Strona · s. 8strona oryginału ↗
Ciąg dalszy artykułu «Jimmy, zapalę świecę!», s. 1
JIMMY, ZAPALĘ ŚWIECĘ!
Слово Просвіти, №46 за 2005 рік
TEMAT NUMERU Kontynuacja. Pocz. na s. 1 Przygotowana w 1986 roku, miała wstrząsnąć światem nie mniej niż tragedia czarnobylska — chodziło o to samo terytorium, ten sam naród, którego milionowe straty w XX wieku niemożliwe jest określić innym słowem niż — Ludobójstwo. Nie chcę stawiać cudzysłowu przy tym słowie nawet dla zasad ortografii — Ludobójstwo było realne w każdym swoim przejawie, w cynizmie i obojętności, którymi wielki naród ukraiński skazywano na samozniszczenie i wymieranie. Genialnym odkryciem Jamesa Mace’a jako naukowca było to, że swój raport nasycał wspomnieniami tych, którzy sami przeżyli czarne lata 1932–1933, stracili swoich bliskich i krewnych, próbując otworzyć „światowej opinii publicznej oczy na skalę katastrofy, którą przeżył nasz naród” (Łarysa Iwaszyna, redakcja ogólna książki, 2005). Co więcej, przejrzałe i przeniknięte współczuciem oczy miały wreszcie zobaczyć na światowym globusie kraj Ukrainę — wielką ziemię, zjednoczoną sierpem Dniepru, a nie sierpem i młotem, które, jak się wydawało, na wieki przyłączały ją do terytorium ZSRR, skąd też płynęły wszystkie ukraińskie tragedie narodowe i katastrofy, których skali świat nie chciał dostrzegać, choć uważnie śledził działania rosyjskiego niedźwiedzia... Czy to bojąc się rozjuszyć go jeszcze bardziej, czy nie godząc się z ujawnieniem własnej prosowieckiej ślepoty, amerykańscy „sowietolodzy” nie spieszyli się z uznaniem Ludobójstwa, skierowanego przez stalinowski Kreml przeciwko Ukrainie, ponieważ traktowali ją nie jako odrębne państwo, a jako część Rosji. A Mace, z właściwą sobie bezpośredniością, powiedział o tym we wnioskach Komisji (punkt 17): „Rząd amerykański posiadał wystarczające i terminowe informacje o Hołodomorze, ale nie podjął żadnych kroków w celu złagodzenia sytuacji. Przeciwnie, administracja USA udzieliła dyplomatycznego uznania rządowi radzieckiemu w listopadzie 1933 roku, zaraz po Hołodomorze”. Człowiek niezwykłego honoru i sumienności, wybrał Ukrainę na pole swojego życia, nauki, codziennych zmagań o to, by Ukraińcy poczuli się Ukraińcami. „Jankesie, go home!” — paranoicznie wykrzykiwali deputowani komuniści, zapominając, że Mace broni ich rodaków, a być może i krewnych... „Wasi zmarli wybrali mnie” — tak odpowiedział James i wrogom, i przyjaciołom, którzy nie mogli do końca zrozumieć jego oddania Ukrainie i jego fatalnej pracowitości. Później James Mace, przeżywszy śmierć kliniczną, napisze: „Twojemu umysłowi dana jest wspaniała możliwość zrozumienia nieuchronności końca dla nas wszystkich śmiertelnych, a także tego, że nie warto odkładać tego, co zaplanowałeś, bo może ci po prostu zabraknąć czasu”. Nie wiem, czy pozostawił swoją interpretację kategorii czasu
James Mace to publicysta i historyk, dla którego Ukraina stała się ojczyzną i ideą ducha. Jednak po przeczytaniu jego artykułów (1994—2003) doszłam do wniosku, że czas przeszły dla Jima nie istniał: uważał on, że historia powinna uczyć naród, jak bronić się dzisiaj. 50-lecie, 60-lecie, 70-lecie Hołodomoru były dla niego datami kontrowersyjnymi — o milionach niewinnych ukraińskich ofiar pamiętał, nie będzie przesadą to powiedzieć, codziennie, tak jak o tym, że te ofiary umierały z jedną myślą: „Czy świat będzie wiedział i czy świat coś powie? I czy będzie komu pomodlić się za tych, którzy zginęli?”. To Jim zaproponował nam dokonanie aktu pamięci narodowej, dostępnego dla każdego: „W narodowy dzień pamięci ofiar 1933 roku (czwarta sobota listopada) wyznaczyć czas, kiedy każdy członek tego narodu, gdzie niemal każda rodzina straciła kogoś z bliskich, zapali w swoim oknie świecę ku pamięci zmarłych” (18 lutego 2003 roku, „Deń”). James Mace nie tylko wyraził tę ideę na łamach wydania, w którym znalazł przyjaciół i ludzi o podobnych poglądach i w którym pracował niemal od pierwszych miesięcy po ostatecznym przyjeździe na Ukrainę w 1993 roku, ale także zrobił niezwykle wiele, aby ją wesprzeć. W zimowe dni 2003 roku częściej niż kiedykolwiek zaglądał do „Słowa Proświty” — nasi czytelnicy pamiętają wywiady i komentarze Mace’a, a on sam starannie śledził wspomnienia świadków Hołodomoru oraz przekazy ich krewnych na łamach naszego tygodnika. Niejednokrotnie myślałam o tym, że Mace’a mogłoby wystarczyć na więcej, niż robi, ponieważ płonął ideą: stworzyć Instytut Pamięci Narodowej na Ukrainie, Instytut Ludobójstwa. Z reguły w redakcji Jim pojawiał się w towarzystwie swojej żony Natalki Dziubenko, mojej dawnej przyjaciółki, którą pamiętam jeszcze jako bardzo młodą lwowską poetkę, a później — autorkę książek poetyckich, które redagowałam. Z Natalią pracowałyśmy w wydawnictwie „Radianśkyj pysmennyk” i codziennie rozmawiałyśmy. Te rozmowy przy kawie były dalekie od kobiecego świergotu, zwłaszcza w przededniu lat 90.: N. Dziubenko redagowała książkę-memoriał „Hołod-33”, do której weszło 6000 listów zebranych przez małżeństwo — Lidię Kowalenko i Wołodymyra Maniaka, niezapomnianych społeczników, którzy odważnie i ofiarnie pracowali nad tą książką. Pamiętam, jak Natalka, przytulona do framugi drzwi i drżąca z emocjonalnego chłodu, powiedziała kiedyś: „Boże, jak z tym żyć?!”. Ale — żyli! — nie tylko z tą wiedzą — żyli po to, aby stała się ona znana innym. Oto dlaczego, zobaczywszy Natalię i Jima w letni słoneczny dzień 1993 roku na Chreszczatyku, wcale się nie zdziwiłam — mają tę samą grupę krwi, jednakowo niski próg bólu, ich usposobienia cechuje ta dziecięca otwartość, która chroni świeżość postrzegania i zachwyt nad wszystkim, co niezwykłe, a to wszystko razem wzięte nadaje ich charakterom szczególny magnetyzm. Jednak ich ładunki są najwyraźniej różnoimienne, inaczej — czy rzuciliby się tak, od razu, ku sobie, aby być razem do końca? Właśnie dzięki temu związkowi u Jima odkryła się jeszcze jedna cecha charakteru, która bardzo mi zaimponowała: był dumny z Natalki — swojej ukochanej i pisarki. Redagowałam rękopis jej powieści „Andrij Perwozwannyj”, a Jim, który nieodmiennie pojawiał się na naszych spotkaniach w trybie „redaktor-autor”, wnikliwie wsłuchiwał się w jakiekolwiek moje komentarze: bardzo mu zależało, aby powieść szybciej wydano, i w końcu to on został głównym sponsorem wydania, na które odpowiedzieli niemal wszyscy krytycy literaccy... W książce „Deń i wicznist’ Jamesa Mace’a” wydrukowano esej Natalii Dziubenko-Mace „Deń chołodnoho soncia” — przejmujący monolog, pełen miłości i zrozumienia. Tego, kto był obok. Kto i dzisiaj — jest obok, bo czas Mace’a nie zna przeszłości... Po przeczytaniu książki, która bardzo organicznie łączy autorstwo Jamesa Mace’a i wspomnienia o nim, zwróciłam się do Natalii z prośbą: napisać dla naszej gazety o tej książce. O jej przyszłym czasie i obiegu wśród nas, Ukraińców. Ta prośba opierała się nie tylko na tych przyjacielskich relacjach, które nas troje łączyły, nie tylko na tej współpracy, która odbiła się na łamach „Słowa Proświty” w publikacjach Jamesa i samej Natalii, naszej specjalnej korespondentki w mieście Vicenza (Włochy) na międzynarodowym sympozjum, które badało ukraińskie ludobójstwo. Wtedy nasz tygodnik wydrukował wszystkie materiały, które dotyczyły 70-lecia Hołodomoru — dzięki Natalii, która towarzyszyła Jimowi w jego zagranicznych podróżach. Dzisiaj szczególnie zależy mi na tym, aby właśnie Natalka opowiedziała naszym czytelnikom o tym Człowieku, z którego dobrej woli na Placu Michajłowskim w ostatnią sobotę listopada 2003 roku rozbłysły tysiące świec w rękach Ukraińców — to świeciła odrodzona pamięć narodowa, odbijając się w oknach tysięcy domów-rodzin, które pamiętają... Rok później taki sam blask — wewnętrzny, głęboki — opromieniał nasz Majdan... Obecnie, w rocznicę Majdanu, w ostatnią sobotę listopada, zapalę świecę w swoim oknie. Odbije ona Twoją świecę, Jimi. Wierzę, Jimi, że takich świec będzie wiele w naszej z Tobą Ukrainie... Lubow HOŁOTA PISANE SERCEM
Szanowni Czytelnicy „Słowa Proświty”! Droga Lubow Wasyliwno! Pisząc te słowa, wyraźnie zdaję sobie sprawę, że praca mojego męża Jamesa Mace’a nigdy nie była i nie może być moją prywatną domeną – to kategoria innego rzędu i oceny nie należą bynajmniej do mnie. A jednak na Państwa zaproszenie do rozmowy w związku z wydaniem książki „Dzień i wieczność Jamesa Mace’a”, w której zamieszczono jego artykuły oraz wspomnienia o nim, nie mogę nie odpowiedzieć nie tylko dlatego, że jestem nią osobiście zainteresowana i nie jestem postronnym obserwatorem dalszych losów prac mojego męża – to w ogóle jest naturalne. Także dlatego, że dobrze znając krąg czytelników „Słowa Proświty”, jestem przekonana, że przyjmą Państwo moje przemyślenia życzliwie i ze zrozumieniem, zrozumieją całą delikatność mojego położenia i wybaczą ewentualny subiektywizm. W końcu jestem ukraińską pisarką, ukraińską dziennikarką, Państwa stałą autorką. I właśnie w tym punkcie nie mogę milczeć. Dzień po dniu zafascynowana patrzyłam na książkę „Dzień i wieczność Jamesa Mace’a”, nie będąc w stanie przewrócić choćby strony. W milczeniu słuchałam, jak szalał telefon. Oczywiście wiedziałam, że dzwonią moi przyjaciele, chcą pogratulować wydania długo oczekiwanej książki, wesprzeć mnie, powiedzieć dobre słowa. Obserwowałam, jak pęczniała skrzynka pocztowa od listów, tam – pierwsze recenzje. W większości szczere, ciepłe. I niski pokłon wszystkim, którzy nie pozostali obojętni na pracę wybitnego „Amerykanina o ukraińskim sercu”. Wszystko miało być inaczej, wszystko zupełnie nie tak, i wy, i my z Jimem marzyliśmy o czymś innym, pracowaliśmy razem na rzecz czegoś innego. Ale tutaj niczym nie mogę zaradzić ani sobie, ani wam. W nieznośnie trudnej naukowej i społecznej dyskusji o tym, „kim są Ukraińcy i czego chcą?” (M. Hruszewski), James wyłożył swój, niechby tragiczny i zupełnie nie do przyjęcia dla mnie osobiście, ale ostatni i ostateczny argument. Kiedy odważyłam się i rozłożyłam pierwszą stronę, nie spostrzegłam, jak przewróciłam ostatnią. Książkę czyta się jednym tchem, czasem śmieszy, czasem irytuje. I bardzo często wywołuje nieznośny wstyd za naszą nieudolność, niespójność, bezruch. Nie będę zatrzymywać się na poszczególnych publikacjach Jima. Mimo różnorodności tematów, ostrości problematyki, jest ona właściwie o nas. To analityczny dziennik naszych wzlotów i upadków, porażek i zwycięstw. Uderza szerokość poruszonych tematów, argumentacja i przenikliwość wykładu. W końcu nie trzeba być jasnowidzem, by przewidzieć, że nieuchronnie stanie się ona centrum dyskursu politycznego, stanie się nieodłącznym komponentem ukraińskiego dziennikarstwa, kultury politycznej. Przeczytanie jej
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
