednoczenia i prowadzenie działań w tym roku były uwarunkowane pełnoskalową moskiewską inwazją. Wszystkie nasze wysiłki były kierowane na przybliżenie ukraińskiego Zwycięstwa. Tak więc 24 lutego w Domu Ludowym „Proświta” zarządzeniem przewodniczącego zjednoczenia obwodowego utworzono Sztab Obrony Przykarpacka – centrum wolontariackie zbiórki i wysyłki pomocy humanitarnej dla Sił Zbrojnych Ukrainy. Było to jedno z pierwszych centrów wolontariackich w naszym mieście, ponieważ już od 8 rano przybyło tu wielu aktywistów, a o 10 godzinie rozesłaliśmy ogłoszenie o zbiórce pomocy. Prawie codziennie od początku pełnoskalowej agresji wysyłane są ładunki na potrzeby ukraińskiej armii i szpitali wojskowych. Do zbiórki pomocy wydzieliliśmy prawie wszystkie pomieszczenia Domu Ludowego. W czasie działania Sztabu Obrony Przykarpacka przekazano ponad 400 ton ładunków humanitarnych dla SZU, przeprowadzono szkolenia z przygotowania wojskowego i medycznego dla ponad 1500 obywateli, zapewniono ponad 850 kompletów umundurowania i innych środków wojskowych, zrealizowano 7200 osobodni patrolowania i ochrony obiektów infrastruktury krytycznej. W drugim dniu wojny otworzył się u nas regionalny centrum koordynacyjne ds. zakwaterowania osób wewnętrznie przesiedlonych (OWP), które działa do dziś. Od września rozpoczęło się codzienne wydawanie pomocy humanitarnej (Służba ds. dzieci Iwano-Frankiwskiej Terytorialnej Wspólnoty). Większość działań zjednoczenia obwodowego zorganizowano z uwzględnieniem zajętości Domu Ludowego. Ważnym aspektem naszej działalności w tym roku była regionalna celowa Program „Proświta XXI wieku: na lata 2022–2027”. Dzięki Programowi mogliśmy zapewnić nieprzerwaną pracę centrum wolontariackiego, sztabu koordynacyjnego ds. zakwaterowania OWP, wydawanie gazety „Hałyćka Proświta”, prowadzenie działań, prowadzenie działalności projektowej itp. Jak wiemy, główna część tych środków (90 procent) wydawana jest na utrzymanie obwodowego Domu Ludowego „Proświta”. Jednak w rejonach Program wykorzystywany jest wyraźnie niewystarczająco. Chcę osobno zaznaczyć nasze dobre relacje partnerskie z zarządem kultury obwodowej administracji państwowej (naczelnik zarządu – W. Fedorak), z radą obwodową i obwodową administracją państwową. Niestety, środków, które są wydzielane w ramach Programu, nie wystarcza z powodu znacznego niedofinansowania (dwie trzecie od zaplanowanego w Programie). Choć dzięki funkcjonowaniu centrum wolontariackiego dofinansowano nam 200 000 hrywien na opłatę usług komunalnych. Ważnym aspektem działalności „Proświty” jest kwestia wsparcia języka ukraińskiego. W lutym, przed wojną, przeprowadziliśmy wideokonferencję w kwestiach wsparcia języka ukraińskiego. Począwszy od kwietnia, uruchomiliśmy kursy języka ukraińskiego dla OWP. Zastępca przewodniczącego Jewhen Romanyszyn przeprowadził szereg wykładów o dawności języka ukraińskiego. W tym roku wydaliśmy szereg materiałów informacyjnych o języku ukraińskim: rozpowszechniliśmy broszurę informacyjną „Barwista rozmowa”, ulotki agitacyjne na Dzień języka i piśmiennictwa ukraińskiego, tradycyjnie dołączyliśmy do Dyktanda jedności narodowej. Przeprowadzono kilka akcji zbiórki ukraińskich książek w celu otwarcia ukraińskich szkół w Polsce. Ogółem przekazano dla takich szkół ponad 15 000 książek. Warto zaznaczyć wkład członkini Proświty Łesi Pyłypjuk, która wraz ze swoim wnukiem zebrała prawie 10 000 książek. Także przekazano partię książek dla splądrowanych bibliotek w obwodach centralnych Ukrainy. Dla szkół miasta i naszej biblioteki przewieziono 5000 dwujęzycznych książek dziecięcych. Wielką rolę odegrały projekty wolontariackie. Chcę zaznaczyć wielką pracę w tym kierunku zastępcy przewodniczącego – sekretarza odpowiedzialnego Mychajła Syczki. W szczególności dzięki inicjatywie „Auto dla frontu” zdołaliśmy kupić samochód ciężarowy na potrzeby SZU (znaczący wkład finansowy zrobili I. Harasymko, M. Syczka, S. Wołkowecki i inni), a nasi pracownicy-kierowcy przewieźli dla armii ponad 40 samochodów z zagranicy (ten kierunek prowadzi nasz pracownik Ju. Litwiszko). Dzięki nawiązanej współpracy z zarządem Ukrtransbezpeki (kierownik – I. Harasymko) rozdaliśmy trzy tiry ładunków humanitarnych – dla armii, OWP, szpitali. Podpisawszy umowę z amerykańską fundacją charytatywną GEM, pozyskaliśmy dla wsparcia OWP pomoc humanitarną na sumę ponad 70 000 dolarów. Wielkim wkładem w naszą ro...
pracą stało się podpisanie umowy o współpracy z Międzynarodową Organizacją ds. Migracji (Agencja ONZ ds. Migracji) – „Proświta” stała się regionalnym partnerem tej organizacji. Rezultatem współpracy stała się realizacja kilku dużych projektów. Podczas projektu „Dystrybucja i krytyczne wsparcie dla osób wewnętrznie przesiedlonych (OWP) w obwodzie iwanofrankiwskim” rozprowadziliśmy w 59 hromadach obwodu pomoc humanitarną o wartości prawie 174 000 dolarów – 7000 materacy i 2000 zestawów naczyń. Podczas innego projektu „Ocena zbiorowych ośrodków zakwaterowania OWP w obwodzie iwanofrankiwskim oraz wsparcie działań terenowych” przeprowadziliśmy analizę potrzeb i warunków zakwaterowania wszystkich zbiorowych ośrodków pobytu OWP w obwodzie iwanofrankiwskim. Analogiczny projekt zrealizowaliśmy również w obwodzie lwowskim. Jeszcze jednym projektem jest zapewnienie OWP sprzętu AGD, wyposażenia kuchennego, środków higieny i innych. Rozdaliśmy już taką pomoc w 10 zbiorowych schroniskach (termin projektu – do marca 2023 roku). Na realizację tych projektów przewidziano pozyskanie środków do 76 000 USD. Koordynatorem tych projektów jest M. Siczka. Jeszcze jednym dużym partnerem stało się Niemieckie Towarzystwo Współpracy Międzynarodowej (GIZ) (koordynator – członek Zarządu A. Derkacz). W ramach współpracy zrealizowano projekt na kwotę 1 515 000 hrywien – przeprowadzono serię obozów zdrowotnych dla dzieci OWP z zapewnieniem im wsparcia psychologicznego. Obecnie realizowany jest duży projekt nauczania dzieci OWP języka angielskiego wraz z kursami psychologicznymi. Wartość projektu to 1 812 000 hrywien. Ważną akcją stała się również prezentacja książki „Zatrzymać przemoc” (autor – Spartak Subbota). Dzięki akcji rozprowadziliśmy książki do wszystkich hromad obwodu. Również w ramach współpracy otrzymaliśmy komplet składanych krzeseł. Znaczące rezultaty osiągnęliśmy w ramach współpracy ze szwajcarską Fundacją „Terre des hommes” (TdH) (koordynatorzy – Andrij Derkacz i Ołeh Sumaruk). W ramach projektu „SMILE – Wsparcie dzieci, młodzieży i ich rodzin podczas sytuacji kryzysowej na Ukrainie” wspólnie ze Służbą ds. Dzieci oraz dzieci OWP hromady Iwano-Frankiwsk przeprowadzono: gry sportowe, w których wzięło udział 152 dzieci; zajęcia kulinarne (104 dzieci); warsztaty artystyczne (148 dzieci); od 23 do 25 września przeprowadzono wycieczkę turystyczną do wsi Hosiów w hromadzie dolyńskiej, wyprawy turystyczne w góry (45 dzieci). Wartość tego projektu – 217 000 hrywien. Innym projektem stało się wyposażenie budynku Centrum wsparcia społecznego dzieci i rodzin we wsi Bratkiwci na kwotę 280 000 hrywien. Pracownicy zjednoczenia obwodowego aktywnie zajmują się wolontariatem – zbierają książki, przynoszą, sortują i rozdają pomoc humanitarną, wytwarzają świece okopowe i wiele innych. Praca społeczno-polityczna Warto odnotować nasze inicjatywy polityczne. Przeze mnie przygotowane i skierowane do rad obwodowych iwanofrankiwskiej i tarnopolskiej wnioski dotyczące tego, że w Ukrainie powinniśmy nazywać Rosję Moskowią. Takie wnioski zostały przyjęte przez rady obwodowe lwowską i rówieńską, a 7 grudnia również przez iwanofrankiwską, podjęto odpowiednie decyzje dotyczące rozpatrzenia tych kwestii na najbliższych sesjach rad obwodowych. Skierowano również do prezydenta, premiera oraz sekretarza Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy wnioski dotyczące konieczności zakazania moskiewskiej Cerkwi. Było to na długo przed rozpoczęciem dochodzeń przeprowadzonych przez SBU w moskiewskich cerkwiach. Między innymi chcę odnotować przeprowadzenie w Domu Ludowym „Proświta” okrągłych stołów. Tak, z powodzeniem przeprowadzono okrągłe stoły z okazji Dnia Jedności, Dnia Języka Ojczystego, Dnia Konstytucji, rocznicy Deklaracji o suwerenności państwowej. W pracy wykładowej były duże ograniczenia, ale najaktywniejszy wykładowca Jewhen Romanyszyn, zastępca przewodniczącego, często wyjeżdża z wykładami o zdrowym stylu życia, na tematy historyczne i krajoznawcze, w szczególności do rejonu kosowskiego, hromady jaremczańskiej. Z inicjatywy zastępcy przewodniczącego zjednoczenia obwodowego „Proświty” Mychajła Siczki oraz przewodniczącego „Proświty” w Bohorodczanach Wasyla Babija stale wydawane są serie ulotek informacyjnych „Pamięć literacka i historyczna” o jubilatach – działaczach przykarpackich, literatach, krajoznawcach, działaczach społecznych. Ważnym kierunkiem była i pozostaje praca ideologiczna. Nasze wydawnictwo „Halicka Proświta” (redaktor naczelna – Iryna Szumada), tak jak ogólnoukraińskie „Słowo Proświty”, pozostają głównymi tubami „Proświty”. Pomimo wojny nasza gazeta obwodowa ukazuje się co tydzień. Ponad 100 egzemplarzy gazety prenumerujemy dla prośwician kosztem zjednoczenia obwodowego. Znacznie wzrosła publiczność strony proświciańskiej w sieci „Facebook”. Ogólnie rzecz biorąc, jesteśmy przekonani, że po zwycięstwie nad Moskowią centralnym założeniem pracy ideologicznej powinna być teza o tym, że skuteczne państwo ukraińskie można zbudować jedynie na podstawie idei ukraińskiej, wartości ukraińskich.
Działalność kulturalno-masowa Pomimo wojny w Domu Ludowym niemal co tydzień odbywają się imprezy kulturalno-masowe. W tym roku przeprowadzono wielki obwodowy festiwal pieśni „Historia Ukrainy w pieśniach ludowych” (M. Bodnar). Ogółem w ciągu tego roku proświcianie regionu przeprowadzili dziesiątki imprez kulturalno-oświatowych. Nie ma możliwości objęcia wszystkiego w jednym wystąpieniu. Dlatego zatrzymam się na wydarzeniach, które były organizowane bezpośrednio przez sekretariat zjednoczenia obwodowego. Styczeń. 1 stycznia proświcianie dołączyli do wyjazdu do Starego Uhrynowa do memoriału Stepana Bandery. 14 stycznia tradycyjna impreza „Boże Narodzenie w Proświcie” odbyła się z udziałem ponad 20 organizacji społecznych. 21 stycznia przeprowadzono okrągły stół oraz transmisję online z okazji Dnia Jedności. W styczniu uczczono Dzień Zjednoczenia oraz rocznicę bitwy pod Krutami – proświcianie brali udział w wiecach, w szczególności przewodniczący zjednoczenia miał wystąpienia na odpowiednie tematy. Rusłana Denega przygotowała i zaprezentowała „Koncert bożonarodzeniowy” z udziałem swoich wychowanków. Luty. Z okazji Dnia Bohaterów Niebiańskiej Sotni przeprowadzono „Czytania Majdanowe” w Muzeum Niebiańskiej Sotni. Z okazji Dnia Języka Ojczystego wydano ulotki informacyjne i przeprowadzono wideokonferencję z udziałem czołowych naukowców regionu. Nagrodzono uczestników konkursu „Historia i Proświta”. Zorganizowano wycieczki dla uczniów do Domu Ludowego „Proświta”, gdzie opowiadano o historii „Proświty” i znaczeniu języka ukraińskiego. Wspólnie z Obwodowym Centrum Naukowo-Metodycznym przeprowadzono imprezę „Będzie język, będzie Ukraina”, w której wzięli udział przedstawiciele organów kultury wszystkich wspólnot terytorialnych. Na 150. rocznicę urodzin Łesi Ukrainki wydano pocztówki z mało znanymi faktami o Łesi Ukraince i jej roli w „Proświcie”. Nagrano wideoprzegląd nowości literackich z Wasylem Babijem. Marzec. Marcowe dni spędzano w realiach wojennych, w Domu Ludowym rozpoczęło pracę centrum wolontariatu. Ale tradycyjnie zorganizowano wiec prośwician przy pomniku T. Szewczenki, „Czytania Szewczenkowskie” w muzeum oraz w formacie online. W lokalnej telewizji odbyło się wideowystąpienie przewodniczącego zjednoczenia na temat moskiewskiej agresji. Z okazji Międzynarodowego Dnia Poezji odbyły się czytania wierszy Liny Kostenko. Zjednoczenie obwodowe zainicjowało kursy języka ukraińskiego, opracowano materiały agitacyjne, afisze, program kursów. W kwietniu aktywnie zajmowano się pracą wolontariacką, prowadzono zajęcia na kursach języka ukraińskiego. Zorganizowano naukę hajiwek i tradycji wielkanocnych dla osób wewnętrznie przesiedlonych. W maju zorganizowano przekazanie książek do Polski dla organizacji szkół ukraińskich w ramach inicjatywy Ukraińskiego Instytutu Książki „Książki bez granic”. Przeprowadzono uroczystości z okazji Dnia Matki, „Zabawy Wielkanocne”. Tradycyjnie 22 maja zorganizowano pochód społeczności do pomnika Szewczenki w dniu 161. rocznicy jego powtórnego pochówku na Ukrainie, przy pomniku zorganizowano wiec. W czerwcu odbyło się otwarcie w
Tłumaczenie maszynowe
OOD “Proświta” szkoły dla młodych rodziców “Rodzicielska świetlica”. Wspólnie z ruchem “Kłycz” w filharmonii obwodowej zorganizowano wieczór pamięci wybitnego Ukraińca – patriarchy Josyfa Slipyja – z wystąpieniem przewodniczącego zjednoczenia. Z okazji Dnia Konstytucji odbył się okrągły stół “Konstytucja Ukrainy: osiągnięcia i problemy”. Przeprowadzono 1. turnus zdrowotny w obozie dziecięcym we wsi Tatarów (w ramach projektu GIZ). W lipcu przeprowadzono jeszcze jeden turnus w obozie dziecięcym. Zastępca przewodniczącego Jewhen Romanyszyn nagrał szereg wideoprzekazów o języku ukraińskim i sanktuarium w Tarnoszorszu. Zorganizowano wieczór-requiem poświęcony wojnie ukraińsko-rosyjskiej. W sierpniu przeprowadzono proświtański obóz wypoczynkowy dla dzieci “Nam pora dla Ukrainy żyć!”. Z okazji Dnia Niepodległości Ukrainy przewodniczący S. Wołkowećkyj nagrał wywiad, w którym podsumował pracę “Proświty” w okresie aktywnej wojny. Przeprowadzono drugie posiedzenie “Rodzicielskiej świetlicy”. Z powodu dużego prawdopodobieństwa ostrzałów uroczyste obchody Dnia Niepodległości nie odbyły się. We wrześniu przeprowadzono festiwal obwodowy “Historia Ukrainy w pieśniach ludowych”. Już tradycyjnym stało się wydarzenie “Rodzicielska świetlica”. Przeprowadzono wycieczkę turystyczną dla dzieci Wewnętrznie Przemieszczonych Osób do wsi Hosiów w hromadzie terytorialnej Dolina. Październik był poświęcony tematyce patriotycznej. Z okazji Dnia Obrońców i Obrończyń Ukrainy przeprowadzono szereg wykładów na temat wychowania patriotycznego. Miłości i odpowiedzialności wobec Ukrainy poświęcono “Rodzicielską świetlicę”. Na początku listopada “Proświta” aktywnie włączyła się w obchody rocznicy utworzenia Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, wznowiliśmy wydanie książki W. Babija z serii “Biblioteka ‘Proświty’” pt. “Jeszcze 10 lat”, wydaliśmy serię pocztówek o działaczach ZURL, zbiór scenariuszy patriotycznych (Olha Bojczuk). Z okazji Dnia Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka przeprowadzono uroczyste wydarzenie, podczas którego podkreślono znaczącą rolę ukraińskiego piśmiennictwa w kształtowaniu narodu. Odwiedzono zjednoczenie proświtańskie w Mikołajowie (obwód lwowski), podarowano serię literatury proświtańskiej. W ramach ogólnoukraińskiej akcji “16 dni przeciwko przemocy” zaprezentowano książkę “Przemoc. Zatrzymać to” Spartaka Subboty, rozprowadzono ją po bibliotekach hromad terytorialnych. Podczas “Frontowych wieczornic” zebrano dwie skrzynki słodyczy dla wojskowych armii ukraińskiej. Praca wojskowo-patriotyczna W ciągu stycznia-lutego w Domu Narodowym z inicjatywy S. Sywaczuka i M. Siczki odbywały się cotygodniowe zajęcia z przygotowania wojskowego i medycznego (cztery razy w tygodniu). Z początkiem pełnoskalowej agresji “Proświta” stała się centrum Sztabu Obrony Przykarpatia, tutaj codziennie prowadzono treningi z przygotowania wojskowego, które przeszło ponad 1500 osób. Przeprowadzono ponad 10 wykładów na temat wychowania patriotycznego. Działa sekcja wychowania wojskowo-patriotycznego młodzieży (kierownik – S. Szmat). W Domu Narodowym co tydzień odbywają się treningi młodzieży w systemie wschodnich sztuk walki. Działalność wydawnicza 1. W 2022 roku wydawnictwo “Proświta” wydało 40 tytułów książek, broszur, czasopism na sumę 89 000 hrywien. Znacznie powiększyła się seria “Biblioteka ‘Proświty’”. Wśród literatury pięknej – utwory proświtańców i autorów lokalnych: Wasyla Babija, Mychajła Rudkowskiego, Andrija Nehrycza, Olhy Bojczuk, Rusłana Dworskiego, Jaryny Kuryło i innych. Wypuszczono dużą liczbę literatury dydaktyczno-metodycznej dla uczelni wyższych miasta. 2. W “Ukraińskiej książce” w ciągu 11 miesięcy zrealizowano książek i czasopism na sumę 12 500 hrywien. Nasze problemy Brak należytego wsparcia finansowego działalności zjednoczeń rejonowych i miejskich. Niedostateczny poziom informowania o pracy zjednoczeń rejonowych i miejskich, istniejących komórek “Proświty”, ich przewodniczących oraz działalności. Mało eksponowana jest ich praca na łamach prasy proświtańskiej. Wolumeny prenumeraty wydawnictw proświtańskich “Hałyćka Proświta” oraz “Słowo Proświty” w zjednoczeniach rejonowych i miejskich są wyraźnie niewystarczające. Nasze apele w sprawie tych kwestii na miejscach są często ignorowane. Istnieją trudności z dostosowaniem naszej struktury organizacyjnej do nowego podziału administracyjnego obwodu. Niejednokrotnie inicjowaliśmy wniesienie zmian do Statutu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta”, ale z pewnych przyczyn, w szczególności z powodu działań wojennych, kwestia ta jest stale odkładana. Nasze perspektywy Widzimy je w dalszej realizacji koncepcji odrodzenia “Proświty” w każdej wsi oraz w każdym zespole pracowniczym i edukacyjnym miast Przykarpatia, a także w Memorandum o współpracy “Proświty” i Cerkwi oraz “Proświty” i “Plastu” na podstawie regionalnego programu celowego “Proświta XXI wieku” na lata 2022–2026. Działalność ta przewiduje aktywizację pracy z młodzieżą oraz systemową pracę wszystkich zjednoczeń i komórek proświtańskich pod hasłem “Proświtę” – do szkół, placówek oświatowych. Wielką tradycję proświtańską trzeba przekazać młodym. Chcę wyrazić szczerą wdzięczność kierownictwu i deputowanym rady obwodowej (przewodniczący – O. Sycz, pierwszy zastępca – W. Hładij), naczelnikowi wydziału kultury, narodowości i religii obwodowej administracji państwowej W. Fedorakowi, merowi Iwano-Frankiwska R. Marcinkiwowi za zrozumienie i wsparcie naszej działalności. A także naszym międzynarodowym partnerom-grantodawcom za zaufanie do “Proświty”. Największe podziękowania – dla aktywistów-proświtańców, przewodniczących zjednoczeń rejonowych i miejsko-rejonowych, którzy z powołania wykonują wielką pracę proświtańską, którą rozumiem jako sprawę państwową. Ci ludzie są złotym funduszem “Proświty”. Na zakończenie wyrażam pewność, że w nowy, 2023 rok, społeczność proświtańska regionu wchodzi jako siła społeczno-polityczna, zjednoczona ideą narodową i pragnieniem służenia narodowi ukraińskiemu, wierzymy w nasze nieuchronne zwycięstwo nad moskiewskim agresorem! Sława Ukrainie! 9.12.2022 r. Dzisiaj, kiedy każdy członek społeczeństwa codziennie pracuje na to, aby przybliżyć Zwycięstwo nad zuchwałym agresorem, nikt nie zastanawia się nad tym, co czeka nas po tym, jak skończy się wojna. Zrozumiałe, przede wszystkim będziemy musieli odbudować kraj: znormalizować życie ludzi, usunąć skutki zniszczeń, rozminować i zrekonstruować zrujnowane obiekty, ocenić straty i wyegzekwować ich rekompensatę od agresora. Ale oprócz tego, nieuchronnie czeka nas najnowsza idea narodowa. Od czego będzie ona zależeć? Jaki będzie wektor rozwoju ukraińskości po Zwycięstwie nad Moskwą i utwierdzeniu wartości europejskich?
Idea narodowa to pewne nadzadanie, które należy zrealizować. To ogólnonarodowe marzenie, które mobilizuje wszystkie składowe narodu do ruchu w przyszłość. Nie może ona być i nigdy nie była wieczna, wszak w procesie swojego rozwoju naród pokonuje nowe szczyty, realizując poszczególne idee narodowe. Tak, przez kilka wieków ideą narodową Ukraińców było ustanowienie ukraińskiego państwa kozackiego jako spadkobiercy starożytnej Rusi, utwierdzenie ustroju pułkowo-setnego i wolności Wojska Zaporoskiego na kontrolowanym przez kozacką nację terytorium. Cel ten miał zostać osiągnięty w wyniku zniszczenia Rzeczypospolitej – państwa konfederacyjnego, które również pretendowało do spadku po Rusi i na swój sposób interpretowało prawa oraz wolności kozaków. Niestety, część kozackich elit widziała realizację swojej idei narodowej w sojuszu z Moskwą i wspólnym formowaniu wszechrosyjskiego imperium w opozycji do szlacheckiej demokracji. Kiedy pozostałości ustroju kozackiego ostatecznie rozpuściły się w imperium, elity narodowe postawiły przed sobą nową ideę narodową – własną państwowość, niezależną od Moskwy. Właśnie na jej realizację poświęcono poprzednie półtora wieku. Tutaj ważne jest, aby zauważyć, że im dłużej trwały zmagania wyzwoleńcze, tym bardziej radykalny stawał się cel końcowy nowej ukraińskiej idei narodowej. Ewoluowała ona od „słowiańskiej federacji” przez „zdobycie” oraz „odnowienie” ukraińskiej niepodległości do likwidacji rosyjskiego imperium jako źródła „zła” i wszystkich związanych z nim nieszczęść. Cel końcowy współczesnej idei narodowej sformułował jeszcze w 1950 roku Stepan Bandera w pracy „Ukraińska rewolucja narodowa, a nie tylko opór przeciwreżimowy”: „…walka nie ustanie aż do pełnego zrealizowania naszego celu, którym jest całkowity rozdźwięk między Ukrainą a Moskwą, odbudowa Samodzielnego Sobornego Państwa Ukraińskiego, rozwalenie [Rosji] i budowa samodzielnych, narodowych państw w [podrosyjskiej] Europie i Azji, pełny pogrom rosyjskiego imperializmu oraz stworzenie wokół Rosji, zamkniętej w jej [historycznych] granicach, takiego systemu państw, aby nie mogła ona więcej występować z imperialistyczną agresją” (tutaj w nawiasach kwadratowych pozwoliłem sobie zastąpić niektóre słowa z oryginalnego cytatu, aby przybliżyć sformułowanie do obecnych realiów). Niewiarygodne, ale znajdujemy się teraz kilka miesięcy przed momentem, który Stepan Bandera oznaczył jako „pełną realizację celu” ukraińskiej rewolucji narodowej. I teraz jest najlepszy czas na to, aby „docisnąć”, aby obecna wojna znów nie stała się „przejściową”, aby nie trzeba było naszym dzieciom czy wnukom dobijać Rosji. Abyśmy poradzili sobie z tym zadaniem teraz, a nie odraczali to nieuchronne wydarzenie na przyszłe czasy, dając możliwość wrogowi dojść do siebie, wyciągnąć wnioski z błędów i spróbować wziąć rewanż. W każdym razie, kiedy moment oznaczony przez S. Banderę nadejdzie, jednocześnie znajdziemy się w punkcie wyjścia nowej idei narodowej. Nowa idea narodowa Nasza pozycja wyjściowa będzie bezpośrednio zależeć od trzech czynników: 1. Od „poziomu” Zwycięstwa Ukrainy. Z jakimi stratami (ekonomicznymi, demograficznymi, psychologicznymi itd.) zakończymy tę wojnę? Jaki będzie zakres i termin wypłat dla Ukrainy reparacji i kontrybucji? Wreszcie, czy zdołamy TYLKO przywrócić kontrolę nad ukraińską granicą według stanu na 1991 rok, czy otrzymamy też inne ziemie, utracone podczas zmagań wyzwoleńczych w pierwszej połowie XX wieku? Czy zmusimy do stworzenia zdemilitaryzowanej strefy w odległości kilkuset kilometrów od naszej granicy na terytorium rosyjskim? 2. Od sytuacji międzynarodowej. Jak szybko po Zwycięstwie Ukraina zostanie przyjęta do UE i NATO? Czy zostaną podpisane nowe umowy, które zagwarantują integralność terytorialną Ukrainy i CO DOKŁADNIE będzie zapisane w tych umowach? Jak dokładnie i w ciągu jakiego czasu będziemy rekompensować krajom-darczyńcom udzieloną pomoc wojskową? Jaki będzie międzynarodowy udział w odbudowie Ukrainy? Czy zostaną zreformowane po podsumowaniu wojny organizacje międzynarodowe, w szczególności ONZ? 3. Od stanu powojennej Rosji. Zachowa się ona jako jednolite państwo czy rozpadnie się? Jaka będzie liczba nowych państw przestrzeni postrosyjskiej i jaki będzie stopień ich podmiotowości? Czy zdoła rosyjska ludność uznać zbrodnie wojenne reżimu putinowskiego, czy gotowa będzie odkupić winę przed Ukrainą? Czy odrzuci ideę dalszej konfrontacji z demokratycznym światem? Nowa idea narodowa to, bez wątpienia, podmiotowość Ukrainy na światowej mapie, jej znaczące słowo w geopolityce, ważność dla przyszłego światowego porządku. Jakie konkretnie pozycje chcemy osiągnąć w najbliższej i dalszej perspektywie – określimy w procesie. Ale jaka będzie droga „Wielkiej Ukrainy”, będziemy mogli dowiedzieć się tylko osiągnąwszy Zwycięstwo w obecnej wojnie. I im bardziej przekonujące ono będzie, tym lepsze będą pozycje startowe i tym szybciej zostanie osiągnięty cel.
Tłumaczenie maszynowe
Litwa od pierwszych dni rosyjskiej inwazji na Ukrainę aktywnie pomaga nam przeciwstawiać się agresorowi. Na znak poparcia dla Ukrainy litewski bank centralny 7 grudnia 2022 roku wprowadza do obiegu kolekcjonerską srebrną monetę o nominale 10 euro, poświęconą walce naszego państwa o wolność i niepodległość. Monetę można już nabyć w sklepie internetowym banku. Większość środków ze sprzedaży monet zostanie przeznaczona na pomoc humanitarną dla Ukrainy.
W centrum awersu monety przedstawiono państwowe symbole Litwy i Ukrainy, stylizowane na ukraińską haftowaną wyszywankę: herb Vytis (Pogoń) oraz Tryzub. Autorką monety jest ukraińska artystka Swietłana Matwijenko, która w projekcie wykorzystała narodowe wzory i ornamenty. Centralnym elementem rewersu monety są dłonie, które symbolicznie obejmują Ukrainę, broniącą swojego prawa do własnej kultury i tradycji, historii i państwowości, teraźniejszości i przyszłości. Stylizowany kontur granic naszego państwa wypełniają objętościowe detale ornamentów etnograficznych. Na rewersie monety umieszczono dwa napisy w językach litewskim i ukraińskim: „Ukraina walczy o wolność”. Na rancie monety, również w obu językach, wybito słowa z poezji Tarasa Szewczenki: „Powstanie prawda! Powstanie wolność!”.
Monety wykonano w litewskiej mennicy w nakładzie 5000 egzemplarzy. Wartość monety wynosi 96,80 euro, z czego 70 euro zostanie przekazane na rachunek otwarty przez Narodowy Bank Ukrainy w celu zbiórki pomocy humanitarnej.
A w Estonii wprowadzono do obiegu dwa miliony monet o nominale 2 euro, zaprezentowanych już latem, poświęconych Ukrainie i wolności. „Ta moneta jest przypomnieniem o tym, że wolność jest najwyższą wartością, która ma bardzo wysoką cenę. W dzisiejszej wojnie Ukraina za cenę życia swoich ludzi broni wspólnych wartości całej europejskiej przestrzeni kulturowej, a naszym zadaniem jest nadal wspierać ją w tym” — zaznaczył prezes Banku Estonii Madis Müller.
Estońską monetę można także nabyć z dobroczynnym przeznaczeniem jako pamiątkowy produkt w upominkowym opakowaniu, a dochód z jego sprzedaży zostanie przekazany na specjalny rachunek NBU. Według słów Madisa Müllera, od lata tę monetę w upominkowym opakowaniu nabyły tysiące kolekcjonerów na całym świecie, a Bank Estonii już dokonał pierwszej wypłaty w wysokości 350 tysięcy euro. Cena karty z monetą wynosi 18 euro; można ją kupić m.in. w internetowym sklepie Omniva. Autorem karty z monetą był Wołodymyr Tajger, który również uczestniczył w opracowaniu projektu monety jako doradca. Autorką projektu jest jednak Ukrainka Darija Tytowa z Charkowa, która studiuje w Estońskiej Akademii Sztuk Pięknych. Na monecie o nominale 2 euro, poświęconej Ukrainie i wolności, znajduje się napis „Sława Ukrainie” oraz kłos pszenicy. Na rewersie przedstawiona jest także dziewczyna – jako symbol czułości, która z kolei chroni ptaszka trzymanego w dłoni.
Materiały przygotował Jewhen Buket
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
po raz kolejny tego wieczoru sięgnął po papierosa. – Pochowaliśmy Daniłę, żal było Marii, bo co by nie mówić, on ją żałował i nigdy mi nie wypominał. Jednym słowem – miała za czym płakać. A potem… Bywało, że i nocowałem u niej, pomagałem, kiedy trzeba, tylko skradając się przed ludźmi. Z jednej strony niby wszystko dobrze. A z drugiej – Nastia napiera. W nocy się łasi, owija jak żmija – miłości prosi. Skąd ja wezmę tę miłość, kiedy ciało mam w domu, a duszę przy Marii. Nastia zaczęła nienawidzić. To płacze, to syczy. Oczy okrągłe, wściekłe. Wargi w pianie, drgają – jakby oszalała. Bałem się jej takiej. Nie tyle jej, co siebie, bo wszystko we mnie wtedy się przewracało. – Onysko kręci głową i uderza pięścią w stół. Potem uspokaja się. – Prawdę mówię – myślałem, jak ten kamień z szyi zrzucić, ale żeby zabić – nie. Chciałem, żeby umarła, tylko sama, tak jak tamten Daniło. Ale Bóg, widzisz, wszystko wie i wszystko robi, jakby na złość człowiekowi. – Jakoś przed Bożym Narodzeniem Nastia wybiera się do siostry. Prosi, żebym z nią poszedł. Nie chciałem, odmawiałem. Może bym i nie poszedł, gdyby nie to, że bierze dziecko. A na dworze wtedy było tak jak dzisiaj. Tylko mróz sroższy. Pożałowałem synka… Na własną zgubę. – Idziemy jeziorem. Ona niesie dziecko, a ja podarki. Siostra jej mieszkała wtedy na chutorze. Milczymy. Ja w myślach rozmawiam z Marią. I zapomniałem o Nastii, że jest obok. Nie wiem, czy ktoś łowił ryby, czy może jakaś baba prała, tylko przerębel ledwo zamarzł i był po brzegach śniegiem zasypany. Zaspy takie, z wywinięciami. Poślizgnęła się Nastia – i w te zaspy. Potem zrozumiałem, dlaczego za nic się nie chwytała – przecież trzymała dziecko na rękach. Nie powiem, co się ze mną stało, ale w tej chwili wydało mi się, że Maria wpadła do przerębla. Rzuciłem się tam i krzyczę, ile sił w płucach. „Mario!” – krzyczę. Chwyciłem za chustkę, ciągnę. A ona usłyszała, pewnie to „Mario!” – czy Bóg święty raczy wiedzieć, tylko wyłoniły się z wody oczy okrągłe, jak u żaby. I tyle w nich było nienawiści, tyle wściekłości i grozy… Wypuściłem chustkę. Tylko bąbelki poszły – krzyczała coś. Zaczynam marznąć, a dziadek siedzi na zewnątrz spokojny, tylko blady. Na chwilę wydaje się, że jest trupem, a ta chata – trumną. Wilgotny chłód ziemi ciągnął ze wszystkich kątów. – Ty się nie bój. To dawna sprawa. – Głos Onyski jest chrapliwy, jakby przeziębiony. – A ja, bracie, całe życie potem żałowałem, że Nastia szła z tamtej strony, a nie ja. Trudno mi pojąć głębię cierpień dziadka, chociaż i nasza rodzina niosła ciężki krzyż, który pozostał w spadku po takiej miłości. Gaśnie w mojej duszy współczucie i nie żałuję Onyski. – Żyć się nie chciało, dziadku, a co z sądem, więzieniem? Przecież nikomu prawdy… – Jakie więzienie! Jaki sąd! – Onysko niemal krzyczy. – Byłoby mi sto razy lżej, gdybym swoje odcierpiał. Czyż to więzienie równa się z tym? – Uderza się pięścią w pierś. – Mnie całe życie ludzie sądzili. Matka twoja, a najbardziej – Maria. Słuchaj już, nie przerywaj, bo ja ani razu potem nawet u spowiedzi nie byłem. Ot tak. Ta-ak. Niby we mgle wszystko i teraz, a nie to, co wtedy. Początkowo jakby skamieniałem nad przeręblem, a potem zacząłem biec. Biegłem, biegłem, upadłem. Nie wstanę. Przecież przemokłem do nitki, kiedy w przeręblu się chlapałem, i cała odzież na mnie zamarzła. Chcę dotrzeć do domu, tylko osłabłem w jednej chwili, nogi nie idą, choćbyś umierał. I turlałem się, i pełzałem, i wyłem. W końcu dotarłem. Mieszkaliśmy wtedy z Nastię w drugiej połowie chaty – ojciec wydzielił. Wpełzłem do chaty i zacząłem z siebie mokre zrzucać. Przebrałem się. Gdzie mam się podziać? Wypiłem szklankę wódki – nie lżej, ale ogrzałem się trochę i ciało zaczęło ożywać. Siedzę w ciemności, a zamieć się zerwała… Zaczęło mi się przewidzieć, jakby ktoś płakał za oknem. Pomyślałem, może Nastia wydostała się z przerębla. Wyszedłem – nikogo. Wszedłem do chaty i coś niby nie tak, czegoś w chacie brakowało. Aż dotarło – nie słyszę dziecka. Synek w przeręblu! Zerwałem się – i na jezioro. Póki biegłem, myślałem, żeby się zabić. W tej samej przerębli. Szukam po jeziorze. W nocy nie znajdę. Na kolanach wszystko przeszukałem, śnieg cały rękami przerzuciłem, aż zaczęło świtać. Potem znalazłem. – Onysce zadrżały ręce. Drobno, drobno. – Przerębel dobrze zamarzł i synek… Jak był zawinięty, jak laleczka… Wmarzł. Leży, jak pod szkłem. Jedna rączka goła, i paluszki z lodu wystają. Ja do tych paluszków, a one już skostniały… …Matka moja opowiadała, że kiedy znaleźli Onyskę nad przeręblem, był straszny. Palcami dłubał lód – syna wygrzebywał. Ręce we krwi i twarz – widać, głową o lód się tłukł. To dłubie, a to pada na przerębel i wyje. Odciągnęli go ludzie, a chłopczyka wyrąbali siekierą. W domu odtajał. Nastii do wiosny tak i nie znaleźli. Jak pod lodem znajdziesz? O jej śmierci nikomu podobne rzeczy nawet do głowy nie przychodziły. Myśleli – sama utopiła się z takiego życia. I syna zabrała, żeby sierotą na tym świecie nie cierpiał. – Dziadku, a was tak i nie wypytywali o nic? – Dziwię się, bo przecież we wsi mało kto wiedział o tej strasznej przedświątecznej nocy. – Komu to było potrzebne? Ilu ludzi wtedy ginęło. I władzy żadnej… Cara zabili. Potem – to biali, to czerwoni, to Petlura, to jeszcze ktoś. Jeszcze swoi zaczęli się ruszać. Prawda, w tamtym roku trochę się uspokoiło, ale takiego czegoś jak teraz – nie było. Nikt mnie nie ruszał. Ludzie omijali. Tylko ojciec w oczy wytykał: „Doprowadziłeś żonę, sukinsynu”. – O Marii początkowo nie myślałem – niby wypaliło się we mnie wszystko. I ja do niej nie idę, i ona mnie omijała
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna MASTIEROWA Zamieć – świata Bożego nie widać. Jeszcze godzina – i całkiem się ściemni. A ja się boję. Boję się tej chaty – samotnej, jakby zagubionej na skraju wsi. Włochaty kłębek chłodu wtoczył się w drzwi przede mną. – Dzień dobry, dziadku. Oto mama przekazała. – Stawiam na stole miskę ze świeżym mięsem i cofam się do drzwi. Wiem, że dziadek mruknie: “Dzień dobry”, przełoży mięso do swojego naczynia, wetknie mi w ręce pustą miskę i powie: “Matce przekaż – niech jej Bóg zdrowie ześle”. Ale dzisiaj Onysko z jakiegoś powodu długo składa gazetę, którą właśnie czytał, a potem podnosi na mnie wyblakłe, z czerwonymi żyłkami oczy. – To ty jesteś ta średnia? – Uważnie się przygląda i sam odpowiada: – Nie… – Ja jestem młodsza, dziadku. – A tamta gdzie? – W Czernihowie. – Czekam, kiedy weźmie miskę, ale Onysko jakby w ogóle nie widział, po co przyszłam. – No, pójdę już. – Umrę ja niedługo. – Siwe, rzadkie włosy, przydymiona i od tego żółta broda. I wydaje się, że sam cały jest siwy – od oczu po wyblakłe ubranie. – Czemu to sobie wymyśliliście? Żyjcie. – Maryja przychodziła, wołała do siebie. Robi mi się przerażająco. Rozglądam się po chacie, jakbym bała się jeszcze kogoś zobaczyć, a dziadek podsuwa stary stołeczek: “Siadaj”. Odkąd pamiętam, w tej chacie siadam po raz pierwszy. Za oknem zimno. Tak zimno, że dziadkowe szyby zamarzły od środka, a na drzwiach, w szparach wystąpił szron. – Jak matka? Słyszałem, że niedomaga? – A nie, nic. Już chodzi. Mimowolnie pomyślałam, że nie bez powodu Onysko podał krzesło, nie bez powodu zaczął rozmowę o swojej śmierci. Ale przecież w środku nieustannie odbija się echem: “Wilkołak, Wilkołak…” – Boisz się dziadka? – Zmrużył oczy i pokiwał głową, jakby sam ze sobą się zgadzał. Stare ikony boleśnie wyłaniają się z bożnicy. Na ścianach ani ręczników, ani portretów, samo tylko dawne, pociemniałe lustro. W kącie – skrzynia, pogryziona przez kołatki, posłanie przy piecu oraz własnoręcznie zrobiony stół. – Czegóż to miałabym się bać? – I rzeczywiście, czego? Ale nie jest łatwo wieczorem siedzieć z człowiekiem, którym straszono cię jeszcze od małego: “Nie będziesz spać – Wilkołak przyjdzie…” Onysko bierze ze stołu papierosa i patrzy mi w twarz. – Mogłabyś choć zapytać, jak dziadek żyje? A ty siedzisz, jakbyś naprawdę nie do chaty weszła, a do diabła w gości. Niezręcznie wzruszam ramionami i tłumaczę się: – Tak, a co, dziadku, pytać? I tak wszystko widać? – Wszystko? A tutaj? – wskazuje sobie ręką w pierś, na jakiś czas milknie, a potem: – Chociaż i prawda, na co ci to. Zdiablił się Wilkołak. Idź. Nie idę. Wiem, w czyjej chacie siedzę i dlaczego chata ta jest taka samotna. Mimo wszystko odważam się: – Strasznie, dziadku?.. – Zacinam się i milknę.
– No, cóż tam – pytaj. – Patrzy mi w oczy i gniecie w palcach papierosa. Czuję, że wszystko wewnątrz się skurczyło, a ten strach wyłazi na zewnątrz. – Strasznie myśleć o śmierci? Milczy, zaciąga się papierosem i znów uważnie przygląda się mojej twarzy. – Średnia podobna do Maryi, a ty – nie. W odpowiedzi wzruszam ramionami, a on strzepuje popiół z papierosa prosto na podłogę. – Strasznie? – pytasz. Gdybym wiedział na pewno, że choć na tamtym świecie z Maryją się zejdę, to dawno bym tam poszedł – pokazuje palcem w dół. – Czyżby, dziadku, i teraz kochacie? – W moim głosie chyba przybyło śmiałości, bo po twarzy Onyska przemknął cień uśmiechu. A może to i nie przeze mnie, może przez to, że cały wiek nosił w sobie i nikomu nie pokazywał. A teraz się odważył. – E-ej! Ja i słowa nie wymyślę takiego. To wy kochacie, a ja… Czasami samemu chce się rozerwać sobie pierś, wydostać serce i popatrzeć, co ono z nim takiego robi. Niespodziewanie we mnie budzi się bezlitosny przesłuchujący: – Dlatego i Nastę utopiliście? Zamilkł. Pobłyskuje spod siwych brwi, ale nie gniewa się. Przez pewien czas wydaje mi się, że wsłuchuje się w wichurę za oknem. – Pałażeczka, siostra u mnie była, może kojarzysz? Tam, na Kahanyszczu mieszkała. – Przecząco kręcę głową. Onysko macha ręką. – Ładnie. Ja u ojca jeden byłem, a to same dziewuchy. Pałażeczka – najmłodsza. Ojciec u nas – nie daj Boże. Żeby oto ktoś z nas go nie posłuchał – zabiłby. A Pałażeczkę kochał. Co ta powie, to on i robi. Ono przecież nienawistne się urodziło, za wszystkimi podglądało, wszystko wywąchiwało – i ojcu. I Maryję moją znienawidziła. A my już wtedy dawno w parze chodziliśmy. Pytasz – czy kocham? Ja oddychać bez niej nie mogłem. Coś robię, a ona się przywiduje. Spać się położę – przed oczami stoi. A jak doczekam wieczora, to choćby na łańcuch posadzili, uciekłbym. Raz pojechaliśmy z ojcem do lasu na dwa dni, to myślałem – postradam zmysły. Takie to było. Zacząłem ojca prosić, żeby ożenił. Ten i nie był przeciwny na początku, ale Pałażeczka podjudziła. Ono i nie dziwne. Maryja moja – wiek przeżyłem, a takich nie widziałem. A u Pałażeczki wargi, jak u wielbłąda, jeszcze i nos mało co do brody nie sięgał. Tak ona i przeżyła wiek, żadnemu czartu niepotrzebna. – Umarła przecież dawno… – Oby nie wyrosła. Chodzi za ojcem, lamentuje: “Maryja taka, Maryja siaka. Nie synowa będzie, a wstyd dla rodziny”. Ojciec i uległ. Zawołał mnie – ja właśnie na podwórku się krzątałem. “Będziemy, Onysku, Nastę Naumową swatali”. Ja na początku skamieniałem, a potem – buch mu w nogi, proszę się. A on: “Jak ja powiedziałem, tak i będzie”. Na kolanach za nim do chaty pełzałem, a on uderzył po plecach postronkiem: “Ocknij się, synku!” Dowiedziała się Maryja, chodzi, jakby z krzyża zdjęta. Prosi: “Dajmy na to, Onysku, ucieknijmy gdzieś. Czyżby tylko świata, co nasza wieś?” Ja zaś, głupi, przestraszyłem się, a i myślałem – ojca ubłagam. Nastę chodziłem prosić: “Odmów sobie mnie. Ja przecież bez Maryi żyć nie mogę”. A ta gniecie się: “Czyżby ja gorsza od Maryi? Przyzwyczaimy się jakoś. Tam – gospodarstwo, dzieci przyjdą”. Splunąłem, mówię: “Miej pretensje do siebie”. W niedzielę rano biją we wsi dzwony. Uwierzysz, prowadzą mnie do ślubu, a mi się wydaje – do trumny niosą. Wtedy ja, chyba, i umarłem… On milczy długo, ale nie od tego, że roztrwonił duszę – pierwszy raz za całe życie Onysko nie kryje się. I ja rozumiem, że dziad i naprawdę zebrał się na tamten świat. – Nasta dobrą gospodynią była. Tylko ja tego nie widziałem i nie słyszałem. Robić każą co – robię. Jak w polu czy na łące, to tam i zanocuję. A do domu przyjdę – w stodole albo na strychu śpię. Co już Nasta z Pałażeczką – i szeptuchy prowadziły do chaty, i wróżki różne, a nie osiągnęło się. Potem usłyszałem – Maryję za Danyła wyswatali. Nie to, żeby serce zabolało. Już – nie. A strasznie zachciało się ją zobaczyć. Tak, od razu, w tej chwili, bo nie wytrzymam. Poszedłem prosto w biały dzień do nich. Otwieram drzwi, matka Maryi przestraszyła się, na mnie rękami macha. Wtedy jak zapłacze: “Coś ty, Onysku, z nami narobił?! O tam popatrz”, – za piec pokazuje. A tam chora Maryja leży, jakby nieboszczykiem się stała. Ja do niej: “Gołąbko, moja umęczona”. Upadłem na kolana, przebaczenia proszę. Ona płacze i ja płaczę. A potem objąłem, przytuliłem do jej twarzy, a potem już… nie pytaj. Jakby i nie było między nami ani mojej Nasty, ani jej Danyła. Ulżyło. Już i wesele Maryi nie tak strasznie przeżyłem. Przechwycę gdzie wieczorem, żeby ludzie nie widzieli, choć słówkiem zamienimy się – i już szczęśliwy. A po roku u Maryi córka się znalazła – matka twoja. Długo Maryja wtedy chorowała, długo ja jej nie widziałem. Pod oknami wieczorem chodziłem, żeby choć głos usłyszeć. E-ech. Tak i żyliśmy. Lat ze trzy potem, dokładnie nie powiem, Danyło, dziad twój, położył się. Może, miesięcy ze dwa poleżał i umarł. – A Nasta? – Co – Nasta? Ręki ja na nią nigdy nie podnosiłem, ale i nie żałowałem. Wiedziała, za kogo szła. Po nocach płakała, przeklinała mnie i swój los. A co ja z sobą zrobię? Odmęczyła się. Ona ze mną, a ja z nią. – A chłopczyk przecież jak? – Co – chłopczyk? Chłopczyk urodził się. – Onysko pierwszy raz za cały wieczór uśmiecha się. – Och i kochałem ja go! Malusieńkie takie, nóżkami przebiera, grucha. – I naraz twarz ciemnieje i oczy stają się, jak u prawdziwego wilkołaka. – Zabił. Swoimi rękami. – Pcha mi w twarz dwie szeroko otwarte dłonie. – Tymi! Nastę i synka swojego. Szeleści w szybę zawieja. Niespokojnie na ulicy. Tylko w chacie cicho, jak w trumnie. Niespodziewanie z pieca zeskoczył niemały szary kot. Nawet nie szary, a dymny. Przeciągnął się, wygiął grzbiet i zaczął trzeć o dziadowe filcaki. – Co, złodzieju, zgłodniałeś? – Onysko wziął z miski kawałeczek mięsa, rzucił do progu. – Idź jedz. – Wytarł palce o spodnie i już
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dzie. Dopiero gdzieś przed Zwiastowaniem, dokładnie nie powiem, ale jakieś święto było, czy może tak, w niedzielę do cerkwi poszedłem. Cerkiew stała tam, gdzie teraz szkoła. Ogromna, z dwiema kopułami. Przed wojną ją rozebrali. Stoję, nabożeństwa słucham, a potem męczyć mnie zaczęło. Legło na duszę, choć żywcem do Boga idź. Opadłem na kolana przed Zbawicielem. Modlę się, aż zapłakałem. Potem jakby w piersi mnie coś uderzyło. Odwróciłem się. Maryja pod ścianą stoi, z córką na rękach. Ja i o modlitwie zapomniałem. Dzień minął, drugi. A we mnie jedna myśl – z Maryją się zobaczyć. Porozmawiać, albo chociaż pomilczeć przy niej. I w końcu się zdecydowałem. Poszedłem w nocy, zapukałem w okno. Ona czekała, bo od razu otworzyła. Kochaliśmy się i tej nocy, i drugiej… Maryja o nic nie wypytywała, tylko owinie mnie gorącymi rękami i w oczy zagląda, jakby coś w ciemności dojrzeć chciała. A przecież jeszcze Nastia w jeziorze była. Gdyby pochowali, to może i inaczej by się ułożyło, a tak to niepokoi i mnie, i ją. Maryjka moja taką była, jakby w te noce na całe życie odkochać się chciała. Raz do domu się zbieram, bo świtać zaczęło, a ona stanęła przede mną w samej koszuli, pochyliła głowę, a potem: „Onysku, ty Nastię utopiłeś?”. – Czemu ty, Maryjo? – pytam. – Ty, Onysku. Przyznaj się. Ja i opowiedziałem wszystko, jak na spowiedzi. Po co było – sam nie wiem. Chociaż przed nią nigdy niczego nie ukryłem. Ona słóweczka nie powiedziała, tylko jakby zwiędła. Zacząłem z chaty wychodzić, a Maryja w ślad: „Wybacz mi, Onysku”. – „Za co? – pytam. – Czemu ty, Maryjko?”. Zaniepokoiłem się, ale na ulicy już dzień. Nie chciałem, żeby ludzie widzieli i dziobali nas potem. Gdybym wiedział, w życiu bym nie poszedł. Co teraz mi ludzie? Niepokoiłem się cały dzień, a wieczorem, (widocznie już prowadziło tak), daj, myślę, przyłożę się trochę. I zasnąłem. Wstałem, bo w okno załomotali – Maryja powiesiła się. Ot tak. – Onysko podniósł rękę i zaczął trzeć czoło. Potem opuścił głowę. – Jak teraz widzę… – Pomilczał: – Może matka opowiadała kiedyś?.. – Opowiadała… Onysko podniósł na mnie oczy i dwie łzy stoczyły się w siwą brodę. Mnie też ciężko. Onysko – cień przeszłości, który zawsze był nad naszą rodziną. Jeszcze małymi uciekaliśmy od niego, baliśmy się. A on stanie w oddali i patrzy, patrzy. Jak matkę zobaczy, czapkę zdejmie, słowem się nie odezwie, tylko oczami błaga, żeby nie przeganiała. Matka i nie przeganiała, ale do chaty nie wołała. Tylko odwróci się i zapłacze. A jak całkiem zestarzał się Onysko, zaczęła posyłać nas dziadka odwiedzać… – No, – Onysko nieśmiało dotyka mojej ręki. – Opowiedz, żeby choć przed śmiercią… – Coś nie daje mu mówić, zapiera dech. Ja porażony czuję, jak cząstka dziadkowego cierpienia odzywa się w moim sercu nieznanym dotąd uczuciem straty. Wilkołak. Toż to mnie teraz było sądzone przyjąć w swoją duszę, w swoją pamięć tę cierpiącą miłość, uświęcić ją przed ludźmi i poznać kiedyś w swojej córce skośne oczy Onyska, i nazwać ją Marią. – Babcia matczyna opowiadała, kiedyś… Jak matka podrosła.
Tłumaczenie maszynowe
Przyprowadziła ją Marja do nich i mówi: “Niech dziecko u was te dni pobędzie”. Ci ucieszyli się, bo po śmierci syna synowa mało z nimi utrzymywała kontakty. A ona pobyła trochę i poszła. Już w progu ukłoniła się teściom: “Wybaczcie mi, tato i mamo”. Ci zdziwili się, myśleli – za was przebaczenia prosi, bo usłyszeli, że między wami znowu miłość. “Bóg wybaczy”, – i tyle w tym temacie. – Staram się dokładniej przypomnieć sobie opowieść matki, wszak Onysko całe życie dręczył się tym ostatnim dniem Marji. – A wieczorem dziecko – matka moja – do domu prosi się. Do tego stopnia wymęczyła, że musieli prowadzić. Przyprowadzili – chata zamknięta. Oni tu i tam. Początkowo myśleli – Marja gdzieś z wami, aż słyszą bydło ryczy. Do obory, – a ona tam wisi. – Więc nikomu nic nie powiedziała? – Dziecko prowadziła do teściów, poprosiła: “Wyrośniesz, córko, pożałuj kiedyś wujka Onyskę”. On patrzy na stół i kręci głową: – Marjine słowa nie zapomniała, a wybaczyć nie wybaczyła jej śmierci. Prawda? – Ona, dziadku… – W tej chwili strasznie chce mi się, żeby Onysko poczuł wybaczenie naszego okrutnego świata i sam mu wybaczył. – …Ona dobrze pamięta, jak matkę chowali. Wy wtedy przed wszystkimi ludźmi po ziemi turlaliście się i krzyczeliście, że Nastię zabili i Marję. – Czy ja wiem, co krzyczałem. Ja śmierci prosiłem. Co mi życie było – i wtedy, i teraz. Marja duszę zabrała, samo ciało zostało. Ja po raz kolejny rozglądam się po chacie: w oknach ciemno, w chacie zimno, a na ulicy jeszcze zimniej. Onysko zauważa mój niepokój: – Ja przeprowadzę – nie bój się. Niedaleko, prawda… Wdzięcznie uśmiecham się i niespodziewanie dla samej siebie: – Dziadku, a dlaczego was Wołkołakiem zaczęli nazywać? Po jego twarzy znowu przemknął cień, ale czy to uśmiechu, czy smutku, czy czegoś niezrozumiałego dla mojej, wtedy jeszcze młodej duszy. – Jak Nastię znaleźli – lód zszedł, a ona pod samym brzegiem była. Przywieźli ją wtedy na wozie do dworu, a ja do chaty nie wpuściłem – odesłałem do rodziców. Nie mogłem jej i martwej Marji wybaczyć. Chować też nie chodziłem – beze mnie się obeszło. Wtedy właśnie stałem się Wołkołakiem. I ciebie matka straszyła dziadkiem? – Uśmiechnął się boleśnie. – Nic, nic. Zasłużyłem. Ty oto co. Poproś matkę: jak umrę, żeby koło Marji położyli. Powiedz, Chrystusem-Bogiem Onysko prosił. – Matka może się nie zgodzić. Tam przecież dziad Danyło niedaleko leży. Jak między nimi? Onysko chwycił się brzegu stołu, zsunął się z krzesła na podłogę i uklęknął. Odskoczyłam. – Dziadku! – Ludzie nas z Marją wiek nie żałowali, rodzice znęcali się. Pożałujcie chociaż wy. Chociaż martwych nie rozłączajcie… On rzeczywiście zmarł po miesiącu. Matka mnie nie posłuchała i nie pozwoliła kłaść Onyski obok Marji. Lecz, kiedy mężczyźni przyszli na cmentarz kopać dół – był gotowy przy samej Marjinej mogile. I śniegiem przyprószony. Tam go i pochowali. m. Mena, 1990–1998 r. Jewhen BUKET Nasza era i 25 grudnia Chyba wszyscy rozumieją, że w większości krajów świata współczesna rachuba lat naszej ery, włącznie z XXI wiekiem i trzecim tysiącleciem, prowadzona jest od Narodzenia Chrystusa i w niektórych krajach do dziś oznaczana jest łacińskim “Anno Domini”, lub w skrócie: A.D./AD. Pełna fraza brzmi tak: “Anno Domini Nostri Iesu Christi” (“w roku Pana naszego Jezusa Chrystusa” lub “od Narodzenia Chrystusa”). Według takiej rachuby roku zerowego nie było, wszak pierwszy rok AD (nowej ery) szedł zaraz po pierwszym roku przed Narodzeniem Chrystusa (przed nową erą). Dlatego logicznie rzecz biorąc, Jezus Chrystus powinien był urodzić się przed lub w momencie początku nowego roku, a nie po tym. Jednakże warto rozumieć, że wiarygodna data narodzin Chrystusa obecnie nie jest znana i cerkiew prawosławna tradycyjnie podkreśla jej umowność. Niemniej jednak, nie przeszkadza to chrześcijanom używać 25 grudnia jako jednej z głównych dat w planie nabożeństw w ciągu roku. Współcześni naukowcy skłaniają się ku przekonaniu, że ustanowienie daty świętowania Bożego Narodzenia 25 grudnia było związane z rzymskim świętem Niezwyciężonego Słońca (Dies Natalis Solis Invicti), wprowadzonym przez cesarza Aureliana w 274 roku na cześć przejścia Słońca przez punkt przesilenia zimowego i, odpowiednio, ze zwiększeniem długości dnia. Na ten symboliczny związek później wskazywali ojcowie Kościoła, w szczególności Jan Chryzostom: “Ludzie nazywają święty dzień Narodzenia Pańskiego dniem nowego słońca…” Należy zauważyć, że po raz pierwszy w zachowanych źródłach historycznych 25 grudnia jako data narodzin Chrystusa wskazana jest przez Dionizego Filokala w Chronografie z 354 roku, a decyzja o świętowaniu Bożego Narodzenia 25 grudnia została podjęta na Efeskim (Trzecim Powszechnym) soborze kościelnym w 431 roku. Dionizy Mały Ciekawostką jest, że wprowadzenie współczesnej rachuby lat zawdzięczamy urodzonemu w Scytii Dionizemu Małemu (475–550), który długo mieszkał w Rzymie i odegrał ważną rolę w kontaktach tradycji wschodniej i zachodniej. Między innymi, Dionizemu należał szereg traktatów o wyliczaniu czasu świętowania Wielkanocy, które przyczyniły się do uregulowania dawnego sporu. Równolegle przeprowadził synchronizację historii rzymskiej i chrześcijańskiej, ustalając, że Chrystus urodził się 754 lata po założeniu miasta Rzym. Jego obliczenia położyły początek systemowi odmierzania czasu “od Narodzenia Chrystusa”, z którego korzysta się do dziś. Jednak nieco wcześniej, w 325 roku, Pierwszy Sobór Nicejski zatwierdził jako obowiązkowy dla wszystkich krajów chrześcijańskich kalendarz, wprowadzony od 1 stycznia 45 r. p.n.e. przez rzymskiego cesarza Gajusza Juliusza Cezara. Według kalendarza juliańskiego długość roku wynosi 365,25 doby, gdzie ćwierć doby uwzględniana jest rokiem przestępnym co czwarty rok. Reformy kalendarzowe Okres obrotu Ziemi wokół Słońca wynosi 365 dób 6 godzin 9 minut. Przez te 9 minut co roku według kalendarza juliańskiego zwiększała się niezgodność między nim a realnym znajdowaniem się planety na orbicie. Od czasu wprowadzenia kalendarza juliańskiego do XVI wieku różnica wynosiła aż 10 dób w porównaniu z faktycznym nadejściem równonocy wiosennej, która jest ważna dla określenia daty Wielkanocy. Stwarzało to problemy, więc papież rzymski Grzegorz XIII wprowadził reformę kalendarza. Zgodnie z nią, przestępnym jest każdy rok, który dzieli się bez reszty przez 4, oprócz tych, które dzielą się bez reszty przez 100, ale i te, które dzielą się bez reszty przez 100, są przestępne, jeśli dzielą się bez reszty przez 400. W ten sposób błąd o jedną dobę w kalendarzu gregoriańskim skumuluje się w ciągu około 10 tysięcy lat (w juliańskim – w ciągu około 128 lat). Dziś różnica między kalendarzem juliańskim a gregoriańskim wynosi aż 13 dób. O ile katolickie i protestanckie kraje Europy przyjęły kalendarz gregoriański jako standard w ciągu XVI–XVIII wieku, to ogólnoświatowym standardem stał się on dopiero w pierwszej połowie XX wieku. I nie ostatnią rolę w tym odegrała Cerkiew Prawosławna, która nie mogła zgodzić się na to, by żyć według kalendarza wprowadzonego przez papieża rzymskiego. W maju 1923 roku odbył się sobór prawosławnych cerkwi wschodnich, zwołany przez patriarchę ekumenicznego Melecjusza IV. Na nim omówiono kwestię kalendarzową i podjęto decyzję o reformie. Postanowiono wprowadzić kalendarz opracowany przez serbskiego astronoma, profesora matematyki i mechaniki nieba Uniwersytetu Belgradzkiego Milutina Milankovicia, który nazwano nowojuliańskim. Jest on jeszcze dokładniejszy niż gregoriański. W kalendarzu nowojuliańskim “pomija się” 7 dób na
900 lat, podczas gdy w gregoriańskim – 3 doby na 400 lat. Oprócz tego, do 28 lutego 2800 roku kalendarz nowojuliański będzie całkowicie zbieżny z gregoriańskim. Pomimo oczywistego rozwiązania problemu kalendarzowego, do dziś Patriarchat Jerozolimski, Rosyjska Cerkiew Prawosławna, Serbska Cerkiew Prawosławna, Gruziński Apostolski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, Prawosławny Kościół Ukrainy oraz Ukraiński Kościół Greckokatolicki do obliczania świąt korzystają z kalendarza juliańskiego. Jednak naukowcy są pewni, że ostateczne odejście od przestarzałego kalendarza jest nieuniknione. I niedawna decyzja Świętego Synodu PCU jest pierwszym krokiem na tej drodze. Tym bardziej, że w ostatnim czasie kwestia reformy kalendarza na Ukrainie coraz bardziej kojarzy się z wyborem między Europą a Moskwą. Co się zmieni? Poniżej przedstawiamy wykaz głównych świąt stałych roku według kalendarza nowojuliańskiego: Szczodry Wieczór (Małanki) – 31 grudnia, Wasyla – 1 stycznia, Objawienie Pańskie (Wodochreszcze) – 6 stycznia, Ofiarowanie Pańskie (Stritennia) – 2 lutego, Zwiastowanie – 25 marca, św. Jerzego – 23 kwietnia, Narodzenie Jana Chrzciciela (Iwana Kupały) – 24 czerwca, św. Piotra i Pawła – 29 czerwca, św. Eliasza – 20 lipca, Makowija – 1 sierpnia, Przemienienie Pańskie (Spas) – 6 sierpnia, Pierwsza Przeczysta (Zaśnięcie Najświętszej Maryi Panny) – 15 sierpnia, Druga Przeczysta (Narodzenie Najświętszej Maryi Panny) – 8 września, Podwyższenie Krzyża Świętego – 14 września, Opieka Matki Bożej (Pokrowa) – 1 października, św. Michała – 8 listopada, Wprowadzenie do Świątyni Najświętszej Maryi Panny – 21 listopada, św. Andrzeja – 30 listopada, św. Mikołaja – 6 grudnia, Narodzenie Chrystusa – 25 grudnia. Jeszcze raz zaznaczmy, że wszystkie te daty są aktualne również dla kalendarza juliańskiego, po prostu w XXI wieku spóźnia się on względem nowojuliańskiego o 13 dób. Dzień Obrońców i Obrończyń – już nie w Pokrowę, za to Dzień Sił Zbrojnych Ukrainy – w Dzień św. Mikołaja! Oczywiście, po reformie kalendarza na Ukrainie może być odczuwalny pewien dyskomfort przy rozdzielaniu niektórych zwyczajowych świąt, które dotąd łączyły komponent religijny ze świeckim. Tak więc Pokrowa i Dzień Ukraińskiego Kozactwa, który jest przywiązany właśnie do tego święta religijnego, będą obchodzone 1 października. A Dzień Obrońców i Obrończyń Ukrainy oraz Dzień utworzenia UPA będą nadal świętowane 14 października, ponieważ nie mają one powiązania religijnego. Natomiast w pełni zrekompensować październikową „stratę” symbolizmu będzie można w grudniu. Przecież według kalendarza nowojuliańskiego Dzień św. Mikołaja pokrywa się z Dniem Sił Zbrojnych Ukrainy. Więc ukraińskie dzieci będą mogły już w tym roku zdążyć skorzystać z unikalnej szansy i poprosić 6 grudnia św. Mikołaja oraz naszych obrońców o Zwycięstwo dla Ukrainy i 100 tysięcy zniszczonych wrogów pod noworoczną choinkę! Jeszcze 18 października Święty Synod Prawosławnego Kościoła Ukrainy zezwolił, na mocy decyzji proboszcza i wspólnoty, na odprawienie nabożeństwa według porządku święta Narodzenia Chrystusa 25 grudnia 2022 roku. Od tego czasu w społeczeństwie ożywiła się dyskusja na temat reformy kalendarza, która ma doprowadzić kalendarz kościelny do zgodności z rocznym cyklem obrotu Ziemi wokół Słońca.
Tłumaczenie maszynowe
W artykule rozważono świadomość historyczną i językową Hryhorija Skoworody przez pryzmat rekonstrukcji idei epoki XVIII wieku. Ukazano wybór językowy myśliciela jako formę późnego baroku oraz skutek nowych kolonizacyjnych procesów społeczno-politycznych. Słowa kluczowe: Hryhorij Skoworoda, tożsamość narodowa, świadomość etnonarodowa i językowa, barok, język staroukraiński, język cerkiewnosłowiański. Iryna FARION, doktor nauk filologicznych, profesor katedry języka ukraińskiego Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”. Wojna moskiewsko-ukraińska, która ma charakter ponad tysiącletni (od 1169 roku) z wygasaniem i szczególnymi wybuchami, zwłaszcza teraz, w roku 300-lecia od dnia urodzin Hryhorija Skoworody, wymaga rozpatrywania spuścizny myśliciela w kontekście tożsamości narodowej, a nie tylko wymiarów moralno-etycznych, filozoficznych, pedagogicznych i literackich. Wymowne jest też to, że właśnie w roku tego wielkiego jubileuszu 6 maja 2022 roku celowo wymierzona moskiewska rakieta zburzyła Narodowe Muzeum Literacko-Pamięciowe filozofa we wsi Skoworodyniwka na Charkowszczyźnie. Wróg zawsze uderza przede wszystkim w ideowo-duchowe i duchowe symbole swojego antagonisty. Jak zauważa współczesna najpotężniejsza myślicielka, filozofka, pisarka i artystka Emma Andijewska: „Każda epoka inaczej kieruje swoje latarnie na te same zjawiska. Masowości nie zawsze dostępny jest duch. Do ducha idą tylko jednostki, choć teoretycznie może to robić każdy. I mimo wszystko nie każdemu może być zrozumiałe to coś, co ma wielką wartość” [1, s. 35–36]. Naszym zadaniem jest odkryć tę wysoką wartość właśnie narodowego Ducha Hryhorija Skoworody, mimo że wielu badaczy analizowało ten problem, na wzór literaturoznawcy L. Uszkałowa [10, t. 10, s. 307–323; 9], językoznawcy i literaturoznawcy Jurija Szewelowa [14, s. 177–211], pisarza i literaturoznawcy Wałerija Szewczuka [18, s. 593] i zwłaszcza językoznawczyni Lidii Hnatiuk [2] oraz innych. Wśród naszych zadań jest przeanalizowanie świadomości etnojęzykowej i historycznej myśliciela, co jest wertykałem bytu każdego człowieka jako przedstawiciela wspólnoty etnonarodowej, bo właśnie wielkość narodowego talentu staje w służbie globalnym potrzebom. Według niejednoznacznego znawcy języka filozofa Tarasa Szewczenki, który „przepisywał Skoworodę”, a jednocześnie podkreślał, że Skoworodę „zbiła z tropu łacina, a potem moskiewszczyzna” – wierność swojej narodowości to taka cecha, „która uszlachetnia człowieka nawet nieszlachetnego” [15, s. 439; 16, s. 89; 17, s. 7]. Podstawowa zasada metodologiczna badania narracji narodowej myśliciela jako syntezy jego świadomości etnonarodowej i językowej, która ujawnia się w jego własnych sądach językowych oraz samym języku, polega na odkryciu kontekstu historycznego (tej „nocy bezpaństwowości”) [6, s. 57]. To motywuje potrzebę nieprzenoszenia obecnych wartości ideowo-cennych na epokę złowrogiego dla Ukraińców XVIII wieku. Na tej zasadzie historyzmu słusznie podkreśla Oswald Spengler: „Pierwsze, co człowieka spotyka jako nieuchronność jego losu, a czego żadna wola nie może zmienić, to czas i miejsce jego urodzenia: każdy swoim urodzeniem jest wrośnięty w jakiś naród, w jakąś religię, jakiś stan, jakiś czas, jakąś kulturę… Samym faktem urodzenia jednostkom jest określona ich natura i zakres możliwych zadań, w granicach których mają prawo swobodnie wybierać… Określony człowiek żyje tak, że jego istnienie jest ofiarą jego idei” [5, s. 349]. Zatem historycznym tłem życia Hryhorija Skoworody, który objął sobą niemal cały XVIII wiek od 1722 do 1794 roku, było moskiewskie zniszczenie wszystkich politycznych instytucji ukraińskich, a co za tym idzie – gwałtowne przejście do innego istnienia językowo-kulturowego: 1. Likwidacja Hetmanatu (1764–1765) i stworzenie Guberni Małorosyjskiej na czele z Moskalem P. Rumiancewem zamiast ostatniego hetmana Kyryła Rozumowskiego, co było krótkim „galantnym” epizodem (1750–1764) [6, s. 62]. 2. Wojna moskiewsko-turecka (1768–1774), którą pomogli wygrać Moskalom Ukraińcy. 3. Likwidacja Siczy Zaporoskiej 16 czerwca 1775 r.: serbski generał Tekelija, wracając z wyprawy osmańskiej, otoczył Sicz, wykonując wskazanie moskiewskiej imperatorowej Jekatieriny. 4. Kolijiwszczyzna (maj 1768 – czerwiec 1769) jako wybuch powstania narodowowyzwoleńczego. 5. Poddaństwo chłopów Lewobrzeża i Słobożanszczyzny, na które rozszerzono moskiewskie prawa od 14 maja 1783 r. 6. Metropolita kijowski i halicki (1783–1796), rektor Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Samuił Mysławski 26 października 1784 r. na żądanie Senatu wprowadził nauczanie w akademii w języku rosyjskim i przedmiot „rosyjska wymowa”. Na jego też rozkaz od 13 lutego 1786 r. rosyjski staje się jedynym językiem nauczania w AKM [4, s. 37–38]. Właśnie z nim w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej uczył się Skoworoda, wybierając drogę diametralnie przeciwną wobec swojego kolegi z roku, który później, w 1769 roku, zmusi Skoworodę do zwolnienia się ze stanowiska wykładowcy. 7. Pierwszy etap zmoskwiczonej Słobożanszczyzny: od surżyka po 1720 roku z ukraińską przewagą do przejścia na język moskiewski w połowie XVIII w. I oto na tle tej „nocy bezpaństwowości” Hryhorij Skoworoda oświadcza, że „Ruś nieruska wydaje mi się dziwowiskiem, podobnie jak gdyby urodził się człowiek z rybim ogonem lub z psią głową. … Każdy musi poznać swój naród i w narodzie siebie. Czy tyś Rusin?... Bądź nim… Czyś Lach? Lachem bądź. Czyś Niemiec? Niemczuj. Francuz? Francuzuj. Tatar? Tatarz. Wszystko dobre na swoim miejscu i w swoim obliczu, i wszystko piękne, co czyste, naturalne, co nie jest podróbką, nie jest przemieszane z cudzym z natury” [19, s. 19]. Dla niego kosmopolita upodabniał się do psa z bajki ezopowej, „który umyślnie wypuścił kawałek mięsa i skoczył do rzeki, żeby złowić jego cień”. Stąd wymowny patriotyczny wiersz o tematyce historycznej, sięgający wydarzeń zmagań narodowowyzwoleńczych pod wodzą Bohdana Chmielnickiego: „De Libertate” („O wolności”) Czym jest wolność? Jakie dobro w niej? Mówią, że niby ono złote? Nie, nie złote: porównawszy całe złoto, Przeciw wolności ono tylko błoto. O, gdybym w głupca nie dał się zmienić, Żebym bez wolności nie mógł się obejść. Sława na wieki będzie z tobą, Wolności ojcze, Bohdanie-bohaterze! Czy nie najwięcej dyskusji w kontekście świadomości językowej Hryhorija Skoworody wywołuje język jego utworów, o którym wymownie wypowiedział się nasz wybitny klasyk Iwan Franko: „Można by powiedzieć, że to stary bukłak, nalany nowym”
winem. Wszystko w nim: przygody i sposób życia, charakter, język, forma pisania – wszystko ma ów dwoisty charakter, jawi się jako mieszanina starej tradycji z nowym duchem” [13, s. 434]. Na pierwszy rzut oka trudno nie zgodzić się z taką opinią, jeśli oceniać język myśliciela z pozycji nowej epoki, która zwycięsko wyszła na arenę historii cztery lata po jego śmierci wraz z wydaniem ludowego języka „Eneidy” Iwana Kotlarewskiego w 1798 roku, a także wydanego jeszcze za jego życia ludowym językiem zbiornika pieśni religijnych z 1790 roku „Bohohłasnyk” w Poczajowie. Zatem, jak słusznie zauważył Leonid Uszkałow, Skoworoda „był ukraińskim człowiekiem, który stał na przełomie dwóch światów – starej i nowej Ukrainy” [11, s. 179]. Swoim hybrydowym kodem językowym, z uwagi na świadomość językową epoki Szewczenki i naszej, Skoworoda w pełni należał do tradycji tak zwanego języka słowiańsko-ruskiego z jego cerkiewnosłowiańskim podłożem, które od połowy XVIII wieku zlewało ten język w kontekst moskiewski, stworzony na tej samej podstawie. Jednakże, jak słusznie zauważa prawodawca współczesnej normy językowej Ołeksa Syniawski, „utwory Skoworody trzeba czytać z ukraińskimi cechami dźwiękowymi” [2, s. 63]. Główny skutek lingwistyczny drugiej połowy XVII–XVIII wieku polegał na całkowitym wyparciu książkowego staroukraińskiego języka literackiego ze sfery urzędowej, ponieważ skasowano Hetmanat, oraz na stworzeniu tak zwanego języka słowiańsko-ruskiego (słowienorosyjskiego), który sięgał swoimi początkami XVI wieku, a mianowicie drugiego wpływu cerkiewnosłowiańskiego. Język ten powstał jako zastąpienie staroukraińskiego (ruskiego) języka cerkiewnosłowiańskim (koniec XVII – początek XVIII wieku), z których ten ostatni był podstawą i narzędziem tworzenia kultury moskiewskiej. Czyli zaczął formować się „ogólnorosyjski język” i właśnie przy pomocy swoich, wiernopoddanych typu Łazarza Baranowicza, Stefana Jaworskiego, Teofana Prokopowicza i innych, którzy uległszy pokusie obcego i zrozumiawszy niezrozumiałość staroukraińskiego języka dla Moskali, zaczęli pisać sztucznym tworem językowym, opartym na wspólnej dla cerkwi (choć w różnych adaptacjach) cerkiewnosłowiańszczyźnie [12, s. 204]. Słuszna jest myśl językoznawcy Witalija Rusaniwskiego, że to „nie bezpośrednia kontynuacja starego ukraińskiego, a jakościowo nowe zjawisko, powołane, by reprezentować sobą jednolity wschodniosłowiański język literacki” [7, s. 131]. Z czasem, w perspektywie historycznej, wytworzenie tej sztucznej i błędnej „wschodniosłowiańskiej jedności” doprowadzi do utraty ukraińskiej podmiotowości politycznej, a co za tym idzie – ukraińskiej tożsamości i głębokiego kryzysu w ukraińskim budowaniu państwa. Jak zauważa badaczka języka Hryhorija Skoworody Lidija Hnatiuk, „wszystkie starosłowianizmy oraz staroruskie elementy, które weszły do nowego rosyjskiego języka literackiego, a ten proces zaczął się właśnie w XVIII wieku, były również właściwe staroukraińskiemu językowi książkowemu” [2, s. 63]. Tak, lingwocydna druga połowa XVII wieku, a zwłaszcza XVIII wiek, umieszczone w przestrzeni trójjęzyczności: staroukraińskiej (ruskiej), która sięga dawnych czasów kijowskich, słowiańskorosyjskiej, czyli cerkiewnosłowiańskiej adaptacji moskiewskiej oraz ludowej ukraińskiej – paradoksalnie wyhodowały ludowy język ukraiński, którego elementy są bez wątpienia obecne w spuściźnie Hryhorija Skoworody. O językowej eklektyce późnej epoki baroku i jej odzwierciedleniu w spuściźnie myśliciela pisze jego biograf Mychajło Kowalynski: „…jest wiele listów jego w języku słowiańskim, łacińskim, greckim <…> Jak pisał dla swojej strony, to i używał niekiedy małoruskich gwar i pisowni, używanej w małoruskiej wymowie; on zawsze kochał naturalny język swój i rzadko zmuszał się komunikować w języku obcym; greckiemu dawał pierwszeństwo przed wszystkimi innymi” [8, s. 43]. Natomiast sam Skoworoda w łacińskojęzycznym liście do H. Jakubowicza z 22 sierpnia 1758 roku tak ocenia dedykowaną adresatowi pieśń: „Prawda, nasza pieśń jest prawie całkiem wiejska i prosta, napisana prostym językiem ludowym, ale ja śmiało oświadczam, że przy całej swojej ludowości i prostocie jest ona szczera, czysta i bezpośrednia” [2, s. 47]. Znamienne jest też co innego. W ostatniej
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
rok życia Skoworoda spędził we wsi Pan-Iwanówka w domu radcy kolegialnego Andrija Kowaliwskiego, który był ojczymem przyszłego założyciela Uniwersytetu Charkowskiego Wasyla Karazina. Jak zauważa Jewhen Małaniuk, ten uniwersytet (1805 r.) w rzeczywistości został otwarty z inicjatywy Hryhorija Skoworody staraniami jego uczniów. Ofiary na nowy uniwersytet, po apelu Wasyla Karazina (1802 r.), posypały się głównie od uczniów Skoworody, jego znajomych oraz przyjaciół i sięgnęły wielkiej sumy 400 tysięcy karbowańców. Bezsprzeczny wpływ Skoworody odczuł także ojciec nowego ukraińskiego piśmiennictwa Iwan Kotlarewski, jak i założyciel nowej ukraińskiej prozy charkowianin Hryhorij Kwitka-Osnowjanenko… [6, s. 63; 3, s. 255]. Uniwersytet stał się centrum nowej epoki – ukraińskiego romantyzmu, którego ideologicznym fundamentem stał się język ludowy, który ze Słobożanszczyzny rozprzestrzenił się na całą Ukrainę. W warunkach kolonialnego zniewolenia Ukrainy i przynależności jej Zachodu oraz Wschodu do różnych imperiów język nabierał decydującego charakteru politycznego i był głównym czynnikiem etnonarodowej soborności. W ten sposób już nieśmiertelność Skoworody pisała naszą nowożytną historię żywym językiem ludowym jako główną granicą przede wszystkim z moskiewskim światem. Zatem Hryhorij Skoworoda swoją twórczością językową i świadomością historyczną jest wyrazistym przedstawicielem epoki późnego baroku, zarówno pod względem wykorzystania różnych języków – łacińskiego, greckiego, księgowego ukraińskiego i cerkiewnosłowiańskiego, jak i wewnątrzjęzykowego hybrydyzmu jako sposobu przystosowania się do nowych moskiewsko-kolonizacyjnych warunków. Był on „dzieckiem swoich czasów” i adresował utwory przede wszystkim do oświeconego środowiska, które w tamtym czasie, ze względu na moskiewskojęzyczny system edukacji, stopniowo przyjmowało język kolonizatora. Jednocześnie moralno-etyczna orientacja jego spuścizny świadczyła o wyjściu ukraińskiej mentalności na pokazowy poziom samoprezentacji: „każdy musi poznać swój naród i w narodzie siebie”. Sprzeczność między starą formą językową a nowym, narodowo zakorzenionym sensem została zerwana zaraz po śmierci filozofa, co świadczy o przygotowanym przez Skoworodę gruncie dla nowego czasu z językiem ludowym w podstawie, który rozciągnął się na dziesięciolecia. Myśliciel, parafrazując apostoła Jakuba, zostawił nam idealistyczne przesłanie determinowanego związku między myśleniem a językiem, uczuciem a działaniem, gdzie sprężyną jakiegokolwiek rozwoju jest niewidzialny świat naszych uczuć, wiedzy i przekonań: „A kiedy apostoł Jakub mówi, że mała cząstka – język, a niby ster statkiem, włada całym ciałem, – to czy nie myśl porusza i rządzi ciałem? Drobna cząstka języka jest tylko widzialnym cieniem i niby poruszany wiatrem dzwonek zegara, a sama sprężyna i istota jest myślą. Myśl jest niewidzialną głową języka, nasieniem czynu, korzeniem ciała. Myśl jest niezmordowanym językiem, nieosłabioną sprężyną, nieustannym ruchem, który porusza i nosi na sobie, niby spróchniałą szatę, śmiertelny cielesny brud, który przylgnął do swojej myśli i znika, niby cień przy jabłoni <…> niewidzialne jest silniejsze od swojego widzialnego i od niewidzialnego widzialne zależy…” [8, s. 321]. Tak i niewidzialny ciałem Hryhorij Skoworoda po 300 latach od swoich urodzin zwraca Ukraińców do korzenia narodowych sensów. Literatura: 1. Andijewśka Emma: Życie i twórczość: biobibliograficzny wskaźnik. Donieck: Wschodnie wydawnictwo, 2008. 2. Hnatiuk Lidia. Językowy fenomen Hryhorija Skoworody w kontekście staroukraińskiej tradycji księgowej. Monografia. Kijów: Wydawniczo-poligraficzne centrum „Uniwersytet Kijowski”, 2010. 446 s. 3. Jefremow Serhij. Historia ukraińskiego piśmiennictwa. Wydanie czwarte, ze zmianami i dodatkami. Nowy Jork, 1991. 4. Kubajczuk Wiktor. Chronologia wydarzeń językowych na Ukrainie (Zewnętrzna historia języka ukraińskiego). Kijów: „K.I.S.”, 2004. 168 s. 5. Lenkawśkyj Stepan. Ukraiński nacjonalizm. Utwory. Tom 2. Ideologia. Filozofia. Iwano-Frankiwsk: Lileja NW, 2014. 480 s. 6. Małaniuk Jewhen. Księga obserwacji. Artykuły o literaturze. Kijów: Dnipro, 1997. 427 s. 7. Rusaniwśkyj Witalij. Historia ukraińskiego języka literackiego. Kijów: ArtEk, 2001. 391 s. 8. Skoworoda Hryhorij. Poznaj w sobie człowieka. Lwów, 1995. 525 s. 9. Uszkałow Ł. Świat ukraińskiego baroku: filologiczne etiudy. Charków: Oko, 1994. 109 s. 10. Uszkałow Ł. Światy Hryhorija Skoworody w lustrze semiotyki. Zbiór Charkowskiego towarzystwa historyczno-filologicznego. Nowa seria. 2004, t. 10, s. 307–323 (Recenzja na książkę). 11. Uszkałow Ł. Skoworoda i Ukraina: wariacje na temat Dmytra Czyżewskiego. Zbiór Charkowskiego towarzystwa historyczno-filologicznego. Nowa seria. 2004, t. 10, s. 163–184. 12. Farion Iryna. Język – piękno i siła. Społeczno-kreatywna rola języka ukraińskiego w XI – połowie XIX w. Monografia. 5-te wydanie, ze zmianami i uzupełnieniami. Lwów: Wydawnictwo Politechniki Lwowskiej, 2021. 224 s. 13. Franko Iwan. Sochineniya Grigoriya Savvicha Skovorody. Zbiór utworów: w 50 t. K.: Naukowa dumka, t. 29, s. 434–438. 14. Szewelow Jurij. Wstępne uwagi do nauki języka i stylu Skoworody. Zapiski Towarzystwa Naukowego imienia Szewczenki. Tom CXXXIX. Prace sekcji filologicznej. Lwów, 2000, s. 177–211. 15. Szewczenko Taras. Kobziarz. Kijów: Wydawnictwo Sołomiji Pawłyczko „Osnowy”, 2001. 16. Szewczenko Taras. Dziennik. Z rosyjskiego przełożył Ołeksandr Konyski. Kijów, 2003. 17. Szewczenko Taras. Drugi „Kobziarz”. Poezje 1843–1847. Dnieprodzierżyńsk, Wydawniczy dom „Andrij”, 2010. 18. Szewczuk Wałerij. Muza Roksolańska: Ukraińska literatura XVI–XVIII wieków: W 2 ks. Księga druga: Rozwinięte baroko. Późne baroko. Szewczuk. K.: Łybid, 2005. 728 s. 19. Jaremenko Wasyl. Życie i słowo Hryhorija Skoworody. Sad pieśni. Wybrane utwory. Kijów, 1983, s. 5–20.
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcia Ołeksandra BIEŁENKIEGO O Hryhoriju Skoworodzie napisano pięć tysięcy książek, jeszcze więcej ułożono legend. Do jego wierszy śpiewa się pieśni. W wielu domach obok ikon stawiano jego portrety. Ale nikt nie może powiedzieć: „Znam Skoworodę”. Nazywają go ukraińskim Sokratesem, Konfucjuszem, porównują do Diogenesa, Spinozy. Jaki talent przeważa w nim – filozofa czy pisarza, muzyka czy śpiewaka, teologa czy pedagoga, a może mistyka, moralisty lub kaznodziei? Ktoś nazywa go ludowym filozofem, ktoś uważa za teologa, który całe życie poświęcił studiowaniu Biblii, czy heretykiem. Jedni uważali go za świętego proroka, inni – za czarownika, który czynił cuda, uzdrawiał chorych, znał język zwierząt, komunikował się z siłami natury, podróżował w czasie i przestrzeni. Chiński mędrzec i uczony Konfucjusz żył dwa i pół tysiąca lat temu. Ale i dziś pozostaje przyjacielem i doradcą każdego Chińczyka. Jak i Konfucjusz, Skoworoda, bez przesady, jest naszym współczesnym, naszym rozmówcą na każdy dzień. Hryhorij Skoworoda – najciekawsza postać w historii ukraińskiego ducha. – Z twórczością Hryhorija Skoworody jestem zaznajomiona od dawna – opowiedziała reżyserka przedstawienia, artystka ludowa Ukrainy Iryna KŁYSZCZEWSKA. – Na nowo, razem ze swoimi kolegami, odkryłam go w tym roku, podczas przygotowań do obchodów jubileuszu artysty. Przeczytaliśmy wiele utworów Skoworody. Uznaliśmy, że ważne jest, aby przekazać naszym widzom informacje o ukraińskim Myślicielu. Wira Melnyk i Iwan Dracz napisali swego czasu scenariusz filmowy „Warsawa” o Hryhoriju Skoworodzie. Książkę, do której wszedł scenariusz, podarowała mi Wira Melnyk. Podczas rozmowy z panią Wirą przyznałam, że chcemy zrobić przedstawienie na jubileusz Hryhorija Sawycza. Rozmawialiśmy także z Natalią Mycaj – dyrektorką Narodowego Muzeum Literacko-Pamięciowego im. H. S. Skoworody oraz pracownikami naukowymi muzeum, którzy przysłali nam materiały o Skoworodzie. Podczas przygotowań do przedstawienia opracowaliśmy wiele materiałów, zaangażowaliśmy wszystkich aktorów, którzy biorą udział w projekcie. Dołączyliśmy także kierowniczkę części literacko-dramaturgicznej naszego teatru Anastasiję Sawycką-Szełihę. Staraliśmy się zrobić tak, aby utwory napisane w XVIII w. zainteresowały współczesnego widza. Zdołaliśmy przygotować przedstawienie na jubileusz. Podczas pierwszych pokazów jest to sceniczne czytanie jego utworów, a w perspektywie będzie pełnowartościowe przedstawienie. W projekcie wzięli udział aktorzy: Wiktor Bakunow, Marija Hruniczewa (zasłużona artystka Ukrainy), Andrij Moroz, Władysław Pupkow, Anatolij Suchanow oraz Iryna Stasenko. Grają oni samego Skoworodę, jego przyjaciół, uczniów, współczesnych, a także postacie z bajek. Dążyliśmy do tego, by w przystępnej formie przedstawić filozoficzne rozważania pisarza. Zaprosiliśmy także muzyków Ołenę Berszadską (skrzypce) oraz Mychajła Hreczkina (lira korbowa i staroświecka bandura). Wiadomo, że Hryhorij Skoworoda grał na wielu instrumentach muzycznych. Strój wykonawców łączy ukraińskie motywy narodowe i współczesne. Myślę, że pomógł nam stworzyć inteligentne przedstawienie, a także pokazać więź różnych pokoleń. Podczas przedstawienia na scenie można zobaczyć kolaż, który kijowska artystka Ksenija Turenko wykonała na jubileusz Hryhorija Skoworody. W styczniu przyszłego roku planujemy pokazać dopracowane przedstawienie, będziemy grać je w tym samym gatunku. Ważne, aby odbywała się wymiana energii między aktorami a widzami. Dlatego między publicznością a wykonawcami jest minimalna odległość, co pomaga zjednoczyć się w krąg. Były propozycje od widzów, aby po zakończeniu przedstawienia omówić je. Ciekawa myśl. Nasza reżyserka, zasłużona artystka Ukrainy Marija Hruniczewa, pracuje obecnie nad nowym projektem. Już całkiem niedługo odbędzie się premiera performatywnego czytania mistycznej sztuki współczesnego ukraińskiego dramaturga Andrija Bondarenki „Ultima Thule”. Jest to wspólny projekt teatru „Kołeso” oraz Pierwszego Ukraińskiego Teatru Online StageUA w ramach Maratonu współczesnego dramatu Narodowego Związku Działaczy Teatralnych Ukrainy. Lwowski dramaturg, doktor filozofii Andrij Bondarenko napisał swoją sztukę na podstawie opowiadań polskiego pisarza, przedstawiciela gatunku grozy Stefana Grabińskiego, którego nazywano również „polskim Poe”. Mam nadzieję, że będzie to ciekawe wydarzenie. Przed wojną wystawiliśmy przedstawienie „Striptiz w letni dzień” według sztuki Sławomira Mrożka. Obecnie pracujemy nad jeszcze jednym przedstawieniem według sztuki tego pisarza. Możliwe, że będziemy pokazywać te dwa przedstawienia jednego wieczoru. Także do końca zimy chcemy zakończyć pracę nad przedstawieniem „Księżycowa noc” według opowiadań Leopolda von Sacher-Masocha. Planujemy wieczór twórczy kobziarza-lirnika, kompozytora Mychajła Hreczkina. Kijowski teatr akademicki „Kołeso” zaprezentował przedstawienie „SkoroWoda”, poświęcone 300-leciu urodzin Hryhorija Skoworody. Widzowie mieli okazję dowiedzieć się wielu nowych rzeczy o życiu i twórczości wybitnego ukraińskiego pisarza i filozofa.
Tłumaczenie maszynowe
Antonina CARUK, m. Kropywnycki Nie ma mrocznych czasów, gdy są jasne książki pisarzy! świetlików. Zbiór Lubow Proć przyszedł do mnie przed kolejnym masowym atakiem rakietowym rosyjskich terrorystów na infrastrukturę krytyczną. Przyszedł, by wesprzeć moją świecę ciepłym piecem dalekich Dublan, rozważnie pogawędzić czułym piórem spod śnieżnobiałej okładki, która przypomina anielskie skrzydła. Bo słowo poetki z dedykacją dla rodzonej siostry nie może mieć ani fałszywej patetyczności, ani ckliwości. Jest szczere w pragnieniu gojenia ran, zadanych przez obłudę, podstęp, ścianę milczenia… Jej słowo – świadek na sądzie historii (rozdział „Błyskawica z procy”): „bezliczny czas” i „samosiejni głupcy”, „pora bezsławna”, „dni przepaści” (przypomnę: zbiór formował się i ujrzał światło dzienne przed pełnoskalową wojną). W mroku mrok Mojżesz nasz – gdzie? Bo siejemy-siejemy – kłosy puste… Czemuś nijak siebie nie odnajdzie Naród mój, co jak wieczny podróżny. Jej poetyckie myślenie – systemowe: „I te czasy, co, zdawało się, nowe – / Starego ducha i starego kroju”, i przyczyny tego są znane – kolaboracjonizm („Bo sprzedają się znów za piernika / „Miodopłynni” ziomkowie”), niechęć do analitycznego myślenia, co daje powód do manipulowania wolą („Nie tak straszni popi moskiewscy, / Jak ci, co modlą się do nich”), inercja w podejmowaniu decyzji albo zwlekanie z wykonaniem postanowionego („Mogli trząść światami – nie zdołali”), dlatego kraj, gdzie „garstka bohaterów i garście judaszów”, znów czeka „biada czarnoręka” – i po raz kolejny „zaniemówiły w gardle słowiki”, bo „Dusza zarzucona granatami / Nowoczesnych wszechstronnych zdrad”. I jako wniosek: „Tam dobru nieprędko być, / Gdzie nie zna grzech pokuty”. W cytowanych wersach – kwintesencja aktywnej postawy obywatelskiej, dopełnionej historią Majdanu i lekcją ukraińskiego z neologizmami, które współcześni wydarzeń znają bez słowników… Rozdział „Siwy horyzont” – to spojrzenie na trzystuletnią historię przez soczewkę wojny na wschodzie: „Gdzie sięga oko – horyzont siwy” (i na siwym tle spalonych domów przed bezsennością setek matek „Bojownik, czyjś synek bezwąsy, / Idzie „korytarzami śmierci”) jako reminiscencja znanego, że „przyszłość na krwi zarobią”, i stać będą „nie chłopcy – sady kwitnące”, odprowadzając „dwusetnych” w ostatnią drogę. Albo też „Mamina modlitwa zatrzyma / Kulę, co nazwała się ślepa”. Bolesna szczerość: „Ta tematyka – jak oparzenie duszy / Powierzchnią wszystkie sto procent”. Zadziwiająca zdolność artysty do poznawania istoty rzeczy, kodowania jej w systemie obrazów i wizualizowania, na przykład, wspomnień –
„wody życia” urzeczowieniem (rozdział „Komora pamięci”) w różnych pojemnikach według ich zawartości: tutaj ponad „zacierem powszedniości”, „winami wystałymi z dawnych miłości”, jaśminową nalewką wiosen i „czarną cykutą podłości i zdrad” prześwitują, rozbłyskują „jasnych spojrzeń cieniutkie świece / I srebrny pył niewypowiedzianych fraz”, a ponad wszystkim – aromat poleżakowanych w sianie na strychu antonówek. Aromat ojcowskiego sadu, pamięć domu… A w gniazdku dzieciństwa – stare albumy, które wskrzeszają jasne chwile, i to dawne szczęście wydaje się tak niestosowne w chwili, „Gdzie na stołeczku pod chatą / Siedzi zgarbiona łza”, co wywołuje odrętwienie i katharsis. Ileż receptorów splotło się w tej poetyckiej wizji, ileż prześwietlonego smutku… „Gdzie zakręci się dziewczyną motyl”, jak nie w rozdziale „Bosa przepiórka”, – o losie wsi jako kolebki ukraińskiej tożsamości: „Jedyny dziadek i babć kilkoro – / Oto i cała moja wieś” – z autorską adnotacją („Wiosna przyszła! …Szukajcie w ogrodzie”) i kluczem do samoodnowy w pracy na ziemi, gdzie „wybite smutki do nogi” i wyśpiewano „ogrodową epopeję”. Soczyście nakreślone rodzinne widnokręgi oczami gospodyni („Chleb słońca na nieba łopacie”) – i szalony bieg czasu („…wrzątek nagłych spraw / Na płytę świadomości spływa”). Lecz poetyckie serce przykute jest do dramatycznych oznak degeneracji wsi, które na każdym kroku dają o sobie znać w przykrym odwracaniu się od rdzennie ukraińskich imion, w wymuszonym zarobkowaniu Ukrainek – „bosych przepiórek” i duchowym sieroctwie dzieci-przybłęd, a przyczyny – w ekonomicznej niegospodarności, która woła gorzką rzeczywistością: Niby zbiła się owcza otucha – Szarym ludem kąt zamieło… Pod sklepem – tłocznia: Przywieźli mleko na wieś… I ile byśmy nie pisali o tym, że gasną kulturowe tradycje oraz ich nosiciele („Już kieliszek pochował pół wsi, / Już i pieśń rodzima „przyjęła na duszę”), a żądło bólu tkwi w sercu, bo Ukraina rodem ze wsi. I każda śmierć – echo zgasłej galaktyki we Wszechświecie („Po raz pierwszy babcia nocuje sama…”): przyszedł Księżyc do białej świecy na rozmowę, skrobie w szybę, lecz nie ma mu kto otworzyć… Bez nadrywu. Zgodnie z ludową filozofią przyjęcia śmierci. Nauczycielstwo i cykliczność prac rolniczych wciąga człowieka i uzależnia od kaprysów pogody, nakłada odpowiedzialność za tych, których „oswojono”… Oto „Zamieć świszcze, / Włożywszy w gardło palców dwa”, a „Droga zgubiła drogę” i rozmyśla: „I gdzież to chodzi krutorogi, / Żeby doprowadził do wsi?”. Autorka niby proponuje grę na bystrość – po jednej oznace odgadnąć obiekt, jednak zazwyczaj krutorogim nazywają byka, Księżyc; i tylko ostatni wers – piękna artystyczna pauza! – daje klucz do zagadki: „Przybłąka się rano krutorogi, / Ją, ledwie ciepłą, odgrzebie”. Lubow Proc cechuje przekaz filozoficzno-ironicznego ludowego spojrzenia na wszelkie okoliczności i zależności, w tym także od czasowego rytmu wsi („Lecz równo oddycha zegar / (On pośpiechu nie zna, psia krew!)”), przy tym funkcję oceniającą ona deleguje przedmiotowi wnętrza: „Klnij się, jeszcze tylko piąta!”, „Kładź się, wariactwo, – weekend!”, „Drwiąco zegar: „Tylko nie jęcz!”. Nie mogę nie wspomnieć cyklu „Jesienne wędrówki krów” z mistrzowsko upoetyzowanym obrazem porannego dojenia „Dźwięczne kotły pierwszej rosy”, gdzie obraz mleka – to „Pola głosy / Zbiegają się i tłuką do piany”. A nieoczekiwane porównanie w poezji „Po burzy”: „I skrzelami sztywnymi kapusty / Wdychają deszcz umorusane ogrody”! I takimi przykładami niezamulonych tropów oraz ozonowo-świeżych metafor można się dziwić niemal na każdej stronie. Wiejska idylliczność – to tylko krótkie chwile odpoczynku na przyzbie, bo szalony huk światowych temporytów („Orały niebo samoloty”) wieś odczuła jako żywioł, jako grzmot wśród koszenia, i odpowiedziała na wyzwanie, a potem „Ręcznikiem tęczowym wieś / Głowę sobie przewiązała” – i czytelnik jest zagubiony od podwojenia warstw znaczeniowych, tak ciasnym splotem sugerowanego obrazu osiągnięć naukowo-technicznego postępu i problemów ekologicznych przeszyty jest utwór. Bo przecież to nie wuj wiezie niebem kołacze, nie znany z dziada-pradziada grzmot burczy… Zaznaczę organiczność aforystycznego myślenia artystki: „Ta ziemia – jak pascha wielkanocna: / Zamiastował na stu słońcach Pan!”, „Coraz mniej zostaje miejsca duszy / W chacie, która zarasta rzeczami”, „W ciasnej trumnie mieszczą się całe światy”, „Krzątanina – jak na bazarze gaw”, „Zaledwie garść śniegu do Bożego Narodzenia!”. Także rozmyślania o roli artysty i poezji przeplatane są trafnymi wyrażeniami: „Zszyć strofy z najcieńszych materii / Wszystkim przyszłym epokom – na wyrost…”, „Śpi Poeta, ale niezmordowane wiersze”, „Arcydzieła tworzą się w piekle / Epok i własnej duszy” (rozdział „Droga na Kaniów”, gdzie uhonorowano literackich nauczycieli i znanych kolegów po piórze). Głęboko, nie dla ciekawych oczu, schowany rozdział „Białe strofy” – o najjaśniejszym uczuciu, które, niestety, skazane jest na tracenie rymów. Aluzyjno-asocjacyjne strofy, ledwie skryta niewypowiedziana czułość… A to dusza, niczym bajkowy Kopciuszek, przerobiwszy góry spraw, na chwilę zamarzy się na wiosennym słoneczku, lecz powodzi uczuć nagle zabraknie tlenu: „Życie złamało ten scenariusz prosty: / Książę nie przyszedł – został w Afganie… / Nie wyszła bajka… Wieczorze, wybacz”. Niby naiwnie-prosta spowiedź, dlaczego lotowi nie wystarczyło siły skrzydła, dlaczego jątrzy duszę samotność Ukrainek. Myślę, że nie zgrzeszę przeciwko prawdzie, jeśli powiem, że poezja „Jaskółki odleciały ostatnie…” jest doskonała zarówno pod względem intonacyjnego rysunku, jak i estetycznego mistrzostwa wcielenia zamysłu: Jaskółki odleciały ostatnie – Żal w sercu ścieżkę wytyczy. Do starej latarni w stajni Tuli się gniazdo – już puste…
Pilnować Murki – bez potrzeby: W gnieździe – piórko jedno… Czarny smutek łapkami szarpie Pasek światła, wypchnięty z okna.
…Niby to piórko, wspomnienie kłuje, Bo za nim przycichła zima. …Zbladłe serce – niby gniazdo wychłodzone, – Bo ciebie w nim już nie ma… Pod rozpoznawalnymi atrybutami wiejskiego codziennego otoczenia: stajnia, gniazdo przy latarni, zbitoszna kotka, jedyne piórko – kryje się wielowarstwowe psychologiczne zagłębienie obrazu rozłąki. Jeśli przylot jaskółki tradycyjnie kojarzy się z przyjściem wiosny, odnowieniem świata, to w tej poezji jej obrazowi przypisana jest cecha odliczania wstecz – odejścia, lodowatego odrętwienia, bo przecież „jaskółki odleciały”. Zewnętrzne detale kodują wewnętrzny stan lirycznej bohaterki, która „tuli się” sercem do ciepłych wspomnień (starej latarni), pozostawszy samotną przy wychłodzonym domu (gnieździe). Każda pozostawiona przez bliską osobę rzecz (jak nieważkie piórko) nabiera znaczeń, przypomina o cieple bycia razem, które odbija się echem ostrego bólu („Niby to piórko, wspomnienie kłuje”) i zimnym oddechem tanatosa. Utrata nadziei jest nieodwracalna.
Liryka pejzażowa (według tradycyjnych kanonów definicji) Lubow Proc, zaprezentowana w największym rozdziale „Naszyjnik ech”, zasługuje na najpilniejszą uwagę badaczy współczesnej literatury jako fenomen najwyższej próby szkoły Liny Kostenko. Jestem pewna, że dojrzała potrzeba zaprezentowania liryki dublańskiej artystki jako „krajobrazu nieuszczerbionej duszy”, według trafnej definicji W. Bazylewskiego, dla świata, ponieważ zainteresowanie fenomenem ukraińskiej mentalności rośnie. A to już nagląca sprawa dla tłumaczy, którzy pracują nad godnym przedstawieniem cudownego świata ukraińskiej duszy. Bez wątpienia liryka pejzażowa wymaga dodatkowej klasyfikacji, ponieważ motyw pejzażowy odzwierciedla to zdziwione odkrycie w dawno znanym, niemal codziennym otoczeniu cech czarownej bajki, gdzie konstelacja obrazów pozostaje w naturalnej harmonii; to otoczenie staje się kamertonem nastrojów i uczuć człowieka, jeśli nie narusza on praw pokojowego współistnienia; to za rzekomo pejzażową paletą wyłania się życiorys o wysokim napięciu… Gęstość szeregu obrazowego i metaforycznego działania jest tak wysoka, że mimowolnie łapiesz się na myśli: nie chcę wracać z niewoli tego artystycznego świata, po wiejsku ciepłego, po dziecięcemu zachwycającego i po ukraińsku zawziętego, gdzie każdy szczegół zasiedlonego lokusu jest mi drogi swoim czarem… Tym bardziej, że intonowanie tych kryształowych arcydzieł wypełnione jest zaufaniem i miłością. Jej poezja przemawia językiem pachnącym, bogatym we frazeologizmy i przysłowia, przesypanym trafnymi potocznymi słówkami. Rytmika wierszy oddaje to zachwyt pięknem („Dzień – jak szaty Pana nieprześnione”, pan mróz „świat uszlachetnił blaskiem białych róż”), to skupioną kontemplację („Wiersz strofie przysięga w miłości”), to oddech głęboko wzruszonej duszy: „Chlebodajne. Zginąć nie da / Ani bezdomnemu, ani bocianowi… Żyjcie!” („Wysypisko śmieci”). Jednym z sekretów rozpoznawalnej niepowtarzalności tworzenia pejzażu przez Lubow Proc jest wplatanie w wysoką kulturę wypowiedzi zamaszystych czasowników stylu potocznego z emocjonalnie wyrazistym odcieniem stosunku do czynności: „Niebo, które jest zachlapane mgłami”, „Białą
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
barwę marzec zaszarga”, „luty cichutko zniknął”, „śniegi przysunęły pudowe, <…> przywlokły się zawczasu”, „I słowiki o świcie trajkoczą”. Ludowo-ironiczna ocena nie ginie w piosence – uderza w oczy: „Za figę, zawiązaną z przebiśniegów, No i zima mści się na marcu!..”, „a głowa gubi ostatnią klepkę”. Autorka eksperymentuje z neologizmami: zmiana kategorii przymiotnika („łatka marniutkiego śniegu”) tworzy efekt jednoczesnego opisu stanu – „zmarniałego” – i wyraża jej współczucie, bo jego nadzieje są marne; stosuje formę dwójistną, ożywiając dawną tradycję („tak bolą zczerniałe nogi”); syntetyzuje okazjonalizmy („czebrecowy wieczór spolinowiał”, „zemigrowany świergot”, „rozpanoszony narcyz”). Czytelnik jest w niewoli intonacji żywej mowy, w której repliki-reakcje na to, co widziane, charakteryzują usposobienie mówiącego (szczere i samoironiczne): „I ani jednej myśli w mojej makitrze!” – oraz jego ocenę wydarzeń: „No, świat się wali! Już nie tylko „hybrydowa” wojna, ale i wiosna…”. Podpowiedzią w rozwikłaniu lirycznego bohatera może być, sądzę, nawet nazwa cyklu „Bocianku, bocianku, przynieś Maruśkę!” – słyszę w niej młody, zapalczywy głos, który czeka na siostrzyczkę… A potem w jednym pragnieniu jakby zlewają się dwa głosy – mądrego doświadczenia i zapalczywie młodego… Autorka po raz pierwszy chyba pozwoliła sobie mówić w pierwszej osobie – a zatem o tym, co najskrytsze. A za jej zaproszeniem słychać dobro bez cienia wyrachowania. Dobro jako humanitarna potrzeba duszy: <…> O biały ptaku z czarnym znakiem, Siądź na naszej zagrodzie.
Nogi bociance owinę chustkami. Przegonię dotkliwy mróz. A ty, ogrzaną w pieluszce „Maruśkę”, do czyjejś wesołej chaty zaniesiesz…
Poetycka zbiórka „Cień Prokrusta” jest zwarta pod względem budowy; jej rozdziały obejmują najważniejsze aspekty etyczno-estetycznej koncepcji światopoglądu poetki: budowanie państwowości, obronę idei narodowej i terytorium, pamięć historyczną, pamięć rodu, walkę o małą ojczyznę jako kolebkę duchowości, świat miłości i naturalnej harmonii. Książka odbierana jest jako mistrzowski zapis duszy narodowej, w którym artystka nie eksperymentuje ze środkami artystycznymi, lecz naturalnie korzysta z powietrza i wody, ziemi i ognia, duszy i pamięci, aby ta dusza była taka, jaką ją zna.
O utalentowanej poezji Lubow Proć, o jej autentyczności w osiąganiu szczytów doskonałości, która przejawia się w cechach uniwersalnej estetyki, w gęstości emocji, metaforyczności i kulturze słowa, pachnącego świeżością i nowatorstwem, wagę wypowiedzieli laureaci Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Hryhorowycza Szewczenki: Wołodymyr Bazylewski, Roman Iwaniczuk, Serhij Sapeliak, Mykoła Słaboszipycki, znani profesorowie Mykoła Szalata i Ihor Nabytowycz.
Nie sposób nie podziwiać zwykłej Ukrainki, która prowadzi swój front kulturalny w wiejskiej głębi, gdzie nawet poczty nie ma, wychowując pewnie obrońców rodzinnej ziemi własnym przykładem wysokiej służby Ukrainie. Jestem przekonana, że jej misja jest skazana na ludzką miłość.
Tłumaczenie maszynowe
Temu tekstowi zawdzięczam drogiej Walentynie Lesnowej, kandydatce nauk filologicznych, docentce Uniwersytetu Ługańskiego imienia Tarasa Szewczenki (Starobielsk), która w 2019 r. wraz z lwowskimi naukowczyniami przygotowywała do druku niezwykłe „Skarby ukraińskich gwar: teksty o barszczu”. Przy spotkaniu opowiedziałam jej rodzinną historię o barszczu, na co pani Walentyna poradziła: „Koniecznie napisz!”. Galina DACIUK, dziennikarka. Do książki opowieść nie weszła, bo unikatowe wydanie „Teksty o barszczu” – to nie tylko osobliwości przygotowania narodowej potrawy, a przede wszystkim unikatowe teksty o barszczu, usłyszane i zapisane od kobiet z Zakarpacia, Podola, Wołynia, Nadsania, Bojkowszczyzny, Huculszczyzny, z zachowaniem odpowiednich dialektów i gwar. Zapisy dialektalne poświadczają bogactwo językowe w nazwach naszej głównej potrawy oraz jej składników, obrzędową znaczącość. Słowem, praca „Skarby ukraińskich gwar...”, zrealizowana przez Instytut Ukrainoznawstwa im. I. Krypiakiewicza NAN Ukrainy, jest unikatowa. Ale nasza, lokalna historia, jest ciekawa na swój sposób. Z przyszłym mężem Saszą Biłokobylskim poznaliśmy się w kuchni akademika nr 4, gdzie mieszkaliśmy, studiując z różnicą dwóch lat na wydziale dziennikarstwa. Gotowaliśmy barszcz. W moim garnku bulgotały buraki i fasola. W sąsiednim – czerwone i żółte paski słodkiej papryki. Papryka na kordyszowskich ogrodach się nie trafiała, dlatego nigdy jej do barszczu nie kładziono. Natomiast do naszych gęstych, treściwych barszczy hojnie sypano dużą fasolę, której strąki obficie oplatały olchowe tyczki w każdym ogrodzie. Taką fasolę nazywano „tyczną”. „Piechoty”, czyli karłowatej, nie uprawialiśmy. Od kolorowych fasolek mój barszcz aż zrudział. Więc zaglądnąwszy do garnka, sąsiad pewnie siebie podsumował: „Czy to barszcz? Świekolnik!”. W odpowiedzi przyprawiłam jego potrawę ostrą ripostą i każdy zwycięsko poniósł garnek do swojego pokoju. Po jakimś czasie znów spotkaliśmy się w kuchni. I znów przy barszczu. Podzieliwszy się cebulą, pochwaliłam się, że dzisiaj będę gotować barszcz według specjalnego przepisu, bo mam urodziny. Niebieskooki smakosz zareagował błyskawicznie i, porzuciwszy potrawę, wyskoczył na korytarz. Po chwili stał przede mną na jednym kolanie z goździkami w rękach: „Gratuluję!”. A jeszcze po chwili korytarzem leciał zadyszany sąsiad mojego kawalera i krzyczał, że ktoś ukradł z wazonu kwiaty, które przygotował dla swojej pasji na 8 marca. Od takiej okazji poczerwieniały moje policzki, barszcz i mokre ogonki goździków, które musiałam oddać… Rozpoznaliśmy się po dwóch latach, w 1979 roku. Już pracowałam w gazecie, wynajmowałam na Swiatoszynie mieszkanie i okazało się, że w sąsiednim mieszka ten sam akademikowy znawca barszczu Sasza Biłokobylski, o przydomku Hrabia, rodem z Ługańszczyzny. Już go wykluczyli z uniwersytetu, bo jeździł z przyjacielem na pogrzeb Wołodymyra Iwasiuka, a przedtem gościł z kolegą z roku Wasylem Siczką na Iwano-Frankiwszczyźnie u jego rodziców, nieprawomyślnych „banderowców”, którzy odbywali w latach 1940-50 uwięzienie w GUŁAG-u. Za te wywrotowe wyjazdy dziekana nie raz wzywano do KGB na Włodzimierską, ale żeby nie otwierać na wydziale dziennikarstwa głośnej sprawy politycznej, Saszce po prostu nie postawili zaliczenia z niemieckiego. I ten jedyny „ogon” wymiótł z uczelni słobożańskiego kucharza. Więc teraz w Horeniczach pod Kijowem rąbał las i optymistycznie dzielił się swoją historią, mając nadzieję na sprawiedliwe przywrócenie na wydział dziennikarstwa. (Wybiegając naprzód, powiem, że tak właśnie się stało: z powodzeniem ukończył Uniwersytet, stał się wspaniałym dziennikarzem i pisarzem). Naprawdę umiał gotować niezwykły maminy barszcz, o czym zwiastowały boskie aromaty z sąsiedniego mieszkania. „Harmaszowski”, – uroczyście ogłosił kiedyś Sasza, zaprosiwszy mnie na obiad. W lipcu 1979 roku spróbował kordyszowskiego barszczu podczas poznawania moich rodziców. W listopadzie tego samego 79 roku skosztowałam koronną potrawę w Harmaszówce w rejonie biłowodskim, dokąd pojechałam na oględziny do przyszłej teściowej. Po wyjeździe na Ługańszczyznę od razu zanieśliśmy wniosek do Urzędu Stanu Cywilnego i po dwóch miesiącach wzięliśmy ślub. I z roku na rok każdy gotował barszcz po swojemu, chwaląc własny przepis. Prawdę mówiąc, u Ołeksandra wychodziły smaczniejsze. A pewnego razu w Dzień Niepodległości Ukrainy przygotowaliśmy wspólny. Inicjatywa o „barszczu Niepodległości” zrodziła się spontanicznie, ale przerodziła się w tradycję. Każdy z nas wkładał do garnka swój składnik i barszcz wychodził bogaty w smaku, gęsty, nadzwyczajny. W Kijowie dodaliśmy grzyby, których ani w Kordyszowie, ani w Harmaszówce nie dodawano. W gramach niczego nie mierzyliśmy, bo i na wsiach nikt nigdy nie ważył warzyw czy mięsa, a dodawali wszystko na oko. Zatem przepis naszego barszczu Niepodległości jest mniej więcej taki. Barszcz kordyszowski: Do wywaru z 3-4 żeberek wkładano fasolę, potem pokrojone buraki i ziemniaki. W międzyczasie robiono zasmażkę z marchwi i cebuli, pomidora i duszono na patelni razem z kapustą. Moja babcia wlewała do gotowego barszczu kubek śmietany, która, po zagotowaniu, nadawała potrawie delikatnie różowy kolor. Zakwaszano wiśniami, śliwkami, które pływały w barszczu jak małe rajskie jabłuszka. Barszcz harmaszowski: Gotował się z wątróbką drobiową, z pół kilograma, ziemniaki, buraczek, cała kapusta, słodka papryka, zasmażany świeżymi pomidorami, ziemniaki gnieciono na patelni z zasmażką. Teściowa obowiązkowo kładła kilka ziaren ziela angielskiego („dużystoho” pieprzu). Do barszczu Niepodległości my z mężem wkładaliśmy, odpowiednio, wszystkie składniki – i kordyszowskie, i harmaszowskie. I fasolę, i słodką paprykę, i buraki, i dużą kapustę (dusiliśmy osobno na patelni), i wątróbkę drobiową, i żeberka wieprzowe, i pomidory do zasmażki, zakwaszaliśmy śliwkami lub wiśniami, koncentratem pomidorowym. Kładliśmy dużo kopru, pietruszki, dodawaliśmy trochę grzybów (kijowski akcent). Wymyślaliśmy barszczowi koronne nazwy: „harmakor”, „kordihar” (skrót od Kordyszów i Harmaszówka), „ternołuh”, „łuhatier” (od skróconej nazwy obwodów – Ługańska i Tarnopolska). Gotowaliśmy wspólny ukraiński brand w dużym garnku na 5 litrów. Obiadaliśmy razem z dziećmi z wasylkowskich misek, drewnianymi łyżkami, które kupowaliśmy na kijowskich jarmarkach. Ukraińska tradycyjna potrawa jednoczyła nas w świątecznym nastroju i poczuciu Ukrainy. Stała się sakralna, wywołując wspomnienia o bliskich. Męża zabrakło nagle w 2011 roku, równo miesiąc po ostatnim wspólnym barszczu imienia Niepodległości. Więcej go nie gotowałam... Okładka „Tekstów o barszczu”
P. S. Często wspominam Harmaszówkę, gdzie obecnie trwa wojna. Myślę o Starobielsku, skąd Walentyna Lesnowa musiała wyjechać, gdy zajęli go Rosjanie. Tak samo w 2014 roku opuściła dom w tymczasowo okupowanym Ługańsku... Od Harmaszówki zaczęła się moja miłość do stepowej Ukrainy. W tej wsi rodziły się wiśniowe świty Saszy, które obiecywały szczęśliwe życie. Tutaj dorastały jego dziecięce lata, które przypominały stos drewna przy piwniczce – polano do polana: wiśniaki, suche gałęzie gruszy, która owocowała, aż się uginała. Tutaj za siwym tarnem na końcu ogrodu zaczynał się step i wysokie niebo nad harmaszowskim płótnem białych gór. Tutaj płytki Derkuł wydawał się chłopcu oceanem, a ziemia – okrągłym arbuzem. A nieosiągalny świat był gdzieś daleko za wybielonym szlakiem na Bondariwkę… Całe życie wracał do tych mlecznych marzeń. W myślach i we snach wędrował do kędzierzawych, jak jagniątka, dni. Mimo okoliczności życia cieszył się powojnikami koło maminego domu. Mamine obejście stanie się najwyższą miarą porządku i święta. Najszczęśliwsze randki studenckiego życia będą pachnieć harmaszowską maciejką. Maminy powojenny los z samotnym żurawiem nad studnią stanie się jego najdroższą i najbardziej wrażliwą struną. I będzie czcił mamine oblicze jak obraz. I całe życie będzie twierdził, że najsmaczniejszy barszcz gotują jednak w rejonie biłowodskim. A ja nawet nie będę zaprzeczać. A barszcz Niepodległości obowiązkowo przygotuję i nazwę go barszczem naszego Zwycięstwa. I włożę tam najsmaczniejsze słobożańskie, wołyńskie i kijowskie składniki. A na początek nabiorę wiadro świeżej wody ze studni z żurawiem z twojej wolnej ojczyzny. Gdzie maminy dom, siwe tarniny i radosne lata dzieciństwa – białe, jak Boże jagniątka. Które pasiesz obecnie na wysokim niebieskim niebie, gdzie rośnie piwonia, ostnica i pulsuje Derkuł. Takiego raju wróg nie zabije! W tej słobożańskiej chacie we wsi Harmaszówka na Ługańszczyźnie urodził się mój mąż i przepis na barszcz po harmaszowsku
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
gatunek publicystyczny. Świadczy o tym jego cykl szkiców „Mentalność hordy”. Pisał go niejedną nockę i niejedną godzinkę, pisał z napięciem i jako uważny badacz wielowiekowych grabieży dokonywanych przez Rosję nie tylko na ukraińskim terytorium, ale i na jej umysłach, jej kulturze, jej, wreszcie, mentalności. Przez ponad trzy stulecia zrusyfikowano na Ukrainie co najmniej połowę, jeśli nie więcej, populacji, skradziono jej historię, przeciągnięto do dwóch stolic raszystowskiego imperium dziesiątki i setki pisarzy, artystów, malarzy oraz innych działaczy kultury. Te szkice Jewhen Hucało publikował w gazecie „Literaturna Ukrajina”, a także przygotował je do wydania jako osobna książka. Niestety, ukazała się ona rok po śmierci autora, czyli w 1996 roku. Pisarze, historycy odebrali „Mentalność hordy” jako prawdę historyczną o wieloletnim znęcaniu się nad Ukrainą przez tak zwanego jej „starszego brata”. Zaniepokoili się tylko niedobitki partii komunistycznej, które (poprzez swoją gazetę „Towariszcz”) próbowały blokować publikacje szkiców „Mentalność hordy”. Jednak przypominało to już chwytanie się tonącego brzytwy: i publikacje w „Literaturnej Ukrajinie”, i później osobne wydanie „Mentalności hordy” zajęły należne miejsce zarówno w twórczości pisarza, jak i w literackiej historii Ukrainy. Jewhen Hucało odchodził za horyzont w letniej porze, 4 lipca 1995 roku. Tak się złożyło, że 4 lata wcześniej zostałem jego sąsiadem w domu pisarzy, który znajduje się przy dawnej ulicy Suworowa (obecnie imienia Omelianowycza-Pawłenki). Był na naszym parapetówce, świętowaliśmy z nim raz stary Nowy Rok, więc kiedy pisarz odchodził za horyzont, byłem zarówno na ceremonii pożegnania z nim przy domu, jak i na cmentarzu Bajkowym. Na cmentarzu zapamiętałem taki szczegół: cmentarnym robotnikom nijak nie udawało się opuścić trumny z ciałem Jewhena do grobu. I zabrał się do pomocy wspomniany Hryhorij Sztoń. Wykonywana była niby normalna przysługa, ale wśród uczestników ceremonii przeszedł szept: „Nie ma sumienia ten człowiek… Gnębił Jewhena za życia, a teraz pomaga mu zejść do grobu”. Ale na głos tych słów nikt wtedy nie odważył się powiedzieć. Tak samo wszyscy przemilczeli tę sytuację podczas obiadu żałobnego. Wspominaliśmy o nich chyba tylko my czworo, których po stypie zaprosiłem do swojego mieszkania. Żeby wspomnieć nieboszczyka także jako mojego sąsiada. Siedzieliśmy przy stole, zatem we czworo: oprócz mnie – poetka Hanna Czubacz (ziomalka Jewhena z obwodu winnickiego), aktorka Niła Kriukowa (w której repertuarze były nowele Jewhena Hucała) i poeta Petro Osadczuk, który należał do tego samego pokolenia szestdziesiątników, co Jewhen. Mówiliśmy głównie o pozytywnych cechach pisarza jako człowieka, o jego wielostronnej twórczości, ale wspomnieliśmy też o tych krytykach, którzy okresowo na tę twórczość naskakiwali. W szczególności o tym, który na cmentarzu Bajkowym pomagał trumnie Jewhena opuścić się do grobu. Przed Bogiem wszyscy są równi i On jest wszechwybaczający. W Jego woli jest wybaczyć wolne i niewolne grzechy zarówno nieboszczykowi (jeśli je miał), jak i wszystkim tym, którzy sprawili mu krytyczne niedogodności...
Tłumaczenie maszynowe
Mychajło NAJENKO, doktor nauk filologicznych, profesor Mówię nie „krytyka”, a właśnie „krytycy”. Bo krytyka to gatunek refleksyjny w literaturze, który ma takie samo prawo do istnienia, jak i inne gatunki. Kiedy Drahomanow pisał, że u Szewczenki nie zawsze zachowano rytm w wierszowaniu, to ta uwaga jest całkowicie możliwa, ponieważ chodzi o, powiedzmy, technikę tworzenia. A kiedy „nieistowy Wissarion”, z pianą na ustach, mówił, że w „Hajdamakach” Szewczenki „jest wszystko, co przystoi każdej małorosyjskiej poemie: tutaj lachy, żydzi, kozacy; tutaj dobrze przeklinają, piją, biją, palą, rżną…”, to jasne, że to nie jest krytyka refleksyjna, a krytykanctwo, wybuch tendencyjnego wyrzutu wobec poety i całej „małorosyjskiej” literatury. Czasem krytyka i krytykanctwo mogą występować w jednej osobie literata. Niestety, tego nie uniknął nawet taki geniusz, jak (niech nie będzie przy tym wspomniany) Iwan Franko. Kiedy pisał, że Szewczenko – syn chłopa, a stał się władcą w królestwie ducha, to płynęło z refleksyjności krytyki Franki, a kiedy wydawało mu się, że Szewczenko – mierny poeta i nie należy się nim tak zachwycać, jak Wasyl Domanicki w jego „Krytycznym dochodzeniu nad tekstem „Kobziarza”, to płynęło z nieobiektywności myślenia Franki, która pojawiała się u niego w ostatnich latach życia przez ataki różnych chorób. Jewhen Hucało w swoim życiu twórczym miał i rzetelną krytykę (jak w „Historii literatury ukraińskiej XX wieku”, 1994–1995), ale i krytykanctwo krytyków, którzy byli tendencyjni i uprzedzeni wobec jego twórczości. O tym z nim (Jewhenem Hucałem) rozmawialiśmy w cztery oczy, kiedy pierwszy raz nominowano go do Nagrody Szewczenkowskiej. Redakcja jakiegoś kanału telewizyjnego (zapomniałem jakiego) zamówiła u mnie krótką charakterystykę jego twórczości, i żebym tę charakterystykę wyłożył przed kamerą telewizyjną. Spotkałem się z Jewhenem Pyłypowyczem w Domu Pracy Twórczej w Irpieniu pod Kijowem, porozmawialiśmy, jak to mówią, szczerze, i przygotowałem pożądane 5 czy 7 minut rozważań dla kamery, i siedzę w pracy, czekając na telefon z kanału telewizyjnego. A jego nie ma i nie ma. Postanowiłem zadzwonić tam sam. A mnie, zacinając się, odpowiada dziennikarka z kanału telewizyjnego: „W naszej redakcji nie ma światła, odłączona jest energia elektryczna i dlatego nagrania telewizyjnego nie będzie”. Wzruszyłem ramionami i zamilkłem. Jak się okazało, nadeszło polecenie z jakiejś góry, że audycji telewizyjnej o Jewhenie Hucale nie będzie, bo został zdjęty z kandydatów do Nagrody Szewczenkowskiej. A wszystko przez to (dowiedziałem się później), że powieść „Martwa strefa”, która była nominowana do nagrody, przedrukował burżuazyjno-nacjonalistyczny magazyn „Suczasnist”. I zaczęło się w periodykach literackich krytykanctwo „Martwej strefy”, w której rzekomo z błędnych pozycji odtworzono życie w okresie okupacji Ukrainy przez niemiecki faszyzm. Był to w istocie rozwój tradycji tego krytykanctwa, które zaczęło się w 1968 roku i najbardziej rozbestwione okazało się w krytyce powieści Ołesia Honczara „Sobór”. Ostro krytykowano wtedy „historyczne” i „współczesne” utwory R. Iwanyczuka („Malwy”), D. Miszczenki („Batalion nieumundurowanych”), A. Dimarowa („I będą ludzie”), O. Czornohuza („Błękitny wyrostek robaczkowy”) i innych autorów. Dojrzewał okres nowych aresztowań pisarzy, co zbiegło się z pompatycznymi obchodami 50-lecia Związku Radzieckiego w 1972 roku. Wtedy też u łańcuchowych psów socrealizmu powstała idea zdyskredytowania samego pojęcia „szistdesiatnyctwo” (pokolenie lat sześćdziesiątych) i tę nazwę przestano używać w prasie aż do 1985 roku, czyli do tzw. „pieriestrojki Gorbaczowa”. Odczułem to na sobie, kiedy publikowałem monografie o Ołesiu Honczarze „Piękno wierności” (1981) oraz „Pięciolecie ukraińskiej powieści” (1985). Redaktorzy wydawnictw „Dnipro” i „Radianśkyj pysmennyk”, a także magazyn „Radianśke literaturoznawstwo” słowo „szistdesiatnyky” wykreślali bezlitośnie, nie wyjaśniając żadnymi przyczynami. Ale „szistdesiatnyctwo” – to konkretne postacie pisarzy, którzy dali o sobie znać w latach 60. XX w. I oto dojrzewa idea, by przejechać się po tych postaciach najostrzejszym krytycznym walcem. Jednym z pierwszych pod ten walec trafia Jewhen Hucało, nie tylko jako autor „Martwej strefy”, ale i wszystkich innych jego utworów. Gdzie by znaleźć autora, który ten walec byłby w stanie profesjonalnie pociągnąć całkowicie w duchu wymogów demagogii socrealizmu. Akademicki Instytut Literatury znalazł tego autora w osobie Hryhorija Sztonia (Królestwo niebieskie!). Historia na razie milczy, kto osobiście „dotarł” do tego dość aktywnego krytyka, chociaż bez ówczesnego kierownictwa Instytutem w osobie „żandarma w oprawach”, jak nazwał M. Szamotu diasporowy krytyk Iwan Koszeliweć (Koszeliweć I. Współczesna lit...
literatura w USRR. – Nowy Jork, 1964, s. 9), najwyraźniej się nie obyło. Hryhorij Sztoń był i aspirantem tego „żandarma”, i zajmował stanowisko młodszego pracownika naukowego w kierowanym przez niego Instytucie. I oto w czasopiśmie „Dnipro” nr 4 z 1974 roku pojawia się artykuł Hryhorija Sztonia pod tytułem „Bez pełni syntezy”. W podtytule artykułu widniało: „W kręgu bohaterów Jewhena Hucały”, a artykuł publikowano w rubryce „Klub dyskusyjny”. Artykuł jest rzeczywiście dyskusyjny, trochę powiedziano w nim i o pozytywach w twórczości Jewhena Hucały, ale w głównej mierze o tym, że wszystko to jest powierzchowne, gdzie brakuje filozoficznej syntezy. Wkrótce w czasopiśmie „Radianśke literaturoznawstwo” pojawia się artykuł tego samego autora, w którym utwory Jewhena Hucały nazwano bohomazami, za które należy mu odcinać rękę. Czasopismo miało zamiar również rozpocząć dyskusję o twórczości szistdesiatnykiw i zwróciło się do odeskiego profesora Wasyla Faszczenki, aby ten kontynuował dyskusję. Jak przystało na profesjonalnego literaturoznawcę, W. Faszczenko odmówił przyjęcia takiego zlecenia i powiedział, że artykuł Hr. Sztonia nie jest krytyką literacką, a publicznym donosem. „Donos” jako gatunek w literaturoznawstwie powstał pod koniec lat 20., kiedy przygotowywano zniszczenie pisarzy, którzy weszli do historii literatury pod nazwą „Rozstrzelane odrodzenie”. Jurij Ławrynenko posiada znaną antologię pod takim tytułem, a o gatunku donosu znana jest również wypowiedź Jurija Szewełowa (Szerecha): „Tak zwana „krytyka” Szczupakiw, Kowalenkiw i tym podobnych, nie mówiąc już o mniejszym świństwie typu Hajowych, Jurczenkiw czy Czerneciw, zapłodniła naszą literaturę nowym gatunkiem krytycznym – gatunkiem publicznego donosu” (Szerech J. Nie dla dzieci. – Nowy Jork, 1964. – S. 81). Za użyty przez Wasyla Faszczenkę termin „donos”, płacił on dość długo. Hryhorij Sztoń okresowo zarzucał Wasylewi Faszczence, a przy okazji i mnie, że błędnie interpretowaliśmy, na przykład, twórczość Hryhorija Kosynki. W. Faszczenko nie mógł odpowiedzieć na ten zarzut, bo odszedł w zaświaty, a ja opublikowałem w związku z tym dwa artykuły-repliki w ULG „Chochmaczi” oraz „Chochmaczi plus” (ULG, 2011, 11 marca; ULG, 2012, 23 marca). Tymczasem historia z „donosem” Hr. Sztonia na twórczość Jewhena Hucały miała takie folklorystyczne przedłużenie. Anatolij Szewczenko opowiedział mi taką historię: wychodzi on ze Związku Pisarzy Ukrainy razem z Hryhorem Tiutiunnykiem, a ten mówi: „Gdzie bym mógł spotkać Sztonia, ja mu gębę obiję”. An. Szewczenko dopytał: „Za co?”. I usłyszał w odpowiedzi: „Za Żenię”. Czyli za artykuł-donos Sztonia o Jewhenie Hucale. Kiedy podchodzi do Związku i Hryhorij Sztoń. Przywitali się, ale Hryhir nie odważył się na uderzenie go w gębę, a tylko zapytał: „Dlaczego Pan tak naskoczył na Żenię Hucałę?”. Sztoń rzekomo odpowiedział: „Bo Pańskie jedno zdanie waży w literaturze więcej niż cała twórczość Hucały”. Hryhir zmieszał się i… rozeszli się. A już w czasach Ukraińskiej niepodległości Hr. Sztoń opublikował w całkowicie pozytywnym tonie kilka szkiców o twórczości szistdesiatnykiw. Okazuje się, że zamierzał w czasach radzieckich „odczarowywać” nie tylko Jewhena Hucałę, ale i wszystkich innych szistdesiatnykiw. Ale nie zdążył: zaczęła się wspomniana „gorbaczowowska pierestrojka” i temat stał się nieaktualny. Musiał Hr. Sztoń zamienić minusy na plusy i opublikować wspomniane „pozytywne” szkice o szistdesiatnykach. Zainteresowałem się treścią tych szkiców u Iwana Dziuby – bodaj najbardziej autorytatywnego krytyka-szistdesiatnyka – jak on je odbiera? Odpowiedź była przychylna, bo taki szkic Hr. Sztoń opublikował i o Iwanie Dziubie. „A zmieniać minusy na plusy i odwrotnie – powiedział Iwan Mychajłowycz – dla krytyka-profesjonalisty nie jest problemem. Nie może się przecież zmarnować dobro…”. Ostatnie słowa Iwana Dziuby brzmiały, oczywiście, z ironią, ale Hryhorij Sztoń był rzeczywiście profesjonalistą w krytyce literackiej, chociaż nie uniknął takiej wpadki, jak z krytykanctwem Jewhena Hucały. Mówię „nie uniknął”, bo niektórzy z krytyków w takiej wpadce specjalizowali się od stóp do głów. W szczególności Łazar Sanow, który o jednym z bohaterów Jewhena Hucały mógł napisać, że ten jest i ułomny, i „nowoczesny” intelektualista, że jest wyobcowany i całkowicie odizolowany od życia i od idei naszych czasów („LU”, 1973, 7 sierpnia). Hr. Sztoń odcina się od takiej pseudokrytyki, chociaż zauważa, że bezpośrednich kontaktów z decydującymi ideowymi realiami naszych czasów w krytykowanym utworze Jewhena Hucały nie spotykamy również (Dnipro, 1974, nr 4). W pierwszych latach Ukraińskiej niepodległości Jewhen Hucało aktywnie pracował i w gatunku prozatorskim, i poetyckim. Ale najbardziej zauważalnym u niego w tym czasie stał się
Tłumaczenie maszynowe
Betlejemskie Światło Pokoju w Soborze Michajłowskim. Metropolita Epifaniusz, przyjmując ogień od plastunów, powiedział: „Witamy ten ogień, który świadczy o tym, że światło zawsze zwycięża ciemność”. Ogień ten będzie obecny w głównych świątyniach Prawosławnego Kościoła Ukrainy oraz Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego w całej Ukrainie. Plastuni będą go również roznosić do tych, którzy dziś szczególnie potrzebują wsparcia, w tym na linię frontu. Jurij JUZYCZ Zdjęcie ze strony PCU Betlejemskie Światło Pokoju jest już w Ukrainie. 11 grudnia ukraiński Plast przejął sztafetę od słowackich i polskich skautów. Odbyło się oficjalne przekazanie nas od rewolucyjnej pracy, by uśpić naszą bojową czujność. Lecz daremne są te wysiłki. Dziś nie ma ani jednego Ukraińca, który uwierzyłby w zakłamane hasła moskiewskiego talmudu. Krew i łzy, pożary i ruina, nędza i głód, katorżnicze roboty i niewolnictwo, fizyczne wyniszczenie i terror – oto idee, którymi zgniła terrorystyczna stalinowska Moskwa chce oszukać Europę. W imię „świetlanego imperium”, zniewolenia narodów Azji i Europy goniła i goni ona dziś na linię frontu miliony najlepszych synów. Bo tylko wyniszczywszy kwiat naszego narodu fizycznie i wycieńczywszy go głodem, będzie mogła ona umocnić kołchozowo-pańszczyźniany ład. Dlatego należy krzepić bojową czujność, pielęgnować świadomość, która nie zna litości dla okupantów. Na zakusy Moskwy odpowiemy bojową czujnością, która nakazuje bezlitosną pomstę za krew, za mogiły, którymi kremlowski satrapa pokrył pachnące ukraińskie czarnoziemy. Wigilia… Zadrży blask pierwszej gwiazdy na niebie i świąteczna rodzina zasiądzie do dębowego stołu. Przed rodziną kutia, pszenny chleb i woskowa świeca – symbole bogactwa naszego narodu. Wigilia to święto jedności naszego domowego ogniska. Lecz wróg postawił sobie za cel zniszczyć te symbole, jak chrześcijańską podstawę narodu – ducha, kulturę, moralność i tradycję, które uderzyłyby w podstawę naszej siły. Niejedna matka dziś zapłacze, bo nie będzie jej syna przy wspólnej wieczerzy. Lecz nie czas, mamo, na łkanie, kiedy Ukraina jest w ogniu. Bądź dumna, ukraińska matko, że twój syn chroni Ukrainę przed karabinowym deszczem dzikiego północnego zwierza. Bądź dumna, że syn twój krwią zrosił świętą pradziadowską ziemię. Bo tylko ta matka jest godna swoich narodowych praw, która błogosławi dzieci na obronę Ojczyzny. Nie zapłakana Matka, a matka-spartanka, która powie synowi, by wracał z tarczą, a nie na tarczy, niech będzie symbolem naszej tradycyjnej Wigilii, symbolem narodowowyzwoleńczej walki narodu ukraińskiego o niepodległość. Sława Ukrainie! Bohaterom sława!”
Tłumaczenie maszynowe
To słowo, jak spowiedź, należy do młodego serca mało znanego powstańczego poety, dziennikarza Wasyla Andrijczuka; po jego przeczytaniu będziemy mogli głębiej poznać prawdę o wyzwoleńczych zmaganiach OUN, UPA, pojąć nie tylko los powstańców, walkę, w imię której tysiące, tak jak dziś, szły na śmierć, ale także dług, do dziś niespłacony, wobec ludzi, dla których ziemia rodzinna, naród i Ukraina były i dziś są ponad wszystko.
Wasyl Andrijczuk („Maksym”) urodził się w 1919 r. we wsi Szyszkiwci w powiecie Borszczowskim na Ternopolszczyźnie. Kadrowy podziemny rewolucjonista, polityczny referent Borszczowskiego Okręgowego Zarządu OUN. Bohatersko zginął w walce z rosyjskimi karalnikami 3 listopada 1947 roku. Wasyl Andrijczuk był osobowością obdarzoną talentem. Mógłby stać się utalentowanym poetą, publicystą. Świadczy o tym zachowany zeszyt wierszy oraz płomienne powstańcze wystąpienie w przededniu Świąt Wieczoru. Jego poezje – o rewolucyjnej epoce, w której historyczną siłą napędową były Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, Ukraińska Armia Powstańcza, Zbrojne Podziemie OUN oraz naród, który wspierał swoich bohaterów. Tragiczną dla Ukraińców sytuację Wasyl uznawał za taką, w której wraz z przybyciem na ziemię moskali zwyczajne sta
wandal, który przyniósł nam morze łez, poniewierkę, niewolę i ruinę. Jeszcze o jednym – o jej ogniu. Abyśmy byli nieugięci jak skała, o którą biją groźne morskie przyboje. Wszystko zwyciężymy, bo nasza sprawa jest święta, bo jesteśmy nieprzezwyciężeni. Po stronie naszej woli zawsze zrywały się dumne oddziały ukraińskich powstańców – orłów, którzy śmiało rzucali się na każdego okupanta, który targnął się na naszą wolność. Wreszcie ten tegoroczny Wigilijny Wieczór powinien stać się nie tylko symbolem realnej walki o Ukraińskie Samodzielne Soborne Państwo, ale i podsumowaniem naszych zwycięstw, zdobytych drogą ceną najlepszych synów. Wielu z nich dziś już nie ma wśród nas. Byli nam tak bliscy, tak drodzy, nieodstępni. Wydawało się, że nie przeżyjemy ich strat. A dola szczególnie nam w tym roku nie szczędziła ciosów. Jakby mówiła: „Wolność jest droga! Kiedy zbudujesz Ukraińskie Samodzielne Soborne Państwo, powiedz potomkom, by strzegli go przed drapieżnymi wrogami jak drogocennego skarbu, bo za nie wasi ojcowie oddawali życie i hekatomby krwi”. Tak, wiele drogich twarzy naszych przyjaciół dziś nie ma wśród nas. A te twarze były twarde jak stal w walce, czasem uśmiechnięte. Ich i za…
Ile razy widzimy, duchem odczuwamy przez łzy i śmiech… Nie czas jednak rozpaczać nad nimi, gdy Ukraina płonie w ogniu i katy szarpią jej ciało. Bohaterom cześć i chwała, żywym! Twardy, bojowy szlak, którym idą, poprowadzi naród ukraiński do wolności, do ostatecznego zwycięstwa. I nic nas nie zbije z obranej drogi, bo jest ona słuszna, święta; nikt nam nie wyrwie naszego sztandaru, bo jest on niepokonany. Na nim złotymi literami lśnią w słonecznym blasku słowa: „Za jedną Samodzielną Soborną Ukraińską Державę!”, „Za wolność Ukrainy!”, „Za wolność wszystkich uciskanych przez Moskwę narodów!”, „Wolność narodom i człowiekowi!”, „Śmierć światowym katom – najeźdźcom!”. Wierzmy w te złote słowa prawdy, bo za nie konali w więzieniach nasi najlepsi synowie i przyjaciele, bo za nie krzyżowano giganty naszego ruchu – Szewczenkę, Petlurę, Konowalca. Za nie moskiewscy barbarzyńcy rzucali żywcem w ogień nasze niemowlęta. A nie tylko dlatego. Wierzmy w te słowa prawdy, bo są one jedynie święte, jedynie słuszne, one są gwarantem naszego zwycięstwa. Bo przecież nie światowe imperium, nie więzienie narodów, nie przemoc i grozę obraliśmy na tron.
…terror, represje, prowokacje, masowa mobilizacja do Armii Czerwonej i chaos. W wierszach odważny mes*nik wzywał bojowników, aby stali się godnymi następcami bohaterów Wielkiego Czynu i toczyli śmiertelny bój z moskiewską ordą. Wierzył, że mimo strat wśród ludności, zdrady i prowokacji, w kraju pozostała młodzież, wierna przykazaniom ojców, gotowa do śmiertelnego pojedynku z okupantami. Równie szczera, pełna miłości do swojego narodu, ziemi rodzinnej jest proza Wasyla Andrijczuka, zwłaszcza „Słowo na Świąteczny Wieczór”, nadzwyczaj aktualna dla naszego dramatycznego czasu. Bojownik wyraża w niej wielką nadzieję na jutrzejszy dzień, w którym przed nim jawi się szczęśliwy los Ukrainy. Autor realistycznie opisuje okrutną rzeczywistość, przyniesioną na Ukrainę przez Moskali, którzy wcale się nie zmienili w naszych czasach. Rozstrzeliwanie spokojnych ludzi, zabijanie dzieci, niszczenie miast i wsi, deportacja ludności na Syberię – wszystko to jest już znane narodowi ukraińskiemu. Dlatego przeczytajmy jego treść, aktualną jak nigdy dotąd.
Nestor MYZAK, doktor nauk historycznych, profesor Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. Jurija Fedkowycza, nie za obcą wiarę, lecz walkę o wolność wszystkich narodów, walkę o Samodzielne Państwo Ukraińskie. Kłamstwem, intrygami, pożogami i krwią czerwony kat zagarnął szponami Ukrainę w latach 1917–1920. On i dziś stara się wszelkimi sposobami odciągnąć nas od walki rewolucyjnej, prowokacjami, sabotażem i zwodniczymi obietnicami. Myśli, że uśpi naszą bojową czujność i godność narodu ukraińskiego. Dlatego między nami nie może być różnych judaszy. Prędzej czy później pochłonie ich święta ukraińska ziemia. Zamachy czerwonej Moskwy są daremne. Zapewne Moskwie robi się nieswojo na myśl, że kiedyś przyjdzie jej pożegnać się z ukraińską złotą pszenicą, metalem, węglem. A ona jest taka głodna, nienasycona i krwawa, rasputinowska Moskwa. Staje się jej nieswojo, że kiedyś przyjdzie jej stanąć przed sądem całego narodu, by zdać sprawę za miliony zamęczonych synów Ukrainy, za setki tysięcy zamordowanych w piwnicach NKWD w latach 1939–1941, za łzy, za rany, za krew, za straszliwe liholittia, za kości córek i synów rozproszone po dalekim, przeklętym Syberii. Oto dlaczego Moskwa, ta krwawa łakoma wilczyca, chce odciągnąć
Tłumaczenie maszynowe
„Przyjaciele, zbliża się Boże Narodzenie, a wraz z nim nasza tradycyjna Wigilia! Tegoroczną Wigilię przychodzi nam obchodzić całemu ukraińskiemu narodowi w wyjątkowych okolicznościach. Nasza ukraińska pachnąca czarnoziemia nasiąkła świętą krwią najlepszych synów i córek naszego narodu. Dookoła rozlega się przeraźliwy brzęk kajdan, w które zakuwa się młodych ukraińskich chłopców i wysyła na dalekie katorżnicze roboty. Ciężka, wyjątkowa epoka stawia przed nami ogromne i poważne zadania, wymaga i będzie wymagać ogromnego wkładu energii, sił i wyjątkowych cech ducha. Stanowczy, surowy, nieugięty, charakterny, silnej woli człowiek staje się symbolem naszej epoki. Od tego, czy nasze narodowe morze zdoła wynieść z głębi na swoją taflę tak surowego i nieubłaganego człowieka, zależy nasza przyszłość. Mimo wszystko musimy stale pamiętać, że jesteśmy Ukraińcami, synami wielkich ojców, potomkami tych nieustraszonych Chmielnickich, Ґонтów, Mazepów i Petlur, w których żyłach płynie gorejącym ogniem-wulkanem nieokiełznany żywioł żelaźniacki – krew. Musimy pamiętać o bohaterskiej walce swoich przodków, abyśmy stali się godni naszej jasnej tradycji. Wigilia… Poprzez brzęk kajdan, poprzez szum wyniosłych ogni rozbrzmiewa kolęda, płonie świeca. Dookoła stołu, nakrytego białym lnianym ręcznikiem, siedzi zasmucona rodzina. Starej matce i ojcu mimowolnie spływają łzy. Nie mają już syna, którego czerwony barbarzyńca zakatował torturami, nie mają córki, którą czerwony drapieżnik wywiózł na katorżnicze roboty. Tu ojca zakatowali, tam matkę zamęczyli… Na stole migocze świeca. W jakiś niezwykły sposób migocze jej blask, jakby wzywał do walki, do bezwzględnej zemsty nad najbardziej znienawidzonym wrogiem ukraińskiego narodu – Moskwą. Haj, haj! Woskowa Świeca… Od czasu, gdy zapaliła ją rodzina jeszcze w 1944 roku, minęły lata krwawych Wigilii. Teraz, na miejsce drapieżnego milczenia, do naszego kraju wdarł się czerwony
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora
…Bohater cyklu opowiadań ustnych „Droga wytyczana przez ducha” słyszy sygnał alarmu przeciwlotniczego i posłusznie idzie do schronu. Tyle że jego schron to nie bunkier, a wspomnienia: śmieszne i przejmujące, zabawne i nostalgiczne... W nich szuka odpowiedzi na pytania o to, co teraz dzieje się z nim, z Ukrainą i z całym światem... Kyryło Bulkin – aktor, literat i bard, laureat międzynarodowych festiwali teatralnych i ogólnoukraińskich festiwali piosenki. Autor szeregu monodramów, które z sukcesem były prezentowane na Ukrainie i za granicą. Program „Droga wytyczana przez ducha” jest sceniczną kontynuacją projektu na YouTube „Sitdown z Kyryłem Bulkinem”. Łączy on gatunki monodramu i opowiadań ustnych. – 24 lutego byłem ze swoją rodziną w Kijowie – wspomina Kyryło BULKIN. – Obudziłem się o 4 rano od ostrzałów i wybuchów. Wszystkie te wydarzenia nie były dla nas zaskoczeniem, ale oczywiście na coś takiego nie można być gotowym. Miałem pragnienie robienia czegoś pożytecznego. Zapytałem kilku znajomych deputowanych ludowych i działaczy społecznych, czy jest dla mnie jakaś praca wolontariacka. Przetłumaczyłem niektóre materiały na język angielski, wykonałem kilka udźwiękowieni, w szczególności odczytałem po angielsku „Modlitwę za Ukrainę” w Narodowym Rezerwacie „Sofia Kijowska”. Na początku marca przyszło mi do głowy, że mogę nagrywać ukraińskie wiersze na swoim kanale na YouTube. Stworzyłem go jeszcze w zeszłym roku i zamieszczałem wywiady lub opowiadania ustne raz w tygodniu. Teraz codziennie zamieszczam wiersze Tarasa Szewczenki, przedstawicieli pokolenia lat sześćdziesiątych itd. Pozostaję aktorem Teatru Wołodymyra Zawalniuka „Przeobrażenie”, ale oczywiście w pierwszych miesiącach pełnoskalowej inwazji o pracy teatralnej nie było mowy. Wołodymyra Zawalniuka zaproszono jako reżysera do Zakarpackiego Obwodowego Teatru Dramatu i Komedii w mieście Chust i niektóre spektakle teatru „Przeobrażenie” są już wystawiane na Zakarpaciu. Ja jeszcze nie brałem udziału w takich wspólnych projektach, być może coś będzie w perspektywie. Zamiast tego zajmuję się twórczością literacką: piszę opowiadania, które można wykonywać ze sceny. Nie czytam ich z kartki, a po prostu opowiadam.
Już dawno chciałem popracować w tym kierunku, bo uważam, że gatunek opowiadań ustnych jest u nas niedoceniony. Jeśli w ogóle istnieje, to w zawężonej formie (występy humorystyczne lub stand-up). Nie rozumiem, dlaczego, kiedy człowiek wychodzi na scenę lub do mikrofonu, koniecznie musi rozśmieszać widza. Nie jestem przeciwny humorowi, ale kiedy jest on celem samym w sobie, to bywa to czasem nie śmieszne, a smutne. Dlatego nazwałem swój kanał na YouTube „Sitdown z Kyryłem Bulkinem”, w pewnym stopniu w opozycji do stand-upu. To tak, jakbym siedział w kuchni z dobrymi przyjaciółmi, którzy przyszli w gości, opowiadam im coś szczerze, prosto, bez celowego pragnienia, by kogoś rozśmieszyć. Teksty, które złożyły się na podstawę monodramu, początkowo istniały same w sobie. Potem zacząłem myśleć, jak można je połączyć. Stopniowo narodziła się jednolita linia, związki między poszczególnymi opowiadaniami ustnymi. Powstanie wielu opowiadań zawdzięczam wspólnocie „Metoda pisarska na Ukrainie”. To kursy warsztatu literackiego amerykańskiego pisarza Jacka Grapesa, na Ukrainie tę metodę wykłada jego uczennica Natali Skorykowa. „Metoda pisarska” zainteresowała mnie tym, że Jack jest byłym aktorem, jakby przenosi wiele technik aktorskich na twórczość literacką. Jest to bardzo interesujące dla różnych ludzi, niezależnie od ich doświadczenia. Kursy odwiedzali zarówno początkujący, jak i doświadczeni pisarze. Uważam „Metodę pisarską na Ukrainie” za swojego kreatywnego sponsora. Znaczna część tekstów bazuje na moich wspomnieniach, w szczególności o dzieciństwie. Od tego narodził się przebieg spektaklu: historie własnego dzieciństwa i realia teraźniejszości. Również w spektaklu brzmią trzy moje autorskie piosenki, starałem się organicznie wpleść je w kanwę opowieści. Na pierwszy pokaz spektaklu wybrałem właśnie Piwnicę Kultury, bo to przytulne, wygodne pomieszczenie, w którym pracują przyjemni ludzie. Wcześniej bywałem tu kilka razy na innych wydarzeniach i bardzo spodobała mi się atmosfera. Tutaj wykonywano i muzykę klasyczną, i improwizację – na przykład moja córka w tym pomieszczeniu pokazywała swoją pracę po zakończeniu kursów improwizacji komediowej. Ponieważ jest to piwnica, to faktycznie jest ona również schronem, więc spektakl może odbywać się nawet podczas alarmu przeciwlotniczego. Na ile spektakl się udał – oceni widz. Przynajmniej po jego pokazie otrzymałem niemało pozytywnych opinii, widzowie mówili, że byli poruszeni i czuli energię dobra i ciepła. O tym napisała mi również artystka ludowa Ukrainy Łarysa Kadyrowa, co jest szczególnie miłe. Mam nadzieję zrobić jeszcze kilka pokazów tego spektaklu w Piwnicy Kultury, być może w styczniu. Daj Boże, żeby była ku temu sprzyjająca sytuacja, co przede wszystkim oznacza nasz ruch ku Zwycięstwu. Być może oprócz Piwnicy Kultury będą też inne lokalizacje. Może przedstawię go na Międzynarodowym Festiwalu Monodramów „Echo”, który odbędzie się w kwietniu przyszłego roku – na żywo lub online, w zależności od sytuacji. Oczywiście coś w tekstach może się zmienić, przynajmniej w tej części, która jest związana z okolicznościami teraźniejszości. Jeśli chodzi o inne projekty twórcze, mogę wspomnieć o cyklu parodii i naśladownictw różnych pisarzy, który narodził się u mnie w ramach już wspomnianej „Metody pisarskiej na Ukrainie”. Jeden z tych tekstów brzmi w spektaklu „Droga wytyczana przez ducha”, to fragment w stylu Juliusza Verne’a. Nie wykluczam, że z czasem zrobię osobny program na podstawie tego cyklu. Jaka jest główna idea monodramu? Pewnie każdy odczyta ją na swój sposób, ale dla mnie ważna jest myśl, że zawsze (a w tych trudnych czasach szczególnie!) prowadzą nas Jasne Siły. Jestem przekonany: prowadzą do Zwycięstwa, bo dyktuje to sama logika historii. Ale od nas samych, od naszego godnego przechodzenia obecnych prób – dla każdego na swoim miejscu – też wiele zależy. Życzę więc wszystkim godnego dotarcia do Zwycięstwa, a potem z zapałem odbudowywania naszej ziemi, budowania, tworzenia. Będzie dużo ciekawej pracy!
W Piwnicy Kultury (Kijów) odbył się wieczór autorski Kyryła Bulkina „Droga wytyczana przez ducha”, na który zaprosił dawnych i nowych wielbicieli swojej twórczości.
Tłumaczenie maszynowe
Przejrzeć i pobrać wszystkie tegoroczne numery gazety „Słowo Proświty” w formacie PDF można w Wikimedia Commons pod linkiem: https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Slovo_Prosvity,_2022 Przejść do archiwum PDF z poprzednich lat można, korzystając ze specjalnego szablonu nawigacyjnego, który znajduje się nad plikami w kategorii Wikimedia Commons. Trafić do archiwum „SP” w Wikimedia Commons można także ze strony „Słowa Proświty” w Wikipedii. Link do niego znajduje się w szablonie informacyjnym w prawej części strony. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 A d r e s r e d a k c j i : ul. Chreszczatyk 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka 3.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Odpowiedzialna za wydanie
Lubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne
Lubow HOŁOTA (przewodnicząca)
Pawło MOWCZAN
Mykoła TYMOSZYK
Heorhij FILIPCZUK
Halina DACIUK
Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe