Strona · s. 7strona oryginału ↗
TEATRALNE „JOLKI-PAŁKI”
Слово Просвіти, №46 за 2010 рік
REPLIKA krytyka jeszcze nie dorosła do obiektywnego, zdystansowanego postrzegania tekstów tej autorki poza kontekstem autorskiej subiektywności. My, krytycy, często jesteśmy zależni od statusu autora. To błędna droga. I „święte krowy” trzeba krytykować. Spokojnie, trzeźwo, rozważnie. Jestem przeciwny temu historycznemu kultowi, który istnieje wokół Oksany Zabużko. Bezsprzecznie, jest ona ciekawą autorką, szanuję ją jako zdumiewającą poetkę, ale jej styl prozatorski to monstrualne ekscesy, zorientowane na epatowanie, na kult okrucieństwa. Czasem narusza ona bardzo wiele zasad etycznych — i w życiu, i w twórczości. Dlatego jako autorytet moralny dla mnie nie istnieje. Ale jako poetka jest naprawdę bardzo silna. Niestety, mało o tym piszą. — A co z kultem Liny Kostenko? Pana czasami nazywają jednym z najpotężniejszych twórców tego „kultu”? — Lina Kostenko jeśli i stworzyła kult, to swoim życiem, swoją postawą obywatelską. W rzeczywistości ona nie potrzebuje kultów. I dość krytycznie odnoszę się do jej twórczości. Interesuje mnie klucz do jej nowego odczytania, pozbawionego zaślepienia. Spróbowałem w tym duchu napisać posłowie do wyboru utworów Liny Wasyliwny „Rzeka Heraklita”, które wkrótce ukaże się w wydawnictwie „Łybid”. Z drugiej strony, jeśli istnieją otwarte cyniczne tendencje do tworzenia antykultu Liny Kostenko, niepoparte prawdziwym, wnikliwym odczytaniem, to obowiązkiem krytyka jest zapewnienie równowagi, zrównoważenie szalek wagi. Mamy „plejady” tych, którzy pracują na szkalowanie twórczości Liny Kostenko, na opluwanie wysokiej poezji. Niestety, dołożyła się do tego i Oksana Zabużko, w szczególności w swojej ostatniej powieści „Muzeum porzuconych sekretów” — w tej naprawdę silnej epickiej powieści, której brakuje ideologicznego zaangażowania i nut cynizmu. Czyżbyśmy nigdy nie przezwyciężyli kultu nienawiści do siebie nawzajem w literaturze? Ale musimy krytykować się nawzajem rozsądnie, estetycznie, rozważnie, a nie trzymać siekierę za plecami, by ściąć głowę oponentowi. — Ale to właśnie Panu przypadło w udziale wyprowadzić Linę Kostenko na scenę podczas prezentacji „Beresteczka” w marcu tego roku. Wielu dostrzegło w tym znak: młode i starsze pokolenie połączyło się. Pan jest tą osobą, która jest zdolna połączyć różne historie, różne pokolenia. — To wyjście to całkowity zbieg okoliczności. Chyba że wszystkie zbiegi okoliczności są zaplanowane w niebiańskiej księdze bytu (śmieje się. — Red.). Jestem wdzięczny losowi i ludziom, którzy poznali mnie swego czasu z Liną Wasyliwną. Takich jak Lina Kostenko u nas więcej nie ma. To ostatni Mohikanie pod względem poziomu zrozumienia, ludzkiej czystości, wysokiej moralnej etyczności i estetyzmu. Naprawdę bardzo chciałbym być siłą zdolną łączyć, a nie dzielić. Swego czasu pisałem wiele ostrej krytyki na ukraiński postmodernistyczny UKRSZCZLIT. Dzisiaj trochę zrewidowałem swoje stanowisko: tak, trzeba znać te tendencje, krytycznie (rozważnie-krytycznie) się do nich odnosić. Ale najważniejsza praca nie polega na krytykanctwie, a na konstruktywie. Trzeba utwierdzać prawdziwą literaturę, której u nas tak mało. Trzeba robić wszystko, aby literatura ukraińska była reprezentowana za granicą. Literatura światowa nie wie o L. Kostenko, M. Winhranowskim, H. Tiutiunnyku, W. Stusie, M. Matios… Są tylko pojedyncze błyski translatorskie, ale właśnie od ukraińskiej krytyki zależy przedstawienie najlepszych osiągnięć swojej literatury na świecie. My zaś albo bezmyślnie PR-ujemy kultowe nazwiska, sprzyjamy bezmyślnemu bałwochwalstwu, albo piszemy w tak drobnym kalibrze, że nasze pisanie Europa i Ameryka po prostu nie zauważy. Nie mamy dyscypliny myślenia, nie mamy dyscypliny krytycznej. Europa to przestrzeń krytycznego rozumu, który wyrasta z potężnej tradycji i kultury odpowiedzialności etycznej. Trzeba pracować, nie dzieląc, a łącząc. — Co dzisiaj może wyprowadzić literaturę ukraińską na jakościowo inny poziom? — Rozwój literatury to naturalny proces, który ma swoje prawa. Kiedyś radzieccy mędrcy chcieli skierować literaturę w określone koryto. Cóż, i rzeki za czasów Związku odwracano w przeciwną stronę. Bardzo bym chciał, żeby u nas pojawiało się jak najwięcej powieści historycznych, być może takich, które dotyczyłyby tematów alternatywnej historii. „Sześciodniowie” Petra Kraluka pod tym względem jest dla mnie niezwykle ciekawą próbą ożywienia czasów Wasyla-Konstantyna Ostrogskiego. Historia znów musi stać się metanarracją. Ale to nie powinny być suche, ciężkie, przeciągnięte powieści w stylu Neczuja-Łewyckiego. Dzisiaj niezwykle potrzeba odwagi. W ogóle wydaje mi się, że literaturę na jakościowo inny poziom może wyprowadzić przede wszystkim awangarda, modernizm. Ale u nas awangarda to puste bluźnierstwo, literatura cynizmu i brutalności, kiedy nie ma normalnych, „ludzkich relacji” między tekstem a czytelnikiem. Jednak właśnie literatura awangardowa musi stać się motorem estetycznych przesunięć. Ale to awangarda, która głęboko zna swoją kulturę. Dmytro Doncow mógł krytykować literaturę rosyjską, znając ją dogłębnie (pozwolę sobie na obszerny cytat, który bardzo lubię u Doncowa): „Ogólnie typ panujący w literaturze rosyjskiej to typ bezwolnego człowieka, a ma on tam niewyczerpany zapas niuansów. »Rosyjscy klasycy — pisze nasz współczesny, rosyjski profesor Jaszczenko — w istocie rzeczy nie są klasykami, bo niezdolni są wychować silnych, energicznych, moralnie zdrowych ludzi. Co charakteryzuje bohaterów naszej literatury? Moralna słabość i pragnienie usprawiedliwienia tej słabości błędami samego życia… Marzenia o przyszłości i całkowita niezdolność do zrealizowania tych marzeń w teraźniejszości, niezdolność do akcji, do twórczej walki. Czacki Gribojedowa, który ucieka przed wstrętem do życia… Rudin i inni Hamletowie Turgieniewa, Obłomow i Rajski Gonczarowa — bezpłodni gaduły i nieroby, epileptycy Dostojewskiego, zwichnięte istoty Czechowa, »zbędni ludzie« — oto typy literatury rosyjskiej… To człowiek bez własnej woli, który bez przymusu z zewnątrz kroku nie zrobi. …jakoś tak urządzony jest rosyjski człowiek (pisał Gogol w »Martwych duszach« — D. D.), jakoś nie może bez popychacza… <…> …rosyjski człowiek — to jakiś stracony człowiek. <…> Chcesz wszystko zrobić — i nic nie możesz. Wszystko myślisz — od jutra zaczniesz nowe życie, od jutra przejdziesz na dietę, — nic z tego: wieczorem tego samego dnia tak się objesz, że tylko kłapiesz oczami i język się nie obraca, jak sowa siedzisz, patrząc na wszystkich…«. Możliwe, że Doncow wydaje się zbyt kategoryczny, ale jego poglądu w żadnym wypadku nie można nazwać nieargumentowanym. Oto co w moim rozumieniu jest awangardowe. To krok naprzód, to łamanie banału, to wyłamywanie się z tradycji prowincjonalności. Ale awangarda będzie ciekawa tylko wtedy, gdy wyrasta z tradycji, gdy polemizując z tradycją, stoi na jej fundamencie. Ihor Kosteckyj był bliski właśnie takiemu rozumieniu awangardy. W jego koncepcji Szekspir to pisarz typu awangardowego, bo szedł wbrew tradycji, nie bał się odwagi i wielkich kroków naprzód”. — Na ile kulturze światowej potrzebna jest kultura ukraińska? — Nie stawiałbym tak pytania. Europę na przykład interesuje wszystko, co jest oryginalne. To tylko Rosja pragnie podporządkować wszystko sobie, nie rozumiejąc, że współczesna strategia kultury rosyjskiej to droga śmierci. Europa obecnie sama przeżywa kryzys duchowości, ale w Europie funkcjonuje zarówno wysoka kultura, jak i masowa. U nas wszystko wypełnia kicz, wulgarność, intelektualna pustka. W tym roku w Boryspolu natrafiłem na zdumiewający billboard przy terminalu „B”: „Serdecznie witamy na Ukrainie. Ubikacje na każdy gust”. Oto to, czym Ukraina wita świat zewnętrzny. Utwory Andruchowycza w pewnym stopniu weszły w niemiecką, polską przestrzeń intelektualną. I to dobrze. Ważne, żebyśmy tutaj, na Ukrainie kontynentalnej, wypracowali przytomne widzenie współczesnego procesu literackiego. Szacunek do siebie pomoże obcokrajowcom lepiej nas postrzegać. Każdy utwór w zasadzie powinien otrzymywać liczne recenzje w periodykach: ważne, żeby materiały były argumentowane. I nie trzeba ani ganić, ani chwalić, a jedynie ukazać istotę zjawiska i umiejscowić je w kręgu określonych tendencji. U nas zawsze na książkę albo się rzucają, gotowi rozszarpać, albo wychwalają. Miary nie ma. Zraziła mnie tegoroczna reakcja na oświadczenia Jurija Andruchowycza. Wypowiedział się o tym, żeby Krym i Południe odeszły do Rosji. Wywołało to niemały rezonans i negatywny stosunek do pana Jurija. Ale wszystkie materiały, które się pojawiały, można było wyraźnie podzielić na „za” i „przeciw”. I w żadnym nie było spokojnej, rozważnej analizy sytuacji, w kontekście której pojawiła się ta fraza. W końcu i Andruchowycz może się mylić, dlaczego więc tę polemiczną wypowiedź wynosić na taki poziom, jakby wypowiedział ją Prezydent Ukrainy? Andruchowycz więcej czasu spędza w Niemczech, Austrii i Polsce niż na Krymie. Ale każdą krytyczną wypowiedź trzeba analizować, szukać racjonalnego ziarna, a nie bezmyślnie przyjmować lub odrzucać. Często kierujemy się chwilowymi emocjami i brakiem informacji, nieznajomością sytuacji. Nasz Krym władny Kijów już dawno „oddał” Rosji. I o tym trzeba było pisać dziesięć lat temu, a nie dzisiaj. — Pana zdaniem, krytyka literacka w Rosji jest potężniejsza od ukraińskiej? — W Rosji są swoje potężne wyspy intelektualne. Imponuje mi, jak współczesną rosyjską sytuację socjokulturową diagnozuje Wiktor Jerofiejew w programie „Apokryf”. U nas programu takiego poziomu nie ma. Ale w Rosji poziom duchowego barbarzyństwa jest jeszcze większy. Czego można oczekiwać od kraju, gdzie butelka mleka kosztuje drożej niż butelka wódki? Mnie osobiście wydaje się, że ukraińskiej krytyce i literaturoznawstwu warto byłoby wiele się nauczyć od hiszpańskich kolegów. My do tej pory czasem boimy się pojęć „naród”, „nacjonalizm”, „narodnictwo”. Literatura hiszpańska początku XX wieku wyrosła z „nacjonalizmu”. Ale te pojęcia stały się tam nowoczesne. Dzisiaj tematy tożsamości narodowej, nacjonalizmów są centralne w literaturze hiszpańskojęzycznej (także w literaturach latynoamerykańskich). — A kiedy na Ukrainie pojawi się swój laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury? — Kiedy Ukraina zacznie szanować siebie. Jeśli dla obecnego Instytutu Pamięci Narodowej głód 1933 roku nie był ludobójstwem, to o jakich Noblach można mówić? I to wtedy, gdy opublikowano materiały brytyjskiego dziennikarza Garetha Jonesa. Warto uczyć się od Gruzinów i Ormian szacunku do siebie i swojej historii. Ormianie na każdym kroku mówią o swoim ludobójstwie, im również bardzo trudno balansować w przestrzeni między Rosją a Turcją. Ale to godny kraj, który szanuje swój język i swoją historię. Nobel będzie wtedy, gdy Ukraina zacznie szanować siebie i pomagać przedstawiać na świecie najwyższej jakości produkcję literacką. U nas Lina Kostenko, Wałerij Szewczuk — nazwiska bezsprzecznie godne Nobla. Ależ to nie Le Clézio i nie Vargas Llosa. Nasze państwo nie robi tyle dla promowania twórczości tych autorów, ile Peru i Hiszpania zrobiły dla Llosy. Światowy sukces literatury zależy od poziomu szacunku narodu do siebie. Obecna władza — to nasi pracownicy, my doprowadziliśmy ich do władzy, aby pracowali dla dobra Ukrainy, dla naszego dobra jako narodu Ukrainy. A nie oni mają rzucać nam kość, aby psia nacja była spokojna i syta. Jeszcze lat dwadzieścia u nas nie będzie kardynalnych zmian. I przez ten czas możemy dogonić pod względem poziomu rozwoju literatury albo Polskę i Francję, albo Honduras i Jamajkę.
Rozmawiała Hanna TREGUB
Mykoła CYWIRKO
Powiedzcie mi na miłość boską, w jaki sposób świergoczące dziewczęta z okołoteatralnych struktur zdobywają numer waszego telefonu komórkowego i od czasu do czasu dość natarczywie zapraszają was na elitarny spektakl z ceną biletów od 1300 hrywien? Tego dnia propozycji telefonicznych były aż dwie. Biorąc pod uwagę rachunek prawdopodobieństwa, fakt godny Księgi rekordów Guinnessa. Nie zdążyłem wyjaśnić świergotce z „Koloseum”, że nie jestem oligarchą, z którym, zdaje się, mnie pomyliła, gdy rozległ się drugi telefon. Tym razem swoją troskę o mnie i moje dzieci-wnuki okazywał nie kto inny, jak stołeczny departament kultury. A w każdym razie legitymacji służbowej przez telefon, zwłaszcza komórkowy, okazać się nie da. Dlatego trzeba było uwierzyć na słowo dziewoi, która terkotała bez przerwy. Ale właśnie to słowo… Poruszyło mnie nie to, że na choinkę noworoczną za jedyne 150 hrywien z udziałem „wiodących aktorów teatru imienia Iwana Franki” zapraszają… na początku listopada. Czyli z dwumiesięcznym wyprzedzeniem. To, rzekomo, dlatego, że bilety bardzo szybko się rozchodzą. Morderstwo, nie inaczej, o każdy bilecik! No, niech będzie. Wszystko to doprecyzowuję, pytam, dopytuję w języku ukraińskim, a po drugiej stronie wyimaginowanego przewodu łatwo i swobodnie odpowiadają mi językiem północno-wschodniego sąsiada. Jak to mówią, bez mrugnięcia okiem. Dawniej, za dawnych czasów, w takim przypadku przynajmniej przeprosiłaby panienka: nie chcę, powiada, kaleczyć cudownego języka ukraińskiego. A tutaj świergoli bez przerwy. Banał jak na dzisiejsze czasy, czyż nie? I każdy, kto w takiej sytuacji bywał, zgodzi się, że daleko nie zawsze podobny dialog osiąga granicę, kiedy, odrzuciwszy delikatność i takt, przerywasz natarczywe i niewzruszone świergotanie i pytasz: „A co, w departamencie kultury stolicy Ukrainy językiem ukraińskim już się nie posługują?”. Myślicie, że kultur-dziewczynka zmieszała się, zacięła, zamilkła skonsternowana?.. E tam! Nie na takich trafiliście. „No, dlaczegoż. Po prostu, rozumie pan, kiedy zwracam się po ukraińsku, to mnie zaczynają rugać. A w ogóle to ja z wykształcenia (uwaga, szanowni czytelnicy, u kogo słabe serce, proszę dalej nie czytać!) jestem filologiem ukraińskim”. A „w ogóle” moją bohaterkę, jak zrozumiałem, dawno już nikt nie „ruga”. Bo nie „zwraca się”. Zresztą i ja jej nie rugałem, a jedynie tak, zapytałem. Czasopisma, które mają reputację żółtych i specjalizują się w czystej czerni, praktykują rubrykę „Dożyliśmy się!”, której sens jest bardzo prosty: wszystko u nas źle, wszystko u nas nie tak. Nie przepadam ani za żółcią, ani za czarnuchą. Ale przecież dożyliśmy się — jak tu inaczej powiedzieć. I dziwić się już sił nie ma. Więc zakończę swoje „achy” i „ochy”. Ale oto co na koniec życzę wam, drodzy przyjaciele: żeby z takich „ukraińskich filologów” nie utworzyli się w przyszłości, niczym klony, tacy sami „ukraińscy nauczyciele”, „ukraińscy lekarze”, „ukraińscy piloci” i tak dalej. Bo na „choineczkę” można nie pójść — i kwita. Niech chodzą ci, co „rugają”. A jak uchronić siebie i swoich potomków od niesprawiedliwych, trujących ziaren-wiedzy, które, na przykład, będą siać w nasze głowy adepci rosyjsko-małoruskiej pseudohistorii? A czy nie przeraża was perspektywa położenia się pod skalpelem w rękach nieuka? Nie daj Boże!
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
