Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

KOMU I DLACZEGO OPŁACA SIĘ RUSIŃSTWO? Aktywizacja ruchu separatystycznego na Zakarpaciu w drugiej połowie pierwszej dekady XXI wieku.

Слово Просвіти, №46 за 2010 рік

Wołodymyr PIPAŚ, kandydat nauk historycznych, przewodniczący Zakarpackiego Zjednoczenia Obwodowego „Proświta” im. T. Szewczenki. Ruch separatystyczny na Zakarpaciu, jak uważają badacze, został zorganizowany pod koniec lat 80. XX wieku na polecenie KC KPZR w celu walki z ukraińskim ruchem narodowowyzwoleńczym. Od samych początków jego głównym narzędziem było tzw. polityczne rusiństwo. Jak pisze akademik O. Myszanycz, komitet obwodowy Kompartii oraz zarząd KGB spróbowały utworzyć na Zakarpaciu „interfront” w postaci Towarzystwa Karpackich Rusinów, reanimując w tym celu przedwojenne rusińskie idee o rzekomej nieprzynależności zakarpackich Ukraińców do narodu ukraińskiego. Wśród niewielkiej części Zakarpatczyków, przede wszystkim w podeszłym wieku, ideologia rusiństwa się przyjęła. Przyczyną była niedokończoność, ze względu na osobliwości rozwoju historyczno-kulturowego, procesu ukraińskiego narodotwórstwa na Zakarpaciu, rudymentarne wspomnienia o działalności rusińskich organizacji w latach 20.—30. XX wieku wśród mieszkańców rejonów mukaczewskiego i swalawskiego — czyli tam, gdzie organizacje te w swoim czasie wykazywały podwyższoną aktywność. Politycznym rusiństwem zainteresowały się też inne siły. Są to rewizjoniści Węgier (marzący o odnowieniu „Wielkich Węgier”), Czechosłowacji, a także organizacje anglojęzycznych potomków emigracji zarobkowej z XIX — początku XX wieku z Zakarpacia, Przeszowszczyzny i polskiej Łemkowszczyzny w USA, u których pojawiło się nostalgiczne pragnienie „odnalezienia” swojej ojczyzny, ponieważ pamiętali, że ich przodkowie nazywali się Rusinami. Więc synowie marnotrawni zapragnęli, aby ktoś dla nich odnalazł kraj „Rusinię”. Dwa „skrzydła” — proukraińskie i sobornicze oraz madziarońskie i separatystyczne — przejawiają się w Mukaczewskiej Eparchii Greckokatolickiej. Pierwsze objął biskup pomocniczy I. Marhitycz, drugie — biskup ordynariusz I. Semedij, który wystąpił przeciwko wejściu eparchii w skład UKGK, nalegając na jej bezpośrednie podporządkowanie Rzymowi. Kierownictwo Zakarpackiej Eparchii Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego przebywało na pozycjach moskalofilskich. Sojusznikiem politycznych Rusinów staje się Towarzystwo Kultury Węgierskiej Zakarpacia, przekształcając się w narzędzie ruchu separatystycznego. Od początku polityczne rusiństwo nie było jednolitym ruchem. Zgodnie z orientacją na te czy inne zagraniczne ośrodki, można wyodrębnić cztery jego nurty: moskalofilski, madziaroński, podkarpacko-rusiński (tutejszy) oraz czechofilski (po rozpadzie Czechosłowacji jego zwolennicy przyłączyli się do „tutejszych”). Pierwszy orientował się na Rosję, drugi — na Węgry, „tutejszy” — na amerykańskich Rusinów, których zamówienie na utworzenie osobnego „narodu” wziął się realizować P. R. Mahoczi. Między nurtami i organizacjami, które powstały, zaczęły się waśnie, w szczególności o przywództwo i zagraniczną pomoc finansową. Szczególną aktywność, przy wsparciu ówczesnej nomenklatury władzy, która dążyła do autonomicznego statusu dla Zakarpacia, separatyści wykazali jesienią 1991 roku na sesji rady obwodowej. Domagając się autonomii dla Zakarpacia (Rusi Podkarpackiej), przyjmując decyzję o przeprowadzeniu 1 grudnia 1991 roku jeszcze obwodowego referendum, za czym głosowali pro-władzowi deputowani, działalność separatystów w tamtym czasie stała się poważnym zagrożeniem dla integralności młodego państwa ukraińskiego. Jednak ich zamiary zostały zniweczone przez opór społeczności narodowo-demokratycznej. Po tej porażce władze obwodowe odchodzą od jawnego wspierania politycznego rusiństwa, gdyż wraz ze wzmocnieniem ukraińskiej państwowości staje się to ryzykowne. Wszakże tajne wspieranie separatystów przez niektóre ugrupowania polityczno-biznesowe było kontynuowane. W 1991 roku w słowackim mieście Medzilaborce zwołano „Pierwszy Światowy Kongres Rusinów”, w 1993 roku w Krynicy (Polska) — drugi, w 1995 roku w Ruskim Krsturze w Jugosławii — trzeci, w 1997 roku w Budapeszcie — czwarty. Zgromadzenia finansowały rządy krajów-organizatorów. Piąty odbywał się od 24 do 27 czerwca 1999 roku w Użhorodzie. Od 1995 roku na Przełęczy Wereckiej, za pozwoleniem władz obwodowych, Towarzystwo Kultury Węgierskiej Zakarpacia zaczęło odnawiać monument, który został ustawiony w 1896 roku tutaj, na ówczesnej granicy państwowej Węgier, na cześć tysiąclecia „zdobycia przez przodków Węgrów nowej ojczyzny”. Po protestach społeczności w Kijowie zrozumiano, że wzniesienie takiego pomnika na byłej, a nie na współczesnej granicy Węgier, niesie zagrożenie dla interesów narodowo-państwowych Ukrainy, więc rozporządzeniem Gabinetu Ministrów budowa została wstrzymana. W drugiej połowie lat 90. pod wodzą „premiera rządu Rusi Podkarpackiej” Iwana Turyanyci (nurt tutejszy), batiuszki Dimitrija Sydora (nurt moskalofilski) działalność separatystów coraz bardziej nabiera odrażająco-komicznego charakteru. Próba jedenastu rusińskich organizacji zjednoczenia się w jedną strukturę pod nazwą „Sejm Rusinów Podkarpackich” w lutym 2000 roku okazała się nieudana — wkrótce szereg organizacji, pokłóciwszy się, zawiesiło w nim członkostwo. Podczas Wszechukraińskiego spisu ludności w 2001 roku, mimo znacznych wysiłków agitacyjnych, wydanych przez rusińskie organizacje na to, aby jak najwięcej Zakarpatczyków zapisywało się jako Rusini, takimi nazwało się tylko 10 100 osób, co stanowiło mniej niż 1% mieszkańców obwodu (Ukraińcami — ponad milion). Nowe wzmożenie aktywności separatyzmu nastąpiło w 2005 roku. Można je powiązać z inicjatywami ówczesnego przewodniczącego obwodowej administracji państwowej i kierownika najpotężniejszego w obwodzie ugrupowania polityczno-biznesowego W. Bałohy, nakierowanymi na konsolidację i ożywienie ruchu separatystycznego. Jak pisze jeden z aktywistów rusiństwa W. Padiak, przez niego zostało postanowione „zaprowadzić porządek” w rusiństwie, czyli dokonać zjednoczenia wszystkich organizacji (oprócz „Sejmu”, który w 2005 roku objął aż nadto odrażający proboszcz Katedry Użhorodzkiej UCP PM batiuszka D. Sydor) w jedną, bezpośrednio podporządkowaną W. Bałodze strukturę. W czerwcu 2005 roku W. Baloha zwołał naradę aktywu rusińskiego w Mukaczewie, w której wzięło udział około dwudziestu aktywistów. Zaproponował na niej, aby zamiast wielu organizacji utworzyć jedną — „Radę Narodową Rusinów Zakarpacia” (RNRZ). Wskazał, że na jej czele pragnie widzieć Je. Żupana, a na stanowisku zastępcy — Ł. Lecowycza. Postawił również warunek: w organizacji nie będzie D. Sydora. Ponieważ przystano na to, w październiku 2005 r. w Mukaczewie odbyła się konferencja założycielska RNRZ, która zaczęła otrzymywać od W. Balohy znaczne wsparcie finansowe. Je. Żupan z listy „Naszej Ukrainy” został deputowanym Rady Obwodowej Zakarpacia, a Ł. Lecowycz — Rady Miejskiej Mukaczewa. Po drugie, konieczne było zawarcie sojuszniczych relacji z separatystycznie nastawionymi liderami organizacji węgierskich. Dzięki wsparciu władz dwie węgierskie partie — Partia Węgrów (KMKS) oraz Demokratyczna Partia Węgrów Ukrainy dostały się do rady obwodowej, gdzie utworzyły koalicję z podległą W. Balosze „Naszą Ukrainą” oraz frakcją Partii Regionów, na którą W. Baloha w tamtym czasie zachowywał wystarczający wpływ. W ten sposób utworzono jednolity obóz separatystyczny, w którym zjednoczyły się, wchodząc do RNRZ, dwa z trzech nurtów politycznego rusinizmu — madziaroński i tutejszy (moskalofil D. Sydor ze swoim „Sejmem” oddzielnie kontynuował działalność, zorientowaną na Moskwę) oraz węgierskie partie i organizacje. Obóz opierał się na koalicji rządzącej w Zakarpackiej Radzie Obwodowej i mógł realizować swój cel poprzez obwodową oraz szereg rejonowych administracji państwowych. Realizacja wspólnego planu działań przewidywała swobodne propagowanie idei rusińskich poprzez media, instytucje oświatowe itp., przyjmowanie separatystycznych decyzji politycznych przez organy przedstawicielskie władzy (uznanie narodowości „rusińskiej”, odpowiedniego hymnu, flagi itp.), spełnianie żądań węgierskich rewizjonistów. Zaczęły wychodzić nowe gazety rusińskie, stworzono strony internetowe. Wiele publikacji zawierało i zawiera otwarte antykonstytucyjne wezwania, na które nie było i nie ma żadnej reakcji odpowiednich organów; w szeregu publikacji internetowych (na przykład: prestupnikioni.narod.ru) obecna jest ksenofobia oraz podsycanie nienawiści, groźby wobec wszystkich niegodzących się z politycznymi radykałami rusińskimi. Rada obwodowa podjęła również decyzję o finansowaniu z budżetu obwodowego gazety „Pidkarpatskyj rusyn”. Dlaczego tak się działo, wyjaśnia w swojej broszurze „Wozrodżinnia rusynśkoho oszkolowania na Pidkarpatskij Rusi (2003—2008). — U.: Wydawnyctwo W. Padiaka, 2008. — 36 s.” W. Padiak: „pomiędzy administracyjnymi elitami gdzieś się znajdzie czytelna liczba etnicznych Rusinów: od kierowniczki przedszkola i dyrektora wiejskiej szkoły I-II stopnia do gubernatora obwodu, od wiejskiego głowy do lidera partii politycznej, do deputowanego miejscowego parlamentu (Zakarpackiej Rady Obwodowej), ba jeszcze więcej — do przewodniczącego miejscowego parlamentu czy deputowanego parlamentu Ukrainy (Werchownej Rady)! Czy, jak to jest z karierą p. Wiktora Balohy — aż do szefa Sekretariatu Prezydenta Ukrainy!!!.. miejscowy polityk i władza… wykazują solidarność z rusińskim szkolnictwem, które się odradza”. 26 lipca 2007 r. zarząd oświaty i nauki Obwodowej Administracji Państwowej wysłał do wydziałów oświaty miast i rejonów pismo, w którym, na prośbę „Towarzystwa im. A. Duchnowycza”, „prosi o wspieranie wprowadzania w ogólnokształcących placówkach oświatowych zajęć fakultatywnych z nauki o regionie (rusinistyki)”. Przy wsparciu władz na zamku w Mukaczewie ustawiono stelę z Turulem, który nawet na Węgrzech uważany jest za symbol węgierskiego rewizjonizmu. Na budynkach organów samorządu lokalnego, innych instytucjach miejscowości, w których mieszka pewien odsetek Węgrów, obok ukraińskich, wbrew ustawodawstwu, wywieszono także węgierskie flagi narodowo-państwowe. Na protesty ukraińskiej opinii publicznej władza nie reagowała. Wznowiono także budowę węgierskiego pomnika na Przełęczy Wereckiej. Jednak tutaj nastąpiła wpadka, ponieważ po protestach opinii publicznej, masowych akcjach zorganizowanych na przełęczy przez WS „Swoboda”, decyzjach Lwowskiej, Tarnopolskiej i Iwano-Frankiwskiej Rad Obwodowych o niedopuszczalności budowy uwłaczającego Ukraińcom i rewizjonistycznego pomnika, realizacja planów jego otwarcia z udziałem przywódców Ukrainy i Węgier stała się niemożliwa. Niepowodzenie było spowodowane także tym, że na Przełęczy Wereckiej odkopano szczątki siczowników karpackich, rozstrzelanych w 1939 r., o czym pisała gazeta „Słowo Proświty”. Zatem władza, aby nie stracić renomy, w trybie awaryjnym buduje tutaj także monument ku czci bojowników o Ukrainę. 7 marca 2007 roku Zakarpacka Rada Obwodowa, w której była podległa W. Balosze większość koalicyjna, przekraczając swoje uprawnienia, podejmuje decyzję o uznaniu na terytorium obwodu narodowości „rusińskiej”. Wydarzenie odbiło się szerokim echem na Ukrainie, ponieważ wyraźnie zaświadczyło, że w obwodzie po raz drugi w ciągu ostatnich dwudziestu lat rozgrywana jest „karta” politycznego rusinizmu. Posypały się nowe protesty. Deputowani Rady Rejonowej w Rachowie uznali wspomnianą decyzję za nieważną na terytorium rejonu. W dalszej kolejności poprzez radę obwodową podejmowano próby przyjęcia jako oficjalnych obwodowych: flagi rusińskiej (kolorystycznie tożsamej z rosyjską, ale „odwróconą”) oraz hymnu rusińskiego. To ostatnie było aż nadto skandaliczne i w SBU zostało zakwalifikowane jako zamach na integralność Ukrainy. Zatem przewodniczący rady obwodowej M. Kiczkowśkyj zmuszony był „grą aparaturową” anulować tę decyzję. Pewien zamęt w plany separatystów wniósł także batiuszka D. Sydor, który kontynuował swoją zorientowaną na Rosję działalność, skąd otrzymuje zarówno polityczną, jak i finansową pomoc. Jego działania były aż nadto otwarte i niezgrabne, przez co dyskredytowały ruch rusiński w ogóle. Przeprowadzony przez niego 25 października 2008 roku Drugi Europejski Kongres Podkarpackich Rusinów ogłosił „Akt ogłoszenia rusińskiej państwowości” oraz utworzenie „republiki Podkarpacka Ruś”, utworzył jej rząd. Przyjęto także ultimatum wobec Zakarpackiej Rady Obwodowej z żądaniem ogłoszenia autonomii Zakarpacia do 1 grudnia 2008 roku, w przeciwnym razie „sydorianie” zrobią to samodzielnie. 1 grudnia 2008 roku, w Mińsku, D. Sydor ostatecznie ogłosił niepodległość „republiki Podkarpacka Ruś”. Służba Bezpieczeństwa Ukrainy była zmuszona wszcząć przeciwko niemu sprawę karną w związku z „zamachami na integralność terytorialną Ukrainy”. Działania Sydora wywołały irytację u separatystów, ponieważ ten czy to „po prostacku”, czy to

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn