Strona · s. 9strona oryginału ↗
Akcja «Chleb pamięci»
Слово Просвіти, №46 за 2013 рік
Zarabianie ciasta przed wschodem słońca daje nie tylko symboliczną, ale i naturalną przewagę. Wiadomo, że kiedy słońce wschodzi, cały żywy świat się aktywizuje. Zatem o wiele aktywniej będzie fermentować i wyrastać ciasto. Zwyczaj nakazuje przesiewać mąkę na chleb przez sito. I to nie tylko po to, by usunąć zanieczyszczenia i grudki, ale także po to, by „chleb był bardziej sycący”. „Słońce korcem — deszcz sitem”, mówi ludowe przysłowie. Z sitem wiąże się wiele wróżb i przepowiedni. Wiedźma, jak mówią, pożycza sito w wielkie święta, w pierwszy dzień postu oraz po zachodzie słońca. Ogólnie rzecz biorąc, zarabianie ciasta i pieczenie chleba to praca żmudna i niełatwa, wymagająca dobrego kunsztu i umiejętności. Według niepisanej zasady, ciasto chlebowe należy wyrabiać, dopóki nie zacznie odchodzić od rąk. Jest to jeden z głównych warunków tego, że chleb (pierogi) się uda. Dlatego, aby dobrze wyrobić dzieżę ciasta, trzeba się dobrze napracować. Dobrze wyrobione ciasto zwyczajowo przeżegnuje się, mówiąc: „W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego pobłogosław, Boże, na dobre wyrastanie”, przykrywa dzieżę wiekiem i stawia w ciepłym miejscu — zazwyczaj na skraju pieca. Na gorącym trzonie pieca stawiać dzieży nie wypada, bo ciasto może się zapiec i od spodu nie wyrosnąć. To samo może stać się z ciastem, jeśli naczynie postawi się na gorącej płycie. Dopóki ciasto wyrasta, wszyscy w domu powinni zachowywać spokój. Dzieciom zabrania się hałasować, kłócić itp. Na liściu kapusty W tradycyjnej ukraińskiej praktyce chleb przygotowuje się zwykły lub na rozczynie, gdy mąkę do rozczynu parzy się wrzątkiem. Taki chleb jest i bardziej miękki, i dłużej nie czerstwieje. Starannie wyrabiając ciasto, gospodyni przygotowuje się do pieca: do wypieku chleba, który również ma swoje subtelności i sztuczki, aby chleb się udał, i oczywiście — swoje zwyczajowe zasady i wróżby. Lecz jeszcze więcej uwagi wymaga piec lub piekarnik, gdy ma się w nim piec chleb lub jakiekolwiek inne wyroby piekarnicze. Nie dopalisz — chleb będzie zakalcowaty, przepalisz — przypali się i przesuszy. Wielkie znaczenie ma również to, jakim drewnem będzie napalony piec. Za najlepsze uważa się drewno z drzew owocowych — jabłoni, gruszy, wiśni, śliwy, moreli. Nieźle jest brać dąb i klon, a najgorzej — wierzbę. Jak mówią starzy ludzie, „na wierzbie chleba nie upieczesz”. Od drewna zależy nie tylko jakość wypieku, ale i smak chleba. Najsmaczniejszy chleb to ten, który upieczono na drewnie z drzew owocowych. Podpalając piec lub włączając piekarnik, zwyczajowo należy przeżegnać ogień i powiedzieć: „Panie, pobłogosław swoim Duchem Świętym” lub: „W imię Ojca, Syna i Ducha Świętego pobłogosław, Panie”. Gdy tego się nie zrobi, „może zdarzyć się byle jaka okazja”. Kiedy chleb już wyrośnie, a w piecu dopala się (tak powinno być), gospodyni wygarnia go z dzieży i formuje bochny. Kiedy jeszcze nie korzystano z form, uformowane bochny układano na ławie, na płóciennym ręczniku, który posypywano mąką, aby powoli wyrastały. Zanim wsadzi się je do pieca, sprawdza się gotowość po zapachu. Początkowo, mówią, zaczyna on „chodzić po domu”, a kiedy „przestaje chodzić”, to już czas wyjmować. Mówią też, że w porę wyjęty chleb czy pierogi mają najlepsze walory smakowe — udają się. Starzy ludzie nigdy nie ufali żadnym zegarkom. Określali gotowość chleba i wyrobów piekarniczych tylko po zapachu. Kiedy chleb (pierogi, paschy) wybiorą z pieca lub piekarnika, kładzie się go znowu na ławie na płóciennym ręczniku, zwilża wodą i przykrywa ręcznikiem, aby odparował. Dawniej wybierano chleb (i wsadzano) drewnianą łopatą. Ludowa zagadka tak opisuje ten proces: „Pełna obora rudego towaru, przyszła czarna i wygoniła”. Po tym, jak chleb odparuje i wystygnie, pierwszy bochenek (pieróg) tradycyjnie kładzie się na stole do jedzenia, a resztę układa na półce na chleb, którą zwyczajowo w ukraińskim domu urządzano na głównej ścianie, w niewielkiej odległości od sufitu między oknem od strony pokucia a oknem od strony pieca. Chleb, który się udał, ma równomierną konsystencję na całym przekroju, z cienką różową skórką, gładką powierzchnią, nie będzie się kleił, będzie miał przyjemny zapach i smak. Wtedy i gospodyni była wesoła i w dobrym nastroju. Świeżo upieczonym chlebem lub pierogami częstuje się krewnych, sąsiadów, obdarowuje dzieci. Dla dzieci taki podarunek nazywa się „od zająca”. Wasyl Skuratiwski, mówiąc o tym dawnym ukraińskim zwyczaju, zauważa, że kiedy zaczynano kroić świeżo upieczony bochenek, to pierwszą piętkę oddawano dzieciom. Ogólnie rzecz biorąc, w ukraińskiej tradycji zwyczajowej terminem „od zająca” obdarza się każdy kawałek chleba, jabłko, gruszkę czy resztę innej potrawy, którą obdarowuje się dzieci, powróciwszy z pola, lasu czy jakiejś drogi lub z wędrówki. Zwyczaj ten do dziś zachowuje się nie tylko na wsiach, ale i w miastach. W powojennych latach były to dla dzieci jedne z najdroższych łakoci. przynieść do Muzeum do wspólnego stołu chlebów żałobnych 22 i 23 listopada. Pamiętać i wspomnieć dzisiaj niewinnie zamorzonych głodem tysiące Ukraińców jest momentem godności dla każdego z nas.
Wysoki zwyczajowy szacunek do chleba spowodował symboliczne wyrażenie wysokiego szacunku do człowieka poprzez honorowanie go chlebem. Dlatego, zgodnie z dawnym zwyczajem, na Ukrainie na znak wysokiego szacunku gości wita się chlebem i solą. Chleb powinna podawać dziewczyna lub kobieta na ręczniku — „gołego chleba, tak jak i dziecka, nie podaje się”. Mężczyźni zazwyczaj jedynie wymieniają się chlebami podczas tych czy innych rytuałów. Wynika to z zasad światopoglądowych. Mężczyzna uosabia aktywne (niematerialne) siły, a kobieta — pasywne (materialne). Aktywne siły rodzą działanie — niewidzialny byt, a pasywne — byt przejawiony. W przyrodzie płeć męska obsiewa niwę, a żeńska przyjmuje i rodzi, dlatego też w zwyczajowej tradycji mężczyznom przypada sianie, a kobietom — podawanie chleba jako znaku płodności. Chlebem i solą nie tylko wita się drogich gości — bierze się bochenek lub coś chlebowego, idąc w gości, zwłaszcza gdy do czyjegoś domu idzie się po raz pierwszy. Ten, komu wręczają bochenek, powinien go pocałować, uszczknąć z niego kawałek, posolić i zjeść — przyjąć komunię. Czasami bochenek tylko całują i stawiają na stole. Jako symbol dobrobytu i gościnności, chleb, według dawnego rozumienia, wywołuje odpowiednią reakcję zwrotną. Dlatego, rozpoczynając jakąkolwiek sprawę gospodarczą, zwyczajowo bierze się ze sobą bochenek lub kawałek chleba, często w parze z solą, wodą lub winem. Kiedy sprawa związana jest z uprawą ziemi i hodowlą roślin — bierze się chleb i wino. Z chlebem i winem wypędza się po raz pierwszy bydło na pastwisko. Kiedy sprawa związana jest z jakimś budownictwem, wtedy zgodnie ze zwyczajem rozpoczynają ją z chlebem i wodą. Powiedzmy, przed budową nowego domu gospodarz stawia w szklance wodę i kładzie kawałek chleba. Chleb i wodę wykorzystują także, gdy wybierają miejsce zabudowy. Kiedy sprawa związana jest z ludzkimi relacjami, jakimiś umowami, ustaleniami itp. — bierze się chleb i sól. Na przykład, idąc umawiać się o jakąś pracę gospodarczą lub duchową (ochrzcić dziecko, przyjąć poród, być kucharką), bierze się bochenek i szczyptę soli. W tych przypadkach, gdy przeprowadza się obrzędowe podziękowanie pracownikom za uczciwą pracę, zakończenie pracy lub jej części, honorowanie gości, zachętę do pracy, wtedy razem z chlebem i solą podaje się jeszcze wino (wódkę). W języku ukraińskim wyrażenie „chleb-sól” jest wyrazem gościnności, przyjaznych stosunków i życzliwego nastawienia do człowieka. Lekceważenie chleba i soli — to oznaka nieżyczliwego, lekceważącego, a nawet wrogiego nastawienia. „On teraz taki bogacz, że nigdy nawet nie bywa z nami przy chlebie i soli”. Więc, zapraszając na gościnę, w dawnej zwyczajowej ukraińskiej tradycji mówią: „Przyjdźcie, bądźcie łaskawi, do nas na chleb i sól”. A przyszedłszy w gości lub zastawszy rodzinę przy obiedzie, wypada, przywitawszy się, powiedzieć: „Chleb-sól wam, dobrzy ludzie”. A gospodarz w odpowiedzi powinien zaprosić na chleb i sól. Zgodnie ze zwyczajem zaprasza się trzykrotnie: za pierwszym razem — dla przyzwoitości, za drugim — na pokaz, a za trzecim — na znak szacunku.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
