Strona · s. 9strona oryginału ↗
PAMIĘĆ NARODOWĄ UWAŻAŁ ZA JEDYNY MOŻLIWY ŚRODEK SAMOOBRONY I SAMOZACHOWANIA CZŁOWIEKA
Слово Просвіти, №46 за 2005 рік
…owanego, postawionego, osłowionego. Zresztą można spojrzeć wstecz na całą mozolną drogę „Słowa Proświty”, a także na Pana osobiste doświadczenie autorskie, i można spokojnie planować kapitalną bibliografię tylko jednego czasopisma na ten temat. A jeśli spróbować choćby pobieżnie objąć ukraińską prasę ostatnich lat, małe i duże broszury, książki, wielotomowe wydawnictwa, które bezpośrednio lub pośrednio dotykają tego tragicznego tematu, to trzeba będzie przyznać, że wspólnym wysiłkiem ukraińskiej społeczności przeprowadzono fundamentalną pracę, której analogii trudno szukać w historii cywilizacji świata. Dotyczy to zwłaszcza tego, jeśli wziąć pod uwagę, od czego wszystko się zaczynało. Proszę mi wierzyć, wiem, co mówię: obecnie nie ma ani na Ukrainie, ani na całym świecie takiej instytucji naukowej, która byłaby w stanie zgromadzić cały zbiór dokonanego. To głębokie wiercenie w naszej historii z czasem na pewno zostanie ocenione, a przyszłe pokolenia, spoglądając na nas, powiedzą, że był to naukowy i duchowy wyczyn ukraińskich intelektualistów, myślicieli, uczonych, całego narodu ukraińskiego. Od najstarszej babci w zagubionej głębinie kraju po Prezydenta. I bez wątpienia należycie zostanie oceniona życie i praca amerykańskiego historyka Ukrainy Jamesa Mace’a. I jego ostatnia droga na Bajkową Górę. Ja chcę jedynie zaświadczyć, że James Mace bez wątpienia wszystko rozumiał, wszystko pojmował i był na wszystko gotów. Miał jako historyk absolutnie szczególne poczucie czasu, przeszłości i przyszłości. Potrafił z najmniejszymi szczegółami opowiadać o posiedzeniu Biura Politycznego KC KPU z dowolnego roku i miesiąca, jakby dopiero co z niego wrócił, a za chwilę analizować możliwości ukraińskiej energetyki, i była to kompetentna prognoza naukowa. Miało się wrażenie, że dopiero co wrócił z szybkiej podróży służbowej w przyszłość, a czasu miał tylko na to, by wydrukować na komputerze kolejny artykuł, wysłuchać mojego wiersza, przebiec wzrokiem gazety, czasopisma, książki. A potem znowu go nie było: dzień, noc, śniadanie, obiad, spotkania, pożegnania — wszystko było pomieszane, wirujące w rytmie ciągle narastającego przyspieszenia. Gdzieś w jakimś punkcie znów mnie opuścił. Jeszcze nie uświadamiam sobie, że to na zawsze. Ale dobrze wiem, czym było spowodowane jego wewnętrzne niespokojne i jego pośpiech. James był niezwykle zaniepokojony tym, że równocześnie z podnoszeniem się Ukraińskiej Atlantydy, zatopionej przez represje, rozstrzeliwania, hołodomory, zaczęły się ujawniać patologie ekonomiczne, społeczne, kulturalne, które uważał za bezpośredni skutek ludobójstwa, przeżytego przez naród. I jako pierwszy nazwał Ukrainę społeczeństwem postgenocydowym. A na niekończących się forach i sympozjach międzynarodowych dobrowolnie wziął na siebie obowiązki adwokata Ukrainy. Dla siebie i swoich czytelników wyraźnie sformułował główny wniosek: Stalin i jego otoczenie dokonali ludobójstwa na Ukraińcach w latach 1932–1933. Ludobójstwo to zbrodnia przeciwko ludzkości i człowieczeństwu, która nie przedawnia się. Ludobójstwo podlega międzynarodowemu prawu i ustawodawstwu. I w pełni wykorzystywał trybunę anglojęzycznej wersji gazety „Dień” do swoich stałych apeli do wspólnoty światowej. James Mace praktycznie od pierwszych kroków po ukraińskiej ziemi zrozumiał, że rana zadana ukraińskiemu narodowi przez kremlowską władzę w latach trzydziestych jest tak głęboka, że nawet po siedemdziesięciu latach krwawi. Że ani z latami, ani z wiekami się nie zagoi. Że tego bólu nie da się zagłuszyć politykom ani przemilczeć na poziomie osobistym. Trzeba nie tylko wiedzieć, co i jak się wtedy z nami stało, ale przede wszystkim i najważniejsze — dlaczego? Od tego pytania właśnie zaczęła się jego ostatnia droga do Ukrainy. Uważny czytelnik książki „Dzień i wieczność Jamesa Mace’a” zauważy, że ramy napisania, obrony i opublikowania jego rozprawy doktorskiej „Komunizm i dylematy wyzwolenia narodowego. Komunizm narodowy na Ukrainie Radzieckiej 1918–1933” były dość ograniczone. Młody aspirant Uniwersytetu Michigan praktycznie błyskawicznie opanował język rosyjski, a następnie ukraiński. Zaledwie miesiąc upłynął od chwili, gdy otworzył ukraińsko-angielski słownik, do czasu, gdy przeczytał swoją pierwszą książkę z historii Ukrainy. To przejaw bezsprzecznej utalentowania i wytrwałości. To, że zaczął badać historię Ukrainy, jest tylko na pierwszy rzut oka przypadkiem. Wieloletnie badania ukraińskich uczonych emigracyjnych nad Wielkim Głodem stale napotykały opór amerykańskiej i zachodniej slawistyki. Tak zwani sowietolodzy druzgocząco krytykowali system radziecki, dokumentowali zgrozy GUŁagu, represyjne schematy, stosowane w Związku Radzieckim, ale rosyjska demokracja, i to jest powszechnie znane, zawsze zatrzymywała się tam, gdzie zaczynała się kwestia ukraińska. Zresztą sam James przyznawał, że ukraińska myśl intelektualna przez długie lata, dziesięciolecia była zamknięta w wielkim intelektualnym getcie. Za swoje kapitalne badania tacy błyskotliwi pisarze, badacze, jak Iwan Bahrianyj, Dmytro Sołowej, Wasyl Hryszko — ich jest wielu, pionierów tematu Hołodomoru — ze strony systemu radzieckiego otrzymywali oskarżenia o kolaborację i faszyzm, ze strony zachodniej myśli — głuche milczenie. Przed myślicielami Zachodu stanęło nieodwracalne wyzwanie: co właściwie przydarzyło się narodowi nierosyjskiemu podczas budowy nowoczesnego imperium totalitarnego. Co przydarzyło się Ukraińcom — najliczniejszemu narodowi nierosyjskiemu w ramach tego imperium. Materiału faktograficznego, zgromadzonego przez uczonych emigracyjnych, nie można już było ignorować, tak jak nie można było już nie zważać na pochodzących z Ukrainy, którzy stawali się coraz bardziej wpływowi elektoralnie i czysto ekonomicznie. Rozprawa doktorska Jamesa Mace’a była pierwszą i jak dotąd jedyną rozprawą obronioną na Zachodzie, która dotyczyła historii Ukrainy XX wieku. Obronioną w prestiżowej amerykańskiej uczelni wyższej, i to przez człowieka, w którego żyłach nie płynęła ani jedna kropla ukraińskiej krwi i który w żaden sposób nie był związany z ukraińską diasporą. James Mace i Robert Conquest na wyzwanie czasu odpowiedzieli fundamentalnymi,
koncepcyjnymi pracami naukowymi. Ale jeśli Conquest był materialnie i moralnie zabezpieczony różnymi nagrodami literackimi, swoim znaczącym statusem wiodącego myśliciela i uczonego, swoimi stanowiskami, wreszcie — poważnym wiekiem, to młody naukowiec James Mace, który przekazał wszystkie swoje materiały do książki „Żniwa rozpaczy” i opracował jej koncepcyjne podejścia, okazał się zupełnie bezbronny wobec presji zachodniej slawistyki. Po zakończeniu pracy amerykańskiej Komisji Głodu drzwi amerykańskich uczelni wyższych były dla niego szczelnie zamknięte. Jest swoja prawda we wspomnieniach Marty Bohaczewskiej-Chomiak, że nikt nie przeszkadzał Jamesowi robić kariery na Zachodzie. Ale pytanie: jakiej? Oczywiście mógł napisać swój projekt badawczy o Marinie Cwietajewej, albo o Nabokowie, albo o Tołstoju. I jakoś przepchnąć się w szeregi ukraińskich historyków, którzy wykładają historię, literaturę rosyjską na amerykańskich uczelniach wyższych. Jednak kontynuować zajmowanie się historią Ukrainy nie mógł. A ustąpić nie chciał ze względu na swój zawodowy honor, swoje przekonania i światopoglądową postawę. Wreszcie, osobista odpowiedzialność przed tymi ukraińskimi dziadkami i babciami, którzy powierzyli mu to, co najbardziej intymne — własną pamięć. Ci, którzy choć trochę znali Jamesa, zapewne zauważali, że najbrutalniejszym, najbardziej obelżywym przekleństwem w jego ustach było słowo „sowdepia”. Słuchając audycji radiowych, oglądając ukraińskie programy telewizyjne, czytając książki, rękopisy, referaty swoich studentów, niespodziewanie nagle się zapalał, wewnętrznie wrzał. „So-o-owdepia”, szeptał do siebie. „Coś nie tak?” — pytałam. „Narodowe ukraińskie hasło — coś nie tak”, —
odpowiadał Jim. Oznaczało to, że znów napotkał mimowolne lub świadome usprawiedliwianie systemu komunistycznego, banalne pogodzenie się z przeszłością, ze śmiercią milionów, z istnieniem duchowych wykrzywień, z ponurą i pozbawioną alternatyw przyszłością. W czasie i przestrzeni sowdepia była dla niego złowieszczym, krwiożerczym potworem, o widocznych zewnętrznych znakach i głęboko ukrytych wewnętrznych. To był jego osobisty wróg, to była jego osobista wojna. Po wydaniu książki, wydanej ze środków dziennikarzy gazety „Dzień”, tak czy inaczej muszę wysłuchiwać różnorodnych opinii na jej temat. Są to zazwyczaj dobre i szczere słowa wsparcia i zrozumienia. Ale raz po raz słyszę słowa wyrzutu i gniewu za to, że nie ustrzegłam, nie odciągnęłam za uszy swojego męża od palącego i upiornego tematu. Przyznaję, jestem winna wobec Jima, ale nie za to. Winna jest, że ukraiński język na ziemiach Ukrainy jest najbardziej uciskany, że ukraiński uczony, pisarz, rolnik nie jest w stanie zarobić na chleb swoją pracą, że na zupełnie sprawiedliwe wezwania ukraińskich polityków do Międzynarodowego Trybunału nad ideologią i systemem, który przez długie lata zarażał ludzką świadomość metafizyką zła, otrzymujemy złośliwe warczenie nowych komunistów i oskarżenia o faszyzm. Przełykamy to. A głosów tych, którzy nadal domagają się uznania przez wspólnotę światową Wielkiego Głodu 1932–1933 lat ludobójstwem przeciwko Ukrainie i narodowi ukraińskiemu, już zupełnie nie słychać. Jak rozumieć codzienne groźby pod adresem Ukrainy, że odetnie się to gazociąg, to dopływ walut, to strumienie ropy naftowej? Czym i komu zagraża Ukraina jako państwo, a Ukraińcy jako członkowie rodziny światowej? Tym, że dążymy do historycznej sprawiedliwości, że nie chcemy żyć w nieustannej surrealistycznej rzeczywistości, w której ulica Powstania Styczniowego przeciwko rządowi Hruszewskiego płynnie przechodzi w ulicę Hruszewskiego? A ten, który „żył i będzie żył”, wymachuje nad naszymi głowami krwawą prawicą? Totalna iluzja, stworzona przez tych i w imię tych, którzy nie mieli i nie mają ani odrobiny wstydu i garstki dobra. Muszę powiedzieć, że mojego smutku nie da się wyrazić słowami. I nie mam sił na elegijne wspomnienia o doktorze Mejsie. Żywy, ciepły, kochający, on wciąż jest ze mną, i na najmniejsze moje trudności, emocjonalne załamania zagląda mi w oczy i mówi: „Chcę pomóc”. Nazywano go „doktorem śmiercią”, a on był zakochany w życiu we wszystkich jego przejawach; nazywano go faszystą, a on nienawidził wszelkiej przemocy, pogardy dla osobistej wolności człowieka. Skoncentrowanym przejawem absolutnego zła uważał systematyczne kodowanie świadomości ludzkiej przez system komunistyczny i jego ideologię. Pamięć ludową uważał za jedyny możliwy, jedynie dopuszczalny sposób samoobrony i samoochrony człowieka, rodziny, państwa. Jedyny kod miłości i dobra. Życie i nieśmiertelność. A zapaloną świecę w każdym oknie w ostatnią sobotę listopada — najwyraźniejszy i najsławniejszy pomnik tych, którzy zginęli najokrutniejszą ze śmierci — ci, którzy przeżyli, znaleźli w sobie odwagę, by stanąć we wspólnym kręgu i powiedzieć: „Pamiętamy”. Z szacunkiem
z
Natalia DZIUBENKO-MEJS
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
