Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

JURIJ ILLJENKO: „MIEJSCE PROROKA WAKATNE”

Слово Просвіти, №46 за 2005 рік

Redakcja gazety kontynuuje publikację wykładu publicznego Jurija Illjenki „Miejsce proroka wakatne (problemy kultury ukraińskiej, w szczególności kina)” — z cyklu corocznych wykładów imienia historyczki sztuki Arkadii Ołeńskiej-Petryszyn. Początek w nr 45 z 2005 roku. Ile powinno być proroczych filmów w jednej kinematografii? To bezsensowne pytanie. Wystarczy jeden Mesjasz na jedno pokolenie. Na jeden przełom historii. Filmów-proroków, ukamienowanych, rozpiętych, oczernionych i przemilczanych jest w ukraińskiej kinematografii najwięcej. Na Ukrainie takich filmów jest więcej niż w jakiejkolwiek światowej kinematografii. Wymieniam moją listę. Ktoś inny będzie miał inną. W tym kręgu, który w rzeczywistości nie jest kręgiem, a pętlą na szyi kina narodowego, ta lista może w ogóle nie istnieć. Oto te filmy, które moim zdaniem zostały stworzone według formuły „wyzwanie—i—odpowiedź”: „Zwenigora”. „Ziemia”. „Kolijiwszczyna”. „Tęcza”. „Za dwoma zającami”. „Cienie zapomnianych przodków”. „Sen”. „Kamienny krzyż”. „Studnia dla spragnionych”. „Wieczór na Iwana Kupała”. „Zachariasz Berkut”. „Biały ptak z czarnym znamieniem”. „Sumienie”. „Zaginiona gramota”. „Kijowskie freski (próby)”. „Babilon XX”. „Jezioro łabędzie. Zona”. „Głód 33”. „Fudżou”. „Ostatni bunkier”. „Modlitwa za hetmana Mazepę”. Dlaczego tak wiele filmów-proroków jak na jedną kinematografię? Czy nie za dużo jak na jednego piechura, jak mówił Andruchowycz w „Dwunastu kręgach”? Wyżej wymienione filmy artykułowały to, czego oczekiwał od nich ukraiński etnos. Ponieważ w niepaństwowej Ukrainie permanentnie pojawiała się potrzeba potwierdzenia narodu. Naród odgrywał rolę państwa. Naród — państwo. Kultura narodowa, utrwalona w wiekowych zwyczajach, odgrywała rolę władzy ustawodawczej, i rolę granic, i rolę władzy sądowniczej, i rolę medycyny i edukacji, i rolę wojskowej samoorganizacji, jak to Sicz Zaporoska i jej liczne odgałęzienia, ciągle powstające powstania, ruchy hajdamackie, ludowe oddziały wojskowe na czele z atamanami aż do Hulajpolskiej armii anarchistycznej ojca Machny, Ukraińskiej Powstańczej Armii Bulby-Szuchewycza bez państwa i do dekoracyjnych współczesnych formacji kozackich. Kultura narodowa była i jest najlepszym dyplomatą poza granicami Ukrainy. Nacjonalizm w pieśniach, zwyczajowości i obrzędach występował w roli ideologii rodziny, ojczyzny i państwowości. Odwieczna wiara, zaadaptowana w chrześcijaństwo, pilnowała zasad moralnych etnosu. W hierarchii kultury narodowej język odgrywał główną rolę wcielenia, wyraziciela i przekaźnika wiekowych osiągnięć kulturowych. Był systemem operacyjnym stale samoodtwarzającej się kultury. Zlikwidujcie język — oniemieje i umrze kultura narodowa — naród nieuchronnie zniknie. „Naród wije się bezjęzyczny”, — coś przypominam sobie ze szkolnego programu, niby Majakowski. Na początku XX wieku kinematografia, jako istotna kreatywna samoodtwarzalna część kultury, przejęła na siebie funkcje przebudzenia idei narodowej, która (idea narodowa) właśnie w XX wieku doznała katastrofalnej deformacji, jako główna groźba internacjonalizmu, czyli bolszewizmu-syjonizmu. Po prostu według Toynbee’ego: wyzwanie—i—odpowiedź. Wyzwanie pojawiało się stale. Odpowiedź brali na siebie pojedynczy ukraińscy twórcy filmowi z ryzykiem dla kariery, czasem dla życia, jak w przypadku Paradżanowa. Jeśli już powiedziano słowo „kultura”, to warto wrócić, chociażby pobieżnie, do źródeł kultury ukraińskiej. Dosłownie trzy dni temu na stronie „Obozriewatiel”, a może się mylę, może na stronie-bliźniaku „Ukraińska Prawda” w artykule o czarnej archeologii i kulturze trypolskiej natrafiłem na taką sentencję: jeśli tak pójdzie dalej, to wkrótce cały świat będzie śmiał się z Ukrainy, — niby jest ona ojczyzną mamutów. Tak, można przenieść kulturę ukraińską i jej źródła w płaszczyznę bulwarowej pospolitości i anegdot. Co też stale robi „Obozriewatiel”. A można i przeczytać protosumerskie archiwum Kamiennej Mogiły, jak to zrobił genialny Kifiszin. Przeczytał dosumerskie pismo łowców mamutów, którzy, na nieszczęście „Obozriewatiela”, polowali nad brzegami rzek Mocznej, Borystenu, w pobliżu współczesnego Melitopola. Prawda, Melitopol jest bardziej rozreklamowany na stronie „Obozriewatiela” jako terytorium, gdzie same z siebie, od niedopałków, wybuchają składy pocisków. Taka narzucona Ukrainie pseudokultura staje się frontowymi wiadomościami we wszystkich teleekranach świata. Niestety, mamuty wyginęły, musieli nasi przodkowie, praojcowie, przodkowie ze sławnej Arraty przekwalifikować się na rolników. Oswoić konia. Osiodłać konia. Zaprzęgnąć konia. Wymyślić pług. Chociaż starożytni Grecy twierdzili, że pług został zrzucony przez Bogów z nieba właśnie w rejonie Melitopola, właśnie tam, gdzie teraz wybuchają składy pocisków. I niby poradził sobie z pługiem nie kto inny, jak Herakles. Jeszcze jeden wesoły temat dla „Obozriewatiela”: Herakles był proto-Ukraińcem. No, jeśli spojrzeć na braci Kliczków — wszystko może być. Dlaczego by nie? Czym Herakles gorszy od Kliczków? Pierwsza zaś fraza, którą przetłumaczył Kifiszin z panelu nr 5 Kamiennej Mogiły w 1994 r., brzmiała tak: „Radośnie pług kraje ziemię...” To ileż tysiącleci p.n.e. mój przodek już harował w bruździe za pługiem? Z dalszych rozszyfrowań archiwów Kamiennej Mogiły Kifiszina wyjaśniło się, że wszyscy Bogowie rodem z Melitopola. Wszystkie kultury indoeuropejskie i wszystkie cywilizacje indoeuropejskie — ze źródeł Kamiennej Mogiły. Sumerowie sami świadczyli na swoich glinianych tabliczkach, że pochodzą od jakiejś Arraty. Co tam te mamuty! No, przychodziły mamuty na wodopój nad Moczną, no, zabijali je tamtejsi aborygeni, no, malowali je kapłani na nie ręką stworzonych sklepieniach Kamiennej Mogiły z natury, no, przybiegały amazonki spółkować z miejscowymi łowcami raz na rok na rytualnych płytach, no, czego tylko tam nie było przez długie tysiąclecia… I wszystko to jeszcze wtedy, kiedy Egipskich piramid nie było nawet w projektach, a Bóg Dażbóg, Bóg Swaróg, Bóg Jahwe, Bóg Jehowa, Bóg Sabaot jeszcze czekali na swój czas, żeby wyjść z praniebytu. Gdzieś w połowie VII tysiąclecia p.n.e. strażnicy Kamiennej Mogiły wynaleźli pismo i rozpoczęli najdawniejsze Pismo Święte, i zawarli pierwszy pisemny kontrakt z krewnymi Arratami. Od tego zaczęło się państwo Arrata, a razem z nim i cywilizacja światowa, jak twierdzi akademik Senczenko w przedmowie do książki Jurija Szyłowa „Źródła cywilizacji słowiańskiej”. Rozkwit Arraty znany jest pod marką „kultura trypolska”. Epicentrum ogromnego kręgu megapolisów kultury trypolskiej było tam, gdzie stoją współczesne Czerkasy, zresztą, moja ojczyzna. Urodziłem się tam nad Dnieprem przy ulicy Kalinina, dom 62, w chacie swojego dziadka po matce Tarasa Iwanowicza Kolisnyka-Hajdamaki, prawie siedemdziesiąt lat temu. Toczyły się po moim stepie Scytowie, Sarmaci, Antowie, Goci, Hunowie, Wenedowie, Kimeryjczycy, Pieczyngowie, Chazarowie, Sklawinowie, Połowcy, Tatarzy-Mongołowie, Litwini, Polacy, Turcy, Wołosi, Moskale, przechodzili przez nas, jakby nas nie było, Węgrzy i Bułgarzy… Może coś pomyliłem w kolejności, oni sami, ci przybysze, — widocznie zabłądzili w wiekach i w Dzikim Polu, aż dopóki ktoś z moich przodków nie wykrzyknął z Czerkas, albo z Czehrynia, albo ze Staroduba, albo z Kodaku: „Jestem Ukraińcem, jestem, zawsze tu byłem”. Dwa czy trzy razy moi przodkowie zrywali się z zasiedziałych miejsc i dochodzili aż do indyjskiego Gangesu, do babilońskiego Międzyrzecza, potem wracali do tych, którzy zostawali na rodzinnej ziemi. My tu byliśmy od wieków. Kamienna Mogiła—Arrata—Ruś Kijowska—Republika Sicz Zaporoska—Niepodległa Ukraina — to nie wymysły chorej wyobraźni, to — liniowa trajektoria koła historii w epicentrum cywilizacji indoeuropejskich. Chociaż, jak dla mnie, to historia nie jest liniowa, nie ewolucyjna, i nawet nie relatywna. Historia, jak i każde oddzielne życie, — bezcenny sztab, odlany po omacku. Oczywiście, to powiedział nie ja, tak powiedział Platon. Albo mniej więcej tak. Historia, jak i każde oddzielne życie, zbudowana jest według standardów informacyjnych pól torsyjnych z ich lewymi i prawymi wirami torsyjnymi. Znaki kultury wschodniej Yin i Yang znajdujemy i w piktogramach Kamiennej Mogiły. Wir torsyjny jeszcze można wyobrazić sobie w postaci ruchu po trajektorii zwykłego obwarzanka, precla, który ma kształt pierścienia i rozkręca się we wszystkich możliwych wymiarach, czyli, ma nieskończoną liczbę stopni swobody. Wyobrazić można, a opisać, żeby nie zdeformować, niemożliwe, — bo to absolutna próżnia. Pisana historia — to ideologicznie i etycznie zdeformowane odłamki archeologicznych wirów informacyjnych przeszłości. Jedynym możliwym wyobrażeniem życia i historii — obraz artystyczny. Obraz artystyczny, w odróżnieniu od naukowych kategorii pojęciowych, może uchwycić i odzwierciedlić zjawisko w całości. Źródłem obrazów artystycznych jest zbiorowa podświadomość (lub nieświadomość), według Junga, informacyjne pola torsyjne według współczesnej fizyki i filozofii, narodowa pamięć ludowa, utrwalona w zwyczajach i obrzędowości, według wiekowej praktyki mojego narodu. I w pierwszej, i w drugiej, i w ostatniej definicji głównym czynnikiem tworzenia obrazu — Bóg. Czynnik Boga — jedyny nieusuwalny warunek Wszechświata. Właśnie czynnika Boga nigdy nie biorą pod uwagę politycy. Bóg z nimi, z politykami, oni są wszędzie i zawsze.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn