Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

OJCIEC UKRAIŃSKIEGO TEATRU

Слово Просвіти, №46 за 2007 рік

Czyimi dziećmi jesteśmy, kim jesteśmy, czy uświadamiamy sobie swoją samookreślenie, swój język, kulturę, tradycje, odrębność, czy szanujemy własne wartości, swoje głębokie korzenie? Na przykładzie naświetlenia wieloletniego życiowego wyczynu naszego wielkiego rodaka Marka Kropywnyckiego, który przedstawił jego wnuk, znany artysta fotografik, historyk sztuki i kompozytor Ihor Ołeksijowycz Kropywnycki, każdy może się przekonać, że w historii Ukrainy są wybitne postacie, ludzie honoru, którzy potrafili polec za prawdę, z których można brać przykład do naśladowania. Święta siła pamięci zobowiązuje i przekonuje: człowiek wiele może, jeśli jest wierny wysokim ideałom. Obraz I. Repina „Wieku łabędziego i krzyku żurawiego”, na którym Marek Kropywnycki przedstawiony jest jako sternik kozackiej łodzi to, że przodkowie nasi wyścielili kośćmi i zrosili swoją krwią ten kraj, który nazywa się błogosławionym i pełnym łaski i który przyłączył się do pokrewnego narodu, jako równy do równego? Przykro, boleśnie, ciężko!” Marek Kropywnycki walczył o odrodzenie narodowe, przeciwko próbom traktowania narodu ukraińskiego jako „plemienia”, a jego języka — jako „dialektu południoworosyjskiego”. „Nie sposób dłużej znosić ucisk drwin, hańbę zniewolenia duchowego i moralnego, milczeć przed brutalnym lekceważeniem ogólnoludzkich praw, elementarnej sprawiedliwości…” „…Pora zrównać ukraińskie słowo we wszystkich prawach z rosyjskim, bo tylko język ojczysty w cerkwi, w teatrze, w literaturze i w szkole, nieograniczany cenzurą, daje możliwość stosowania przygnębionych sił z korzyścią i sukcesem na rzecz ojczystej Ojczyzny”, — zwracał się Kropywnycki do tych, którym drogi był los narodu. M. L. Kropywnycki po raz pierwszy nadaje ukraińskiemu teatrowi znaczenie i brzmienie społeczne, wprowadza zasady profesjonalnej reżyserii jako sztuki samodzielnej i odpowiedzialnej. Właśnie on po raz pierwszy oświadczył, że i aktor, i reżyser powinni dobrze znać życie narodu i czerpać z niego obrazy. Życiowo prawdziwe odkrywanie psychologii postaci scenicznej, głębokie rozumienie zespołu scenicznego — gdzie słowo, ruch, intonacja, mimika, charakteryzacja, kostium postaci, artystyczno-dekoracyjna i muzyczna oprawa — czyli wszystkie komponenty spektaklu powinny być podporządkowane odkrywaniu treści utworu. Takie było twórcze credo reżysera-pedagoga. Na nim wychował kilka pokoleń ukraińskich aktorów. Ówczesna prasa rosyjska odnotowywała, że Ukraińcy pod reżyserią Kropywnyckiego o wiele lat wyprzedzili Teatr Artystyczny Stanisławskiego. „Nie można zapominać, — wspomina aktorka Zofia Tobilewycz, żona I. Karpenki-Karego, — że ten potrójny trud, który wykonywał Marek Łukycz, będąc jednocześnie dra- serc zasłuchanych słuchaczy i uczyło, „jak duszę hartować, jak drogę do prawdy odnaleźć, jak wolę w bitwach zdobywać i podążać do celu”. To były wieczory Szewczenki, gdzie „Słowa o Jarze zimnym rozkwitły gorące, — o tym, jak staną się widzącymi niewidomi i prawda mówiła w nich żywa” (M. Rylski). Z imieniem Kropywnyckiego związane jest pierwsze publiczne wykonanie, dedykowanej mu przez kompozytora Danyła Kryżaniwskiego, pieśni do słów Szewczenki „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki”, za co o mało nie naraził się na areszt. Bo „czytać utwory, drukować teksty do nut muzycznych” w języku ukraińskim zabraniał carski ukaz. Stało się to w Odessie w 1898 roku, gdzie odbywał się wieczór pamięci Wielkiego Kobziarza. Kropywnycki zaśpiewał, a publiczność, podchwyciwszy uroczystą melodię, wstawszy, zgodnie śpiewała razem z nim. Oddział policji wdarł się na salę, zaczął wypychać widzów, a w odpowiedzi, niczym wyrok, ze wszystkich stron śpiewem rozbrzmiewało, sztormem biło szewczenkowskie słowo. Błysnąwszy w przestrzeni potężnym śpiewem Marka Kropywnyckiego, pieśń stała się duchowym hymnem każdego Ukraińca, poleciawszy z ust do ust, pokonała przestrzeń i czas czystym głosem ukraińskiej duszy, usłyszana przez cały świat. Ustami bohaterów swoich sztuk Kropywnycki wygłaszał żarliwe słowa protestu przeciwko niesprawiedliwości społecznej. Nie na darmo cenzura zakazywała utworów dramaturga, grożono aresztowaniem, i tylko nadzwyczajna popularność artysty oraz ludowa miłość ratowała go od nieuchronnego uwięzienia. Za teatrem Kropywnyckiego ustanowiono tajny nadzór policyjny. Całym sercem artysta przejmował się tragicznym losem swojego narodu, widząc w nim historyczną niesprawiedliwość i krzywdę: „W Ukrainie mojej miłej nadal nie ma ani szkoły narodowej, ani czasopism, i nadal język ukraiński wyśmiewają, nie uznają, próbują zniszczyć… Za co to? Za co? Czyżby za dramaturgiem, artystą, reżyserem i nauczycielem całego kółka młodych aktorów, że ten trud wymagał nieludzkich sił, nadzwyczajnego napięcia energii, nerwów i zdrowia. Wszyscy aktorzy, którym pomagał opanować technikę gry na scenie, wszyscy jego uczniowie, nie wyłączając Sadowskiego i Saksahanskiego, byli zakochani w Marku Kropywnyckim jako w artyście, reżyserze i człowieku wielkiej duszy”. Przez swoje długie życie teatralne Kropywnycki zagrał wiele ról repertuaru ukraińskiego, rosyjskiego i zachodnioeuropejskiego. Są one różnorodne: od dramatycznych i tragicznych po komediowe i satyryczne. Były to arcydzieła scenicznego wcielenia, w których wielki aktor sięgał głębi odkrycia i zrozumienia postaci. „Popularność wielkiego dramaturga i artysty była tak wielka, że nie będzie przesadą powiedzieć, iż po poecie narodowym T. Szewczence imię Kropywnyckiego — jedno z szczególnie popularnych i kochanych na Ukrainie”, „Bez przesady nazwałbym go słońcem Ukrainy”, — tak wypowiadała się ówczesna prasa. Niestrudzoną działalność społeczną Kropywnyckiego, jego odwagę w walce o obronę kultury narodowej swojego narodu wysoko cenili wybitni przedstawiciele postępowej sztuki rosyjskiej — L. Tołstoj, P. Czajkowski, K. Stanisławski, M. Sawina, W. Stasow. Wielki rosyjski malarz I. Riepin przedstawił Marka Łukycza jako sternika kozackiej łodzi, która płynie wśród fal wzburzonego morza, jakby podsumowując skomplikowaną i ciernistą drogę, która przypadła w udziale artyście. Kropywnycki, przeczuwając zagrożenie zniszczenia narodu ukraińskiego, czyli niebezpieczeństwo jego rozpuszczenia się w dominującym narodzie, całe swoje życie poświęcił duchowemu wzbogaceniu Ukraińców, wzywał do zachowania głębi naszych duchowych korzeni, naszego duchowego dziedzictwa. Kładł pierwsze cegiełki w ten fundament, który stał się w przyszłości podstawą do budowy niepodległego państwa ukraińskiego. Widział takie państwo przez nieprzeniknioną ciemność. Naśladując testamenty Szewczenki, swoim przykładem budził serca ludzi, dawał im nadzieję i marzenie o swojej, pobłogosławionej przez Boga Ukrainie. Całe życie jego, nieustanne twórcze płonięcie, niestrudzone poszukiwanie dróg do jasnej przyszłości były przykładem obywatelskiego czynu człowieka, bezgranicznie oddanego swojej Ojczyźnie. Kiedy imperator Aleksander III, zachwycony jego kunsztem, podczas występów teatru w Petersburgu zaproponował aktorowi grę w teatrze cesarskim (co dawało możliwość zamożnego życia i koncertowania po całym świecie), on zdecydowanie odmówił: „Niepotrzebne mi ani srebro, ani złoto, ani sława, ani zaszczyty… Zdradzić swój naród, pójść w służbę do „władzy trzymających”, którzy języka naszego nie uznają, próbują zniszczyć?!. — Nigdy!” Tak śmiało wypowiadał się „ojciec ukraińskiego teatru”, bo rodzinna Ukraina, rodzinny teatr były dla niego ponad wszystko: „Lepiej będę pracował dla miłej mojej Ukrainy z pełną, daną mi przez Boga siłą, a tam już niech oceniają, co zostawiłem”. O śmierci Kropywnyckiego pisano: „Zaprawdę, ta śmierć — to narodowy żal… Umarł nie tylko genialny artysta i pisarz, umarł bohater narodowy, który kochał Ukrainę całym sercem i niestrudzenie walczył o nią”. „Olbrzym kultury narodowej” — tak oceniali jego wielostronną działalność współcześni, taki jest i w naszej pamięci. Jego imię i dzisiaj znajduje się w gwiazdozbiorze najsławniejszych imion ludzkości. Jaskrawo, z głębią poznania otworzył nam postać Kropywnyckiego poeta Maksym Rylski, który miał szczęście widzieć i słyszeć „ojca ukraińskiego teatru”, „ukraińskiego Moliera” i „Szekspira”, człowieka epoki „Odrodzenia”: Błogosławiony naród, co miał takiego syna. Tam, gdzie jego ciernista droga wiodła, Z nowych kwiatów i kłosów uplotła Wieniec mu rodzinna Ukraina.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn