Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

PRZECIW KULTURZE

Слово Просвіти, №46 за 2011 рік

poszli na współpracę z reżimem — Andrija Małyszko, Wołodymyr Sosiura, Maksym Ryłśkyj, Pawło Tyczyna, Jurij Janowski, którzy znakomicie pokazują, jak służby specjalne kontrolowały życie artystów. Czasami w aktach znajdują się konfiskaty z utworami, zapiski dzienników, materiały epistolarne, różnorodne normatywno-zarządzające dokumenty oraz raporty służby specjalnej dla kierownictwa komunistycznej partii o tłumieniu dysydencji. Niezwykle interesujące są dokumenty dotyczące tak zwanej operacji „Blok”, które opowiadają o walce KGB z dysydentami w latach 70.–80. XX wieku. Niestety, są to jedynie informacyjne notatki służby specjalnej dla kierownictwa partii. Oryginały akt, na podstawie których je sporządzono (dziesiątki spraw operacyjno-śledczych dotyczących dysydentów, z których powinno być widać, jak prowadzono ich nadzór i prześladowania), zostały zniszczone. Mimo uzyskania przez Ukrainę niepodległości, rehabilitacji większości działaczy kultury skazanych przez władzę radziecką, a nawet wyniesienia niektórych z nich do rangi narodowych bohaterów, dokumenty opisujące walkę przeciwko nim pozostawały tajne. Wynikało to przede wszystkim z przyczyn politycznych, ponieważ na Ukrainie wydarzenia 1989–1991 lat, mimo rewolucyjnego charakteru, nie doprowadziły jednak do wyraźnego odcięcia się od radzieckiego dziedzictwa. Co więcej, nastąpiło tu płynne przejście dawnej komunistycznej elity do kierownictwa nowego państwa. I oczywiste jest, że ta nowa/stara elita polityczna nie była gotowa mówić ani o przewartościowaniu przeszłości, a tym bardziej o lustracji. Znacznie wzmocniła się ewolucja poglądów na ukraińską przeszłość po 2004 roku — najpewniej dzięki istotnym zmianom na politycznym Olimpie. Do władzy doszli ludzie młodszego pokolenia, mniej związani z radziecką przeszłością, zdolni ocenić ją obiektywniej. I co najważniejsze — doszli do władzy w wyniku protestu przeciwko „kuczmizmowi”, który nie krył swojego przywiązania do radzieckiej przeszłości. Tym samym u steru władzy znaleźli się ci, którzy mieli możliwość spojrzenia na historię w nowy sposób i rozumieli konieczność tego w skali społecznej. W latach 2008 — do początku 2010 roku na Ukrainie po raz pierwszy zapoczątkowano systematyczną pracę nad odtajnianiem wcześniej tajnych dokumentów. To przeniosło dyskusje wokół tych czy innych kwestii ukraińskiej przeszłości na zupełnie nowy poziom. I jednocześnie znacznie rozdrażniło Rosję, której kierownictwo wielokrotnie wydawało oficjalne oburzające oświadczenia w sprawie procesów na Ukrainie. Odtajnione dokumenty ujawniały bowiem straszliwe zbrodnie totalitarnego reżimu, którego rehabilitacją aktywnie zajmuje się obecna rosyjska władza. Publikacja dokumentów w Internecie, w osobnych zbiorach, tworzenie sieci elektronicznych archiwów udostępniły szerokie warstwy dotąd nieznanej historii, w tym historię konfrontacji reżimu z kulturą. Po raz pierwszy opublikowano sprawę operacyjno-śledczą dotyczącą Mykoły Chwylowego, jedną z kluczowych postaci kultury ukraińskiej lat 20. i 30. ubiegłego wieku, która świadczy o tym, jak śledzono znanego ukraińskiego pisarza, ingerowano w jego życie i łamano jego los. Przygotowywano do druku analogiczną czterotomową sprawę o światowej sławy reżyserze Ołeksandrze Dowżence, zbiór dokumentów z już wspomnianej sprawy „Blok”. Dokumenty z archiwum służby specjalnej stały się podstawą szeregu filmów dokumentalnych. Odtajnionych dokumentów nie wykorzystywali jedynie zawodowi historycy i dziennikarze, stały się one także źródłem inspiracji dla współczesnych pisarzy. Wasyl Szkliar napisał powieść „Czarny kruk”. Na takich dokumentach opiera się także jedna z najlepszych współczesnych powieści ukraińskich — „Muzeum porzuconych sekretów” Oksany Zabużko, której centralna linia fabularna opowiada o archiwach i tajnych dokumentach KGB. Zmiana sytuacji politycznej na Ukrainie po wyborach prezydenckich w 2010 roku wstrzymała całą pracę. Polityka humanitarna nowej władzy ogólnie wyróżniła się gwałtownym zwrotem ku wzorcom radzieckim. Stała się radziecka pod względem treści (rehabilitacja wszystkiego, co radzieckie, łącznie z próbami usprawiedliwiania polityki Stalina) i pod względem formy (jest wynikiem nie dyskusji czy debat społecznych, lecz poleceń i zarządzeń możnych). Oczywiście nie mogło to nie wpłynąć również na pracę z archiwami, ponieważ dalsze ich otwieranie oznaczało dalsze potępianie radzieckiej przeszłości. Nowy szef Służby Bezpieczeństwa Walerij Chorosz­kowski w dniu swojego powołania oświadczył o zaprzestaniu pracy nad odtajnianiem i upublicznianiem dokumentów, uzasadniając to tym, że „cała prawda, którą trzeba było, już została upubliczniona”. Rozpoczęło się systemowe zwijanie pracy z archiwami, które wywołało potępienie ukraińskich i zagranicznych organizacji społecznych. Ograniczenie dostępu do informacji o totalitarnej przeszłości nie tylko wstrzymuje niezwykle ważny proces jej badania i potępiania, ale też stwarza możliwości jej rehabilitacji, a nawet więcej — możliwości wykorzystania jej metod i technologii w teraźniejszości. Jak pokazały działania SBU i nowego kierownictwa państwa, zamknięcie archiwów stało się jedynie początkiem szerszego natarcia na prawa i wolności obywateli. Po raz pierwszy od pięciu lat dziennikarze zaczęli mówić o cenzurze i ograniczaniu wolności słowa, obywatele zaczęli wychodzić na ulice, broniąc swojego prawa do pokojowych zgromadzeń. Oczywiście zarówno w kwestii ogólnych praw demokratycznych, jak i dostępu do archiwów zbyt wcześnie na podsumowanie wyników nowej polityki. Na Ukrainie trwa konfrontacja nowo ukształtowanego społeczeństwa obywatelskiego z władzą, która orientuje się na haniebne wzorce totalitarnej przeszłości. Jeśli władza, wykorzystując metodologię czasów KGB i odradzając przeszłość w teraźniejszości, jedynie wpędza samą siebie w ślepy zaułek, to aktywni obywatele natomiast czerpią z przeszłości inspirację do działania. Nasi poprzednicy, zwłaszcza twórcy kultury okresu radzieckiego, stawiali opór znacznie straszniejszemu systemowi. I kultura ostatecznie pokonała reżim.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn