Strona · s. 8strona oryginału ↗
Nie gardź chlebem i solą
Слово Просвіти, №46 за 2013 рік
Mykoła TKACZ, etnolog, pisarz Zdjęcie Ołeksandra ŁYTWYNENKI
Potrawy obrzędowe W dawnych czasach ze świętością chleba mógł się równać chyba tylko ogień, bez którego, tak jak i bez chleba, nie można było sobie wyobrazić żadnego domu. Od wieków w ukraińskiej chacie na honorowym, pokutnym miejscu — na stole — musi leżeć choć kawałek chleba, przykryty chusteczką. I kiedy zdarzało się, że podczas kolacji w rodzinie zjadano cały chleb, mądry gospodarz i tak odkładał kromkę pod płótno. A jeśli do kolacji chleba brakowało, to pożyczał od sąsiadów, ale kromkę swojego chleba koniecznie zachowywał: „Cudzy chleb nie syci, choć i smaczny”, „Cudzy chleb usta rani”, „Cudzy chleb bokiem wyjdzie”, a „Swój chleb — lepszy od cudzego knysza”. Obecnie chleb się kupuje, jednak i w takich warunkach zachowuje on swoją moc i nie należy go lekceważyć. Niech to będzie nawet nie sam chleb, a wyroby piekarnicze: ciastka, obwarzanki, placki, ale wykonane lub nabyte przez kogoś z rodziny. Ze swoim chlebem przychodzi się także w nowe miejsce zamieszkania — przy przeprowadzce, parapetówce. Tutaj chleb zawsze występuje jako główny rytualny symbol. A wnosić chleb do nowego domu musi koniecznie głowa rodziny. „Głowa rodziny — zaznacza W. P. Myłoradowycz — wchodząc w towarzystwie członków rodziny, czasem krewnych i sąsiadów z chlebem i solą w rękach, mówi: „Dajże nam, Panie święty, w dobrym czasie w nowy dom wejść, chleb i sól wnieść, aby Pan zesłał nam w tym domu chleba i soli oraz wszelkiego dobra do końca wieku…” Zgodnie ze zwyczajem, wniesiony do chaty „parapetówkowy” chleb kroi się i dzielą się nim wszyscy członkowie rodziny, a także goście uczestniczący w parapetówce. Tak samo chleb i wyroby piekarnicze, z którymi przychodzą goście, gospodarz powinien położyć na stole i poczęstować nimi obecnych przy stole. Lekceważenie tego zwyczaju uważane jest za brak szacunku dla gościa i wiąże się z pewnymi znakami oraz wierzeniami. Wyniesienie chleba do rangi świętego symbolu, najwyraźniej dokonało się przez jego do dziś niezastąpione wartości odżywcze. „Gruszka — to drobnostka — mówi ludowe przysłowie — a chleb — to każdy obiad”. A jeszcze takie: „Ryba — to woda, jagoda — to trawa, a chleb — wszystkiemu głowa”. Niektórzy naukowcy przypuszczają, że chleb na zakwasie rzekomo powstał w wyniku niedbałego stosunku przodków-gospodarzy do naczynia, w którym zarabiano przaśne ciasto na placek. Mówiąc, że nie było ono należycie wyczyszczone, dlatego resztki ciasta skwaśniały i sfermentowały. Ta myśl jest nieco wulgarna i lekceważąca wobec przodków. W swojej zwyczajowej praktyce od wieków mieli oni szczególny, pobożny stosunek do tego produktu spożywczego, więc naczynie po cieście nie mogło pozostać niewyczyszczone i takie przypuszczenie jest nie do przyjęcia. Istnieje również pogląd, że chleb na zakwasie po raz pierwszy powstał w Egipcie, a przesłankę jego powstania wiąże się z praktyką warzenia piwa z jęczmienia. Stamtąd rzekomo przejęli go Rzymianie, Grecy i Żydzi. Na początku drugiej połowy średniowiecza chleb na zakwasie stał się dominującym produktem w całej Europie. Rzymski pisarz Pliniusz Starszy w swoim dziele „Naturalis historia” zaznacza, że dawni Grecy i Rzymianie przygotowywali z rozdrobnionych ziaren szczególną potrawę-chłobankę (rzym. alica). Wszystkie współczesne kasze również uważa się za prototypy chleba. Chleb w postaci kaszy ryżowej do dziś znany jest w Chinach i Japonii. Na Ukrainie również od dawna znane są podobne potrawy ze zboża, kaszy i mąki. W tym kontekście interesujące wydaje się pochodzenie samej nazwy „chlib” (chleb) jako produktu przetwórstwa zboża. Słowo „chlib” jest spokrewnione z takimi słowami jak „chłobaty” (chłeptać), „chlebaty”, „chłebtaty”, „chłeptaty”, „chłobaty”, „chłopaty”, „chłupati”, „chlapaty” (śnieg chlapie), „chlapawka”, „chłobanka”, „chłopanka”, „pochłobka”. Synonimami do słów „chłobanka”, „pochłobka” są słowa „bewka” (zacierka z mąki), „bałanda”, „kwasza”, „zatyracha”, „sołomacha”. Spośród nich dla nas ważna jest nazwa „kwasza”.
Kwasza — pramatka chleba Kwasza — dawna (może nawet archaiczna) ukraińska potrawa, którą tradycyjnie przygotowuje się wczesną wiosną, w wielkim poście, w przeddzień i w okresie święta chrześcijańskiego Zwiastowania, które w cyklu kalendarzowym wiąże się z równonocą wiosenną, a w bytowaniu przedchrześcijańskim — ze świętem Łady. W dawnej ukraińskiej tradycji jest ona potrawą obrzędową na święto Zwiastowania. Przygotowuje się kwaszę z mąki gryczanej lub żytniej. Mąkę rozrabia się wodą, doprowadza do rzadkiego stanu, osładza, poddaje fermentacji (dawniej robiono to za pomocą słodu — skiełkowanego ziarna, później zaczęto używać drożdży) i następnie gotuje. Ugotowaną kwaszę przyprawia się mleczkiem konopnym z utartego nasienia lub olejem. Teraz mało kto przygotowuje kwaszę. Ale pamiętam, w dzieciństwie była to najulubieńsza potrawa. Przygotowywano ją prawie w każdej rodzinie. Co prawda, aby kwasza się udała, ważne jest, by zachować w najdrobniejszych szczegółach cały proces technologiczny: osłodzenie, fermentację, gotowanie. Kiedy kwasza się osładzała i fermentowała (zazwyczaj na piecu), my, dzieci, co chwila zaglądaliśmy do niej, aby nie przegapić odpowiedniego momentu, żeby kwasza nie wykipiała podczas fermentacji. A kiedy kwaszę zaparza się, to aby się udała, przymawia się do niej: „Mówcie ładnie i po Bożemu, żeby nasza kwasza się udała”. Kwasza jako obraz pierwotnej substancji materialnej wspomniana jest także w ukraińskich legendach ludowych o stworzeniu świata. „Na samym początku — mówi ludowy opowiadacz — nie było ani nieba, ani ziemi, a była tylko ciemność i woda zmieszana z ziemią tak, jakby kwasza, a Bóg latał Duchem Świętym nad wodą, która szumiała pianą”. Inne nazwy kwaszy: sołomacha („Żytnią sołomachę bzowym mlekiem popijać” — mówi się w jednej z pieśni zapisanych przez Mychajła Maksymowycza) lub teteria („Trojańczykom wszystkim dali teterię” — to już z „Eneidy” I. P. Kotlarewskiego). W jednym z ludowych przysłów mówi się: „Sołomacha-zatyracha, jak zetrzemy, zjemy”. Sołomacha i teteria były ulubionymi potrawami zaporoskich kozaków. Według świadectw Pawła Czubynskiego, teterię przygotowywano nie tylko z mąki żytniej i gryczanej, ale także z utartych sucharów. Na Pokuciu, według świadectwa Romany Kobalczynskiej, „sołomachą” nazywają mieszankę z tłoczonego czosnku, oleju i wody — taka sobie chłobanka-maczanka. W ten sposób można przypuszczać, że to właśnie chłobanka-kwasza (sołomacha, teteria) stała się pramatką współczesnego chleba.
Niektóre podania twierdzą, że Bóg sam zasiał dla ludzi pszenicę. On pierwszy chodził za pługiem i jest pierwszym rolnikiem. Mówi o tym również kolęda bożonarodzeniowa: Co w polu-polu płużek orze, za tym płużkiem sam Bóg chodzi, Przeczysta matka jeść przynosi, (wariant: jeść przynosi) Boga prosi: “Urodź, Boże, żyto-pszenicę, żyto-pszenicę, wszelką paszę”. Zdaniem wielu naukowców człowiek upiekł podpłomyk — pierwszy chleb przaśny — z pszenicy jako jednej z pierwszych oswojonych kultur zbożowych. Jednak chleb kwaszony, najwyraźniej, zaczęto wypiekać nie z pszenicy, a z żyta. Wskazuje na to przysłowie: “Chleb żytni pszennemu kołaczowi dziad”, a także to, że kwas i sołomachę przygotowuje się z reguły z mąki żytniej lub gryczanej. M. F. Sumcow zauważa, że sama nazwa “chleb” oznaczała “żytni”. A pszenica szła na kołacze. Pierwsze chleby prawdopodobnie wypiekano (a kwas czy sołomachę gotowano) nie z mąki, a z tłuczonego ziarna, które wcześniej namaczano w wodzie i kiełkowano: “Kto tłucze, ten chleb piecze”. Tłuczone skiełkowane ziarno, zalane wodą, fermentowało i stawało się słodem. Z czasem zaczęto dodawać do niego roztarte na kamieniu ziarno — mąkę. A później w naczyniu zaczęto zostawiać trochę sfermentowanego ciasta — zakwas lub rozczyn, aby nie przygotowywać słodu za każdym razem. Pozostawione ciasto było symboliczną przesłanką odrodzenia żywego bytu (wielkością krytyczną), a chleb, który wyrastał — przejawiał oznakę zmartwychwstania życia. W mitopoetyce mąka kojarzy się z materią pierwotną. Uważa się, że z resztek mąki (wielkości krytycznej) zostało stworzone. Wśród różnorodności tradycyjnych świąt i obrzędów Ukraińców prawie każda potrawa narodowa bywa na któreś z nich obrzędową. Ale najpowszechniejszą potrawą obrzędową jest chleb. Choć nigdy o tym nie myślimy, chleb to nasza codzienna potrawa obrzędowa. “Można śmiało twierdzić — mówi M. F. Sumcow — że życie ludowe z całą pełnią jego rozwoju historycznego, z całą jego przeszłością i teraźniejszością jest wypełnione obrzędowym spożywaniem chleba”. I dlatego codzienne przyjmowanie chleba — to symboliczne przyjmowanie życia. Dzięki temu w ludzie ukształtował się system zwyczajów, znaków, wierzeń, które są związane z jego przygotowaniem, spożywaniem i stosunkiem do niego.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
