Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

NIIŻ Ż UUCZCZOOORRRNNNOOOZZZEEEMMM

Слово Просвіти, №46 за 2010 рік

Mykoła PUHOWYCIA, laureat nagrody literacko-artystycznej imienia Iwana Neczuja-Łewyckiego KAŻDA RZEKA SWOIM BÓLEM NAPEŁNIONA Ukraina, a także Portugalia i Grecja mają w Europie najmniejsze zapasy wody pitnej na głowę mieszkańca. Trudno w to uwierzyć: niech tam, do smutnej listy trafiły kraje śródziemnomorskie z ich gorącym klimatem, a nasza? Spojrzysz na mapę — cała poprzecinana błękitnymi żyłkami. Czego warte są opiewane przez lud Dniepr, Dunaj, Dniestr, Doniec, Desna… Majestatyczne nazwy wielu rzek w tłumaczeniu na języki słowiańskie oznaczają: czysta, jasna, przejrzysta woda. „…Borysfen to największa rzeka i najbogatsza w pożywne produkty nie tylko wśród rzek scytyjskich, ale i wśród wszystkich w ogóle, poza egipskim Nilem… A jednak ze wszystkich innych rzek Borysfen jest najpiękniejszy, dostarcza on i luksusowych pastwisk dla bydła, przepyszną i w wielkiej ilości rybę, woda jego w smaku jest bardzo dobra i czysta…” — to świadectwo pozostawił starogrecki historyk Herodot (490—424 r. p.n.e.) po wędrówkach po dolnym Naddnieprzu. „Bardzo dobrą i czystą” wodę tysiącleciami niosły Dniepr, Dunaj, Dniestr, Doniec, Desna, niosły ich mniejsze siostry. Taką też dzisiaj powinny poić Ukrainę: ze względu na strukturę geologiczną warstw i warunki naturalne, mówią uczeni, kraj nie powinien składać towarzystwa najuboższym w wodę. Jednak dorzecza prawie wszystkich rzek (ponad 80 procent populacji do zaspokojenia potrzeb pitnych i bytowych korzysta z wody z otwartych zbiorników) należą do zanieczyszczonych i bardzo zanieczyszczonych. Najbardziej dotyczy to siwego Sławuty, z którego pije wodę około 35 milionów osób. Tego samego legendarnego Sławuty, o którym Taras Szewczenko pisał: „Zdaje się — lepszego nie ma// Nic u Boga, jak Dniepr”. Nie lepszy stan jest dzisiaj Dunaju, Dniestru, Dońca… Czyż nie jest to zła ironia, gdy wspomnieć wariacje definicji nazw tych legendarnych rzek — „czyste, jasne…”? Służby sanitarne wszechstronnie zbadały pół setki obiektów wodnych państwa i nie wykryły ani jednego cieku lub zbiornika, które w pełni zaspokajałyby wymagania higieniczne. Nawet wody podziemne są masowo zmineralizowane, zanieczyszczone pestycydami, płynnymi ściekami. Zazwyczaj nie odpowiadają normom ujęcia wody — wymagają oczyszczenia i dodatkowego przygotowania. Pogarsza się jakość wód artezyjskich, według danych Głównej państwowej służby sanitarnej Ukrainy, obecność w nich związków azotowych, żelaza, manganu, wskaźniki twardości i ogólnej mineralizacji w szeregu przypadków przekraczają dopuszczalne poziomy ponad dziesięciokrotnie. Takie oto koktajle! Każda rzeka swoim bólem napełniona, ale wszystkie one mają wspólnego wroga — pług. To właśnie oracze dołożyli chyba najwięcej starań do ich zniszczenia. Zaorywali kwitnące łęgi, wywracali skiby ziemi na zboczach pól wzdłuż koryt — i płynęły w te koryta brudne potoki. Zamulało się dno, traciło zdolność do drenażu… Aż prosi się tutaj cytat z książki „Szaleństwo oracza” amerykańskiego farmera Edwarda Faulknera: „Słynny niemiecki fabrykant Krupp swoimi pociskami armatnimi przez całą historię wojen światowych nie przyniósł ludzkości tyle szkody, ile otrzymała ona od działalności jednej fabryki produkującej pługi do obrotowej orki ziemi”. Jeszcze jakieś pół wieku temu nawet rzeki południowego Stepu były pełnowodne i przejrzyste, szczyciły się bogatą florą i fauną. Bo mieszkańcy stepów nie naruszali dawnej ludowej tradycji — nie zaorywać łęgów. Przestrzegany był „słodkowodny” reżim powierzchniowych wód gruntowych, żyzna ziemia nie była wygrabiana podczas ulew i topnienia śniegów, nie tamowała koryt. „Oj od ujścia do Dniepru wierzchołka // Siedemset rzek i cztery — // Wszystkie w Dniepr wpadły…” — śpiewano. Pełną piersią oddychały rzeki. Dopóki nie przyszli w łęgi „przekształcacze” przyrody z pługami. Ekologiczne barbarzyństwo doprowadziło do tego, że o życiodajnych arteriach południa wkrótce będzie można powiedzieć, parafrazując Mykołę Gogola: „Mało która rzeka-stepowiczka dobiegnie do Dniepru”. Oj-oj ile ich już teraz „uwiłoby gniazdko” na stronach Błękitnej księgi, gdyby taka istniała na analogię do Czerwonej. „I nie wiem, czemu tutaj błądzę, nie pojmę, co tutaj sprowadziło. Gdzie ta rzeka? — chłopców pytam. Chłopcy mówią: „Jej nie było” — pisał Wasyl Cilyj. Szaleństwo trwa: w ciągu zaledwie jednego roku z pól Ukrainy wypłukiwanych i wywiewanych jest około 600 milionów ton gruntu, w tym ponad 20 milionów ton (!) humusu — podstawy żyzności. On to ściele nowe pierzyny na dnie rzek, on to sprowadza je ze świata: razem z mułem osiadają pozostałości środków trujących, nawozów chemicznych. A my myślimy-zgadujemy, dlaczego intensywnie kwitną zbiorniki wodne, dlaczego konają zbiorniki od sinic. To rezultat pracy tego samego pługa, bezpośredni skutek zmywu z pól humusu i nawozów, które stymulują rozwój niepożądanej roślinności. Półmartwe rzeki już nie spełniają swojego naturalnego przeznaczenia — pojenia ziemi. Na południu niektóre dość często wysychają. Ponieważ obniża się poziom wód gruntowych, wysycha także ziemia, degradują się gleby. Sto razy rację miał znany uczony agronom Ołeksandr Izmajłśkyj, który jeszcze na początku ubiegłego wieku w książce „Jak wyschł nasz step” ostrzegał, że to nie klimat jest winny degradacji czarnoziemów, a błędy agrotechniki, niszczenie roślinności chroniącej wody, lekceważenie małych rzek i w ogóle wód lokalnego spływu. Słuszność tego światła nauki rolniczej potwierdzają smutne fakty zarówno z niedalekiej przeszłości, jak i dzisiejszego życia. Na moją prośbę przemyślał je doktor nauk rolniczych Mykoła Myłoserdow, który jeszcze od czasów studenckich zaczął badać, zgłębiać ukraiński Step, pisał dysertacje nie w zacisznych gabinetach ministerialnych na Chreszczatyku czy nie mniej zacisznych gabinetowych na Hruszewśkiego lub akademickich na Suworowa, a w dalekiej chersońskiej głuszy, we wsi Hajowe w rejonie heniczeskim, gdzie przez wiele dziesięcioleci (do przejścia na emeryturę) kierował Prysywaską stacją doświadczalną agroleśnictwa i melioracji i gdzie mieszka do dziś. Zdaje się, że każdą grudkę taurydzkiej ziemi ogrzały jego dłonie. — Zacznę od tego — mówi uczony — co widzi każdy, kto latem podróżuje po Ukrainie. To ogniste tornada. Wciąż mam przed oczami obraz sprzed ponad dziesięciu lat, kiedy straszna plaga dopiero co zaatakowała Step. Szerokim polem skoszonej pszenicy ozimej z dużą prędkością dudnią równolegle do siebie dwa kołowe traktory. Długą liną ciągną płonące opony, podpalając ściernisko i pokosy słomy. Zboże wtedy obrodziło na chwałę: gęsta pszenica sięgała półtora metra wysokości, żyto — dwóch metrów. Aby szybciej zebrać plony, zostawiano wysokie ściernisko — podczas wypalania to właśnie ono dawało ognisty wał. Po całej Taurydzie płonęły wtedy pola… Taktykę spalonej ziemi w kolejnych latach powszechnie stosowano na Krymie, w obwodach chersońskim, zaporoskim i innych. Gorące wichry porywały płomienie, ogniem niszczono stare sterty słomy, pasy leśne chroniące pola, posadzone przed i po wojnie, zieleń wzdłuż autostrad i linii kolejowych. W ogniu ginęły zające, przepiórki, kuropatwy. Dym przykrywał gryzącą zasłoną wsie, zasłaniał słońce, zanieczyszczał atmosferę. Na autostradzie Moskwa—Symferopol z powodu silnego zadymienia dochodziło do wypadków, wstrzymywano ruch. Wypalone pola, pokryte popiołem, długi czas stały bez uprawy, rozgrzewały się pod palącym słońcem, wysychały; ostatnie zapasy dostępnej wilgoci wyparowywały, żyzna warstwa gleby zamieniała się w kamień. — Czym wywołane są takie działania oracza? — Jedni tłumaczyli, że słoma nie jest potrzebna, bo nie ma kogo karmić, inni uważali, że ogień wypala chwasty, choroby grzybowe, owady szkodniki, myszy. I tylko jeden — były przewodniczący kołchozu Mykoła Malcew — odpowiedział ze zrozumieniem: „Wypalanie ścierniska to szaleństwo, przecież gleba to żywy organizm i spalając resztki pożniwne, niszczymy całą mikroflorę, która ją zamieszkuje. Ściernisko, jak filc na ugorze, chroni powierzchnię roli przed wiatrem. Przystawiać do niego zapałkę to tak, jak dotykać gorącym żelazkiem gołego ciała”. Powiedział krótko, zrozumiale i dobitnie. Teraz na szczeblu ustawodawczym zabronione jest wypalanie ścierniska, ale kto przestrzega tych praw? A przypomnijmy, jak postępowali nasi przodkowie przy zagospodarowywaniu dziewiczych stepów południa? Pod koniec XIX wieku zarządca majątków guberni podolskiej i besarabskiej Iwan Owsinski przez ponad dziesięć lat uprawiał glebę kultywatorami nożowymi na głębokość pięciu centymetrów — przy tym ściernisko było zachowywane, podnosiły się reżimy wodne i pokarmowe, rosła wydajność. Iwan Owsinski w 1899 roku wydał książkę „Nowy system rolnictwa”, w której twierdził, że głęboka orka płużna doprowadziła do wzmocnienia suszy w regionie. Pod koniec XIX — na początku XX wieku na południu Ukrainy glebę uprawiano bukierem, który miał pięć lemieszy bezodkładnicowych, spulchniano ją na głębokość czternastu centymetrów. Na bukierze montowano siewnik, nasiona wysiewano na wilgotne łoże. Zachowywano ściernisko, wilgoć — oto i obradzała niwa. Właśnie dzięki takiej uprawie Rosja przed I wojną światową zajęła pierwsze miejsce na świecie pod względem produkcji zboża. — Bukierową uprawę gleby — kontynuował uczony — stosowano, dopóki kraju nie ogarnęła całkowita kolektywizacja rolnictwa. Wtedy zakazano jej jako szkodliwej i na całym terytorium ZSRR zaczęto wprowadzać głęboką orkę płużną, co z czasem spowodowało rozpylenie i wysuszenie wierzchniej warstwy gleby, powstanie erozji wietrznej. Czarne burze w okresie powojennym zdarzały się co roku. Szczególnie długotrwałe były wiosną 1960 r. i zimą 1969 r. Podczas burz pyłowych zasiewy były niszczone i zasypywane drobnoziemie, gleba była wywiewana na głębokość siewu nasion, na oziminach i czarnych ugorach — na głębokość uprawy. Jeśli w 1960 roku czarną burzę obserwowano od Donu do Dniepru, to w 1969 — od Wołgi do Karpat. Drobnoziemiem zasypywało drogi, wsie, kanały; wstrzymywano ruch wszystkich rodzajów transportu, pracę w fabrykach, naukę w szkołach. Rozdrobniona do pyłu gleba wznosiła się wysoko. Uczeni biją na alarm: w najbliższych dziesięcioleciach glebom i ziemiom, małym rzekom, które jeszcze pozostały, innym zbiornikom wodnym, uroczyskom podobnym do naturalnych, zostanie wyrządzona taka szkoda, która ostatecznie odeśle w przeszłość wspomnienie o żyzności błogosławionych ukraińskich czarnoziemów i pięknej przyrodzie Ukrainy, zamieni w utopię marzenia o potężnym wielkim państwie rolniczym.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn