Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

O NIEWYCZERPANOŚCI ŚWIATOWYCH ZASOBÓW ROPY I GAZU

Слово Просвіти, №46 за 2007 рік

W. I. SOZAŃSKI, oddział Geologii Morskiej NAN Ukrainy; P. M. CZEPIL, Instytut „Naukanaftohaz” NAK „Naftohaz Ukrainy”. W naszych czasach szeroki rozgłos zyskał błędny pogląd, jakoby ropa i gaz miały wkrótce zostać wyczerpane: ropa — za 20 lat, gaz — za 50, a ludzkość stanie w obliczu kryzysu energetycznego. Te pesymistyczne wnioski dotyczące przyszłości energetyki naftowej opierają się na teorii organicznego pochodzenia ropy — z organicznych szczątków w skałach, z których niemożliwe jest uzyskanie wielkich złóż ropy. Zupełnie inaczej perspektywy rozwoju światowego przemysłu naftowego ocenia teoria nieorganiczna, zgodnie z którą ropa powstała w głębokich wnętrzach Ziemi w wyniku syntezy nieorganicznej i przeniknęła przez uskoki do górnych części skorupy ziemskiej, gdzie utworzyła złoża. Ocenę światowych zasobów ropy z pozycji organicznych i nieorganicznych wyobrażeń o naturze ropy przeprowadzili swego czasu amerykańscy badacze A. S. Lasaga i H. D. Holland (Lasaga, Holland, 1971) i opublikowali wyniki swoich badań w autorytatywnym amerykańskim czasopiśmie Science (Nauka). Według ich obliczeń ilość ropy, którą jest w stanie wyprodukować cała materia organiczna kuli ziemskiej, można przedstawić w postaci filmu o grubości 2,5 mm, równomiernie pokrywającego całą powierzchnię planety. W przypadku nieorganicznej natury ropy grubość takiej warstwy wynosiłaby 10 km. A to oznacza, że ropy na kuli ziemskiej z pozycji nieorganicznej teorii powstawania ropy jest 8 milionów razy więcej niż zasobów według teorii organicznego pochodzenia. Dlatego zwolennicy nieorganicznej natury ropy uważają, że na kuli ziemskiej znajduje się kolosalna ilość nieuwzględnionych węglowodorów, wystarczająca na potrzeby ludzkości na tysiące lat. A zwolennicy organicznego pochodzenia ropy od czasu do czasu podnoszą alarm o zbliżającym się kryzysie energetycznym w związku z wyczerpaniem światowych zasobów. Specjalne badanie tego problemu, które wykonał amerykański geolog P. Price w 1947 roku, pokazuje, że odkąd Drake w 1859 roku wywiercił pierwszy na świecie szyb naftowy, prawie co pięć lat ktoś sygnalizował wyczerpanie zasobów ropy i gazu. Przy tym najbardziej rezonansowe oświadczenia pochodziły od autorytatywnych specjalistów, którzy mieli do dyspozycji najpełniejsze informacje o zasobach kopalin i byli szczegółowo zaznajomieni z budową geologiczną złóż. Tak, czołowy amerykański geolog XIX w. S. A. Ashburner w 1886 roku ostrzegał rząd USA przed koniecznością oszczędnego traktowania ropy w związku z szybkim zbliżaniem się wyczerpania jej zasobów. A jego rodak T. Day w 1909 roku złożył raport do Białego Domu o tym, że zasoby ropy w USA zostaną ostatecznie wyczerpane między 1935 a 1944 rokiem. Autorytatywny amerykański geolog D. White, będący jednocześnie głównym geologiem Służby Geologicznej USA, dowodził w 1920 roku, wykorzystując duży materiał faktyczny, że wydobycie ropy w USA osiągnie swoje maksimum za 3—5 lat, po czym zacznie spadać, i twierdził, że nigdy nie przekroczy 540 mln baryłek rocznie (57 mln ton). Choć w latach 70.—80. ubiegłego stulecia USA wydobywały ropy dziesięciokrotnie więcej. Szczególnie wielki rezonans dotyczący wyczerpania światowych zasobów ropy i gazu oraz zbliżającego się kryzysu energetycznego powstał w latach 70. ubiegłego wieku, kiedy kraje arabskie wprowadziły embargo na dostawy ropy do Europy Zachodniej, USA i Japonii, i tam zaczęły pojawiać się oznaki kryzysu gospodarczego. Czasopisma i gazety zaroiły się od nagłówków: „Era taniej ropy kończy się”, „Światowe zasoby ropy wyczerpują się”, „Już widać dno studni, z której ludzkość czerpie ropę”. Jeden z najbardziej autorytatywnych geologów naftowych, amerykański uczony H. Hedberg, ostrzegał przed koniecznością przyzwyczajenia się do tego, że zasoby ropy na kuli ziemskiej są ograniczone i wkrótce zostaną wyczerpane. Pisał on: „Żyjemy teraz w krótkim i przemijającym odcinku czasu historii świata, który można nazwać »erą naftową«. Mieliśmy epokę kamienia, epokę brązu, epokę żelaza, a przyszli historycy nazwą naszą epokę naftową, kiedy ludzkość całkowicie zależy od ropy. Ale ta epoka będzie krótka, trwająca nie dłużej niż 200 lat…”. Wyniki badań prowadzonych w ostatnich latach nad konkretnymi złożami ropy i gazu na świecie pokazują, że ropa i gaz to odnawialne kopaliny, i możliwe, że te cenne nośniki energii są niewyczerpane. W wielu regionach świata uzyskano materiały o tym, że ropa i gaz stale zasilają złoża. Po raz pierwszy na napływ ropy z większych głębokości do eksploatowanych pokładów zwrócili uwagę sto lat temu starogroźnieńscy nafciarze. Geolog L. I. Baskakow na III Światowym Kongresie Naftowym w Bukareszcie w 1907 r. przedstawił obliczenia dotyczące wydobycia ropy ze średniomioceńskich pokładów Starogroźnieńskiego złoża naftowego, z których wynikało, że ilość ropy wydobytej do 1907 r. nie mogła zmieścić się w tych pokładach. Zdaniem L. I. Baskakowa, do górnych części złoża do środowiska kosztem pionowych przepływów napływała ropa z większych głębokości. Z czasem ropę tego złoża odkryto w głębiej zalegających osadach trzeciorzędowych i kredowych. Także w innych złożach zjednoczenie „Groznieft” odnotowywało dodatkowy dopływ ropy kosztem pionowej migracji. Dlatego zasoby poszczególnych złóż przeliczano w stronę zwiększenia trzy-cztery razy, ponieważ sumaryczne wydobycie było o wiele większe od obliczonych zasobów. W naszych czasach, po długich przestojach odwiertów spowodowanych działaniami wojennymi w Czeczenii, ropa, która napłynęła z głębin, zaczęła wypełniać złoża i pojawiać się na powierzchni, co doprowadziło do wznowienia chałupniczego wydobycia ropy z płytkich odwiertów, które wcześniej były suche. Wielki wpływ na kształtowanie poglądów geologów-naftowców na temat zachowania złóż ropy i gazu miały badania W. A. Sokołowa dotyczące problemów odgazowania wnętrza Ziemi. W. A. Sokołow i jego współpracownicy przez wiele lat badali problemy dyfuzji i mikrofiltracji gazów węglowodorowych przez skały. Na podstawie tego opracowali bezpośrednie metody geochemiczne poszukiwania złóż ropy i gazu, znane jako zdjęcia gazowe, i ustalili, że ze złóż stale wydzielają się węglowodory, w wyniku czego dochodzi do wielkich strat ropy i gazu w ciągu czasu geologicznego. Sokołow wysnuł wniosek, że w dawnych skałach, na przykład paleozoicznych, nie mogą zachować się skupiska gazu, ponieważ jego pokłady niszczeją z upływem czasu w wyniku dyfuzji. Zatem istnienie pokładów ropy i gazu w skałach paleozoicznych jest możliwe tylko pod warunkiem dopływu nowych porcji węglowodorów. Zjawiska dopływu węglowodorów z głębin do powierzchni są bardzo rozpowszechnione na kuli ziemskiej i zachodzą w gigantycznych skalach. Wyraźniej ujawniają się w środowiskach wodnych niż na lądzie, dlatego pęcherzyki metanu, które unoszą się z głębin, są zauważalne w wodzie nawet gołym okiem. Na przykład w Morzu Czarnym wykryto kolosalne wycieki metanu, które wyraźnie rejestruje się na echogramach w postaci dymów czy pochodni, których liczba wynosi 4000 przejawów. Obliczenia pokazują, że z dna morza na dobę wydziela się 1 mld metrów sześciennych gazu. A to świadczy o potężnym strumieniu węglowodorów z głębin Ziemi i pozwala wysnuć wniosek, że Morze Czarne jest jednym z najbardziej perspektywicznych na świecie pod względem warstw naftowych i zawiera w swoich wnętrzach więcej ropy i gazu niż Morze Kaspijskie czy Morze Północne. Odkrycie w ostatnich latach nadolbrzymiego złoża ropy na szelfie czarnomorskim u wybrzeży Krymu na strukturze Subotina, którego zasoby ropy są dwukrotnie większe od wszystkich zasobów ropy odkrytych na Ukrainie w 150-letniej historii naszego przemysłu naftowego, świadczy o ogromnych perspektywach odkrycia nowych pokładów ropy i gazu w Morzu Czarnym. Zatem Ukraina w niedalekiej przyszłości ma stać się przodującym państwem wydobywającym ropę na świecie. Ukraińskim naftowcom znane są fakty, że ze Szebelińskiego złoża gazu już dawno wypompowano obliczone zasoby gazu (430 mld m3), jednak złoże nadal działa. Przez 50 lat eksploatacji, która rozpoczęła się w 1956 roku, ze Szebelińskiego złoża gazu wypompowano prawie 600 mld m3, czyli ilość gazu zwiększyła się o 170 mld m3. To znaczy, że rocznie do Szebelińskiego złoża dodatkowo z głębin napływa ponad 2 mld m3 gazu. Przykładem złóż, w których odnotowano dopływ ropy do eksploatowanych warstw, są także największe złoża ropy na Ukrainie — Hnidynciwskie i Leliakiwskie. Z tych złóż już dawno wypompowano trzykrotnie więcej ropy, niż wynosiły obliczone zasoby. Jednak pracują one do dziś. Przypomnę, na Hnidynciwskim złożu z warstwy K-1 (górny karbon) wydobyto ropy pięciokrotnie więcej, niż oczekiwano. Jeszcze bardziej wymowne są dane na Leliakiwskim złożu ropy. Wydobyte zasoby z horyzontu P-1-3 w 1,5 raza przewyższają zatwierdzone zasoby geologiczne, które również przeliczano dwukrotnie. Z tej warstwy wydobyto dziesięciokrotnie więcej ropy, niż oczekiwano według norm wydobycia. Złoże znajduje się w eksploatacji. Ciekawe wyniki uzyskano na wyeksploatowanych i wyłączonych z eksploatacji złożach gazu: Proletarskim (początkowe zasoby gazu 17,6 mld m3), Biłousiwskim (początkowe zasoby gazu 2,5 mld m3), Czornuskim (początkowe zasoby gazu 0,5 mld m3). Podczas sprawdzania wyczerpanych pokładów tych złóż ustalono, że w pełni odnowiły się one w ciągu 15—20 lat. Ciśnienia złożowe odwiertów stały się takimi, jakimi były podczas ich odkrycia w 1966 r. O współczesnym formowaniu pokładów ropy i gazu świadczy rozkład ciśnień w Rudiwsko-Czerwonozawodskim złożu gazokondensatowym w niecce dnieprzańsko-donieckiej, które znajduje się w eksploatacji. Dzisiaj jest wiele danych o uzupełnianiu zasobów ropy i gazu w złożach w szeregu regionów świata. Do takich należą blok 330 (Eugene Island) w Zatoce Meksykańskiej, niektóre złoża basenu Cook Inlet (Alaska), kilka złóż ropy w Uzbekistanie, Tatarstanie (unikalne złoże Romaszkińskie), złoża azerskie, gazowy superolbrzym

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn