Strona · s. 4strona oryginału ↗
«ZA SOWIECKĄ PRACĘ NIKT NIE POŻYCZY CHLEBA…»
Слово Просвіти, №46 за 2007 рік
Zinaida JANENKO, archiwista Państwowego Archiwum Obwodu Połtawskiego
GRABIEŻ ZBOŻA I GŁÓD WIOSNĄ 1929 ROKU
W czasach Bohdana Chmielnickiego Ukraińcy ułożyli pieśń o wolnym, szczęśliwym życiu: „Ach, nie ma lepiej, ach, nie ma piękniej, niż u nas na Ukrainie!” Był to krótki okres wolności, kiedy znaczna część pospolitych ruszyła się w kozaczyznę, lud zrzucił „polskie zniewolenie” i żył nadziejami na jasną przyszłość. Jednak „szaleni synowie Ukrainy” rozpętali Ruinę, a na trzy wieki nadeszła niewola.
Szczególnie nie do zniesienia stało się życie, gdy w wyniku przewrotu październikowego do władzy doszedł Czerwony Ezaw i ogłosił: „Sensem życia jest syty brzuch, zupa”. W swoim obłędzie powiedział, że Boga nie ma. Rządził bez sumienia, bez honoru i bez rozumu. Rozum to ucieczka od zła, tak napisano w Księdze Hioba. Rozumu nie było, bo zło czyniono codziennie na ogromnym terytorium ZSRR.
Zabierano nie tylko pokarm duchowy — wyrywano chłopu z ust chleb powszedni. Naród ukraiński niszczono stopniowo, ale konsekwentnie. Bezlitosne grabieże zboża zmuszały chłopów do głodowania wiosną 1929, 1930, 1931, 1932, a w 1933 roku sczerniała ukraińska wieś wymierała, bo nie miała już siły, by walczyć.
Czytajcie dokumenty, myślcie, bo pod „mądrym przewodem” chleb obcy zabierali w większości swoi, sąsiedzi, czasem z legitymacją partyjną, a u większości „zabierających” jej nie było. Czy zmieniliśmy się od tamtych czasów? Czy uświadomiliśmy sobie, że jesteśmy jednym narodem, zdolnym budować państwo, a nie pałace dla możnowładców?
Dokumenty, które publikujemy, przechowywane są w Państwowym Archiwum Obwodu Połtawskiego. Odtwarzają one mechanizm grabieży zboża, opowiadają o głodzie w marcu–kwietniu 1929 roku. Źródła podano w języku oryginału, z zachowaniem stylu wypowiedzi i wszystkich językowych cech epoki, dlatego trafiają się rusycyzmy, ukrainizmy, słowa dziś niestosowane. Błędy ortograficzne i rażące błędy interpunkcyjne poprawiono bez zastrzeżeń.
W latach 1925–1930 najwyższą jednostką administracyjno-terytorialną w terenie były okręgi, którym podporządkowane były rejony. Dokumenty odzwierciedlają wydarzenia, które miały miejsce w miejscowościach okręgu kremenczuckiego.
Z MEMORANDUM W SPRAWIE PRZEKRĘCENIA LINII RADWŁADY PODCZAS PROWADZENIA SKUPU ZBOŻA W CZTERECH WSIACH POWIATU ONOPRIJIWSKIEGO OKRĘGU KRZEMIENCZUCKIEGO, KTÓRE MIAŁO MIEJSCE 25–30 MARCA 1929 ROKU
Na początku kwietnia bieżącego 1929 r. prokuratura krzemienczucka otrzymała wiadomości, że w niektórych wsiach powiatu onoprijiwskiego, a mianowicie w Omelniku, Zybkim, Iwaniwce i w samej Onoprijiwce, podczas prowadzenia skupu zboża, w czasie 25–30 marca, ze strony funkcjonariuszy doszło do przekręceń, które przejawiały się w aresztowaniach niektórych chłopów, pobiciach niektórych chłopów itp. jedynie za to, że odmawiali sprzedaży określonej ilości zboża. Przeprowadzonym wstępnym śledztwem, podczas którego przesłuchano ponad 120 osób, ustalono co następuje:
W drugiej dekadzie marca w wymienionych wsiach ustalono następującą metodę zakupu: zwoływano zebrania kątów, na których wygłaszano referat o skupie zboża, po którym temu kątowi lub setce proponowano przyjęcie wyznaczonego planu. Kiedy plan na tych zebraniach był przyjmowany, natychmiast wybierano komisję z chłopów tego samego kąta, która ustalała, kto na tym kącie lub w tej setce jest posiadaczem zboża i jaką ilość może sprzedać. Następnie wzywano przed tę komisję tych chłopów i każdemu z nich proponowano sprzedaż wyznaczonej ilości pudów zboża.
Kiedy zaś taka metoda całkowicie się nie sprawdziła, pełnomocnicy wyznaczeni przez RWK w tych wsiach zaczęli wzywać do siebie tych poszczególnych chłopów, którzy uparcie nie sprzedawali swoich nadwyżek, i groźbami wywózki na Sołowki, poza granice okręgu, aresztowaniami itp. zmuszali ich do sprzedaży tej ilości zboża, jaką dla każdego z tych chłopów wyznaczyła komisja kątowa, a mianowicie:
We wsi Omelnik. Pełnomocnikiem RWK dla wymienionej wsi był obywatel Czapljanka Piotr. Około 27–28 marca 1929 roku, po tym jak zebrania kątowe nie przyniosły pożądanych wyników w zakresie pełnego wykonania planu we wsi, Czapljanka zaczął wzywać do siebie do rady wiejskiej tych chłopów, którzy nie sprzedali wyznaczonej przez komisje ilości zboża. Kiedy zaś po jego propozycjach sprzedaży zboża chłop odmawiał, mówiąc, że nie ma już zbędnego zboża, Czapljanka zaczynał mu grozić wywózką na Sołowki, poza granice okręgu itp.; kiedy i to nie pomagało, ogłaszał go aresztowanym i sadzał w chacie-czytalni, gdzie przy drzwiach postawił wykonawcę Tokarza Hrycka (biedaka bez koni), któremu oświadczył: „Będę ci przyprowadzał aresztowanych, ale żadnego z nich nie wypuszczaj”. Takich aresztowanych od godziny 8 rano do 7–8 wieczorem zbierało się 40–50 osób, i dopiero wieczorem oni nim bu
były zwolnione. Wśród aresztowanych byli średniacy, a nawet biedacy, członkowie KNS, a mianowicie: Pismennyj Andrij, członek KNS, któremu proponowano wywieźć 2 pudy (dalej lista biedaków i średniaków)… Tkaczenko Chrystofor — średniak, któremu Czapłanka oświadczył: „Czego zechcemy, to zrobimy, choć niektórych i na Daleki Wschód wyślemy, ale plan wykonamy, a przez was Partia Komunistyczna nie zginie…” Dokument jest obszerny; dalej opisuje się, jak Czapłanka osiągnął swoje: pognał najzamożniejszych aresztowanych chłopów do centrum rejonowego, do milicji, a ci w drodze zawrócili i wywieźli swoje zboże. W innych wsiach również katowano chłopów. W Onopriiwce ojciec prosił syna-pełnomocnika, by pożałował brata, bo ten ma wielką rodzinę i nadmiaru zboża nie ma, a syn nakrzyczał na ojca, że też go aresztuje, ojciec zapłakał i poszedł. Inny pełnomocnik, na uwagę chłopa-biedaka, że zabierają ostatnie, choć się wieszaj, odpowiedział: „Niech wszyscy się wieszają, byle zboże wywieźli”. F. p. 16, op. 1, spr. 102, ark. 11417 W kwietniu 1929 roku chłopi głodowali
…dowali. Potwierdza to następujący dokument. Ze specjalnego doniesienia Krzemieńczuckiego Okręgowego Oddziału GPU, skierowanego do Krzemieńczuckiej Komisji Kontrolnej Robotniczo-Chłopskiej Inspekcji, o głodzie i nastrojach głodujących chłopów na dzień 24 kwietnia 1929 roku:
„Odnotowujemy zaostrzenie głodu. Udzielana pomoc miejscami wyraźnie niewystarczająca, co prowadzi do negatywnych reakcji biedoty i aktywu uczestniczącego w kampanii skupu zboża. Zasługują na uwagę podpalenia w rejonie kiszeńkowskim, dokonywane przez biedotę na zamożnych chłopach, oraz słaba praca komisji pomocy, w szczególności brak kontroli ze strony komisji rejonowych nad działalnością komisji wiejskich”.
„Pomocy nie otrzymują”. Wieś Kozelszczyna, rejon brygadyrowski. Głodujący ograbili młyn. 10 kwietnia podczas rozdawania pieczonego chleba koło rady wiejskiej rozległy się płacz i skargi głodujących na to, że jeśli w rodzinie głoduje pięć osób, pomoc otrzymuje tylko jedna z nich. Część głodujących nie otrzymuje żadnej pomocy.
„Umiecie oszukiwać”. Wieś Rublewka, rejon głobiński. Według przydziału na kwiecień wydano 35 pudów, czyli na każdego głodującego przypadło do wydania po 2 kilogramy. Odnotowano przypadki obrzęków. Nastroje głodujących są złe i żądające. Zdarzają się przypadki zachorowań dzieci-uczniów, które w ogóle, przesiedziawszy 2–3 godziny, wychodzą z bólem głowy. 18 kwietnia wdowa Wojtenkowa, widząc u innych kobiet kawałek czarnego chleba, ze łzami prosiła, by dać jej niewielki kawałek dla troje dzieci. Plan skupu zboża w Rublewce wykonano w 154%, w związku z czym obiecano zwiększyć pomoc głodującym, lecz okazało się to tylko słowami: „Pomagali, pomagali, a nam tylko obiecywali — umiecie oszukiwać” — mówią głodujący.
„Trzeba się zjednoczyć”. Wieś Pohrebie, rejon głobiński. Udzielana pomoc rozdzielana jest po 10 funtów na głodującą rodzinę. Każdego dnia w radzie wiejskiej można usłyszeć natarczywe żądania chleba i groźby wobec pracowników rady wiejskiej. Ostatnio wśród głodujących odnotowuje się rozmowy: „Trzeba, aby biedota się zjednoczyła i poszła skarżyć się do rejonu”. Występuje również głód opałowy: biedak Sliuta rozebrał pół chaty, spalił dach, rozbiera drewniane części na opał; chłopi rozbierają płoty, a rąbane są nawet drzewa owocowe.
„Tu chleba nie ma” Sz. Szepelewka, rejon hlobyński. Głodujący biedak Tretiak zwrócił się do pełnomocnika RIK-u Kruglaka po radę, gdzie ma szukać pomocy. Tamten, wywróciwszy kieszeń, powiedział: „U mnie tu chleba nie ma”, po czym odszedł.
„Co to jest — znęcanie się?” S. Borysy, rejon hłobiński. Cały merczuk rozdano już w marcu. Obecnie w radzie wsi jest ponad 100 podań o pomoc. Badaniem stwierdzono, że wszyscy, którzy je złożyli, rzeczywiście głodują. W ssypce EPO znajduje się 300 pudów przywiezionego chleba, a biedota, zwłaszcza aktyw, który pracował przy zbiórce chleba, żąda rozdania tego zboża głodującym. Codziennie w radzie wsi panuje awantura. Szczególnie wzburzony jest biedacki aktyw, którego rozmowy mają taki charakter: „Wysyłano nas na zbiórkę chleba, zdzieraliśmy buty, pokłóciliśmy się z całą wsią, a teraz sami nie mamy chleba i musimy zdychać z głodu, bo przecież nikt nam za pracę dla władzy sowieckiej nie da chleba na kredyt. Cóż to, znęcanie się nad biedakiem czy co?” Ze strony kułactwa zauważalne jest wykorzystywanie tego położenia i agitacja: „Może by wam kto pomógł, ale przecież wy wszystkie spichlerze oczyściliście, cały chleb wywieźliście do spółdzielni, a ona ze wsi nie zostawiła biedakowi nic”. „Awantura”. 20 kwietnia we wsi Manżelejewo, w rejonie Wielkokrynkowskim, tłum kobiet i dzieci, do 300 osób, pod wpływem agitacji trzech biednych wdów, zawsze oddających swoją ziemię na połowy i do Nowego Roku pozostających bez chleba, w wyniku chwilowego osłabienia zaopatrzenia głodujących, podszedł do rady wsi i z pogróżkami zażądał otwarcia i rozdania chleba ze ssypki spółdzielni. Znajdowało się tam 9000 pudów zboża, niewywiezionego z powodu bezdroży. Z tłumu padały wezwania do rozgromienia ssypki, rady wsi itd., ale tłum nie podjął aktywnych działań. Przybyli przedstawiciele rejonu nakarmili chlebem część szczególnie potrzebujących, a nastroje tłumu zwróciły się ku lepszemu, i wszyscy się rozeszli. „Boże, carze chroń” S. Jeremiejewka, rejon Żowniński. Biedak Poliwar mówił: „Bardzo źle się żyje, chleb drogi, a jeszcze go nie można dostać. Wszystko drogie, biedocie zostaje tylko śpiewać: »Boże, carze chroń«”. „Niezadowolenie z pomocy” S. Chandelejewka, rejon Kiszeński. Dostawa i pomoc w kwietniu opóźniła się, w związku z czym położenie głodujących jest rozpaczliwe. Występują przypadki opuchlizny i jeden przypadek śmierci z głodu… „Dam ci mąki, ale…” S. Onufriewka, rejon Onufriewski. Do przewodniczącego KNS Kohno wpłynęło podanie o pomoc od biednej Kocetkowej M. D.; do jej domu przyszedł Kohno, oświadczając: „Przyszedłem do ciebie dowiedzieć się, czy masz mąkę, czy nie”, po czym zaczął zmuszać ją do współżycia, mówiąc: „Dam ci mąki za odrobek”. Kocetkowa wyrzuciła Kohno z chaty i zgłosiła to na zebraniu biedoty. Kierownik KOOGPU: Lea. Kierownik UCZOSO: Terski. Starszy pełnomocnik: Czerkałow. DAPO f.p.16, op. 1, spr. 106, ark. 56, 57, 59
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
