Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Iwan Franko i Żydzi. W sprawie fałszerstwa w czasopiśmie „Profil”

Слово Просвіти, №46 за 2013 рік

Niedawno w wiedeńskim czasopiśmie „Profil” ukazał się artykuł pani Christy Zöchling (dość znanej dziennikarki z gruntownym wykształceniem) o prowokacyjnym tytule „Juden, Blutsauger”, co w tłumaczeniu na język ukraiński oznacza „Żydzi, krwiopijcy”. Ideowym inspiratorem tej publikacji, jak rozumiemy, stał się Emil Langermann, obywatel austriacki, który jeszcze w 1970 roku wyemigrował z Odessy. Z jego inicjatywy autorka tego krótkiego artykułu usiłuje dowieść, że Iwan Franko, znany ukraiński pisarz i myśliciel, jeden z duchowych przewodników narodu, był antysemitą, „który agitował przeciwko żydowskiemu ścierwu”, przeciwko „temu niegodziwemu, wścibskiemu elementowi żydowskiemu”, który „wszystko wysysa i pije naszą krew” (tutaj i dalej cytaty z artykułu podajemy w ukraińskim tłumaczeniu). Publikacja wywołała niemało niezdrowych insynuacji, aż do tego stopnia, że pan Langermann zwrócił się do wiedeńskiego magistratu z prośbą o zdemontowanie wszystkich znaków upamiętniających Franko w austriackiej stolicy, w szczególności pomnika w centrum miasta i tablicy pamiątkowej na fasadzie Uniwersytetu Wiedeńskiego. Dlatego uważamy za swój obowiązek zwrócić się do szerokiej opinii publicznej, w tym także do austriackich kolegów, z tym listem otwartym i wyrazić przemyślenia w sprawie zaistniałej sytuacji. Na jakich podstawach, jakich źródłach, wreszcie na jakim doświadczeniu oparto sądy w artykule pani Zöchling? Takie na przykład: „Był on ówczesnym radykalnym nacjonalistą i zagorzałym antysemitą. W swoich wierszach ukraińskiemu chłopu przeciwstawiał »zachłannego« żydowskiego handlarza”. Albo takie: „Franko nie mógł przewidzieć przyszłości, ale zniszczenia żydostwa w Galicji pragnął z całego serca”. Byłoby też ciekawie dowiedzieć się, jakież to teksty Franki przetłumaczył na język niemiecki pan Langermann i z jakich jego prac „sporządził wybory cytatów”? Przecież prace Franki w języku niemieckim (nieprzetłumaczone, a napisane po niemiecku i drukowane w niemieckojęzycznych wydaniach) dawno ujrzały światło dzienne w osobnej książce. I nie ma w nich ani jednego antysemickiego passusu czy nawet pojedynczej frazy. Słowa, które przytacza pani Zöchling śladem pana Langermanna, u Franki rzeczywiście są. Oto one w niemieckim tłumaczeniu (według publikacji w czasopiśmie „Profil”): „Juden, Blutsauger, Betrüger […] Es werden noch Zeiten kommen, dass aus kleinsten Funken ein Brand entfacht und Juden zur Rechenschaft gezogen werden”. I dalej: „Unsere Juden — davon gibt es Unmengen […] Der durch Jahrhunderte angestaute Hass kann mit solch einer Flamme ausbrechen, dass die Juden-Förderer keine Zeit haben werden, ihnen zu helfen”. A oto te same słowa w języku Franki: „Mówią: Żydzi to pijawki, oszuści. […] naród uważa nas za swoje największe pijawki, a przyjdzie co do czego — najmniejsza iskra i wybuchnie ogień, i Żydzi — my wszyscy, winni i niewinni — będziemy odpowiadać za wszystkie te grzechy, których nieraz ani oni nie popełnili, ani ich ojcowie, ani dziadowie”. I dalej: „I zapominamy, że na ruskiej (czyli ukraińskiej. — Red.) ziemi żyje obecnie większa połowa całego żydowskiego plemienia i że gromadzona wiekami nienawiść może wybuchnąć takim płomieniem, przybrać takie formy, że nasi protektorzy, Polacy i Moskale, nie będą mogli pomóc nam w niczym” (Franko I. Zbiór utworów: W 50 tomach. Kijów, 1979. T. 20. S. 386, 387, 393). Po pierwsze, już z samego przywołania widać, że cytaty z Franki, przytoczone w czasopiśmie „Profil”, są niedokładne, wybrano je dowolnie i wyrwano z kontekstu. Po drugie, wzięto je nie z „politycznego wpisu” Franki, jak o tym zaznaczono w artykule, a z utworu artystycznego (powieści), gdzie wypowiada je nie autor, a postać, która na dodatek przekazuje ówczesne stereotypy narodowe. I, co najważniejsze, po trzecie: te słowa należą… do Żyda Wagmana, jednego z bohaterów powieści „Przełajowe ścieżki”. Z biegiem fabuły, straciwszy jedynego syna z winy polskiej szlachty, stał się jej zaciekłym wrogiem. Przytoczone słowa adresuje do innego Żyda, burmistrza Resselberga, który uważa się za polskiego patriotę. Nakreślony z autorską sympatią i humanizmem Wagman broni przed oponentem swojej koncepcji porozumienia i współpracy z Ukraińcami Galicji jako z uciemiężonym narodem. Istota tej koncepcji polega nie na wzajemnej wrogości, a na poszukiwaniu dróg do zjednoczenia między dwoma narodami. W usta swojego bohatera Franko włożył słowa, które świadczą o jego uznaniu dla Żydów Galicji prawa do własnej narodowej odrębności i godności: „Żaden Żyd nie może i nie powinien być ani polskim, ani ruskim (ukraińskim. — Red.) patriotą. I nie potrzebuje tego. Niech będzie Żydem — to wystarczy. Przecież można być Żydem i kochać ten kraj, gdzieśmy się urodzili, i być pożytecznym lub przynajmniej nieszkodliwym dla tego narodu, który, choć niespokrewniony z nami, jest jednak ściśle związany ze wszystkimi wspomnieniami naszego życia” (Tamże. S. 392). Czyż jest stosowne, wychodząc z pełnego kontekstu rozmowy, zarzucać France antysemityzm i oskarżać go o to, że rzekomo z całego serca pragnął zniszczenia Żydów? Tym bardziej, że w „Przełajowych ścieżkach” słowa ukraińskich chłopów w Galicji: „Piją naszą krew, jeszcze się z nas śmieją” — adresowane są do „panów” (ziemian), „popów” (ukraińskich księży), „urzędników”, „adwokatów” itd., bez względu na narodowość (Tamże. S. 325, 326). Podejście Franki-pisarza do przedstawionych w powieści konfliktów społecznych jest przede wszystkim społeczne. Co więcej, wśród Żydów, jak i wśród innych narodowości, autor dostrzega rozwarstwienie społeczne, rozróżniając (znowuż ustami postaci — samych Żydów) „biednych kapcanów, przekupniów, szewców, krawców i innych drobnych rzemieślników”, którzy najbardziej ucierpieli podczas „pierwszych antyżydowskich rozruchów” w podrosyjskiej Ukrainie, oraz „najbogatszych Żydów, największych kapitalistów i przemysłowców”, którzy „nie ucierpieli nic, bo ci siedzą sobie w Kijowie, w Warszawie i Petersburgu, jak u Pana Boga za piecem” (Tamże. S. 386). Z pełną odpowiedzialnością, mając bezpośredni i osobisty udział w badaniu i wydawaniu twórczości Franki, oświadczamy: megaideą jego twórczości jest miłość do człowieka, przede wszystkim skrzywdzonego i poniżonego, niezależnie od jego przynależności społecznej czy narodowej. Ukraińcy, Żydzi, Polacy, Niemcy, Austriacy, Czesi, Rosjanie, Cyganie, Węgrzy, Włosi, nawet Chińczycy są postaciami utworów Iwana Franki. Lecz pisarza w pierwszej kolejności interesuje nie narodowość bohatera, a jego dusza, świadome i nieświadome jej składniki, jego sposoby i formy pojmowania świata. Innymi słowy, ta czy inna osobowość jest odpowiednio kwalifikowana według moralno-etycznej skali wartości. Oszustwo, krętactwo, kłamstwo, lekceważenie i pogarda wobec drugiego człowieka w artystycznych czy publicystycznych utworach Franki wprost lub w podtekście znajdowały potępienie, nieważne, czy był to Żyd, Ukrainiec czy, powiedzmy, Polak. W owianym ciepłem wspomnieniowym szkicu „Moi znajomi Żydzi” wyznawał: „Zawsze starałem się w Żydzie, tak samo jak w nakreślonym przeze mnie Ukraińcu, Polaku, Cyganie, widzieć i malować człowieka i tylko człowieka”. Jako osobowość z wyostrzonym poczuciem sprawiedliwości, niepowstrzymanym pragnieniem uczynienia świata choć odrobinę lepszym, Pisarz nie milczał, lecz stanowczo i ostro wytykał błędy poszczególnych ludzi oraz społeczeństwa w ogóle, aby uchronić przyszłe pokolenia Europejczyków przed całkowitą degradacją moralną. Często czerpiąc typy i sytuacje z samego życia, Franko jako pisarz nie mógł pozostawać obojętnym na krzywdy i niesprawiedliwości wobec prostego człowieka ze strony drugiego człowieka, w tym także Żyda. Bo czyż może być moralnie usprawiedliwiony Herman Goldkremer, z winy którego ginie młody robotnik naftowy Iwan Piwtorak („Boa constrictor”)? Albo karczmarz Moszko, który podaje truciznę swoim podopiecznym („Jak Jura Szykmaniuk brnął przez Czeremosz”)? Czy Mendel, który najpierw oszukuje niepiśmiennego Jacia Zełepuhę, a potem każe spalić jego chatę, aby ukryć zbrodnię? Oczywiście, że nie. Jednak Franko, który przez całe swoje życie pragnął odnaleźć (i odnajdywał!) „iskrę bóstwa w rzeczywistości”, „boskość w ludzkim duchu”, dawał szansę na katharsis i skruchę nawet otwartym przestępcom (niezależnie od ich narodowości). Bo przecież zmusza tego samego Hermana Goldkremera w ekstremalnej sytuacji do przypomnienia sobie przedśmiertnego nakazu matki „Hersz, żyj uczciwie!” i w przypływie wzruszenia potajemnie wrzucić przez okno wdowie po Piwtoraku worek z pieniędzmi, żeby choć w ten sposób zatrzeć swój grzech. A Moszkę – do przeżycia katharsis i porzucenia swoich zbrodniczych zamiarów. I takich przykładów można przytoczyć niemało. Co więcej, wśród dobrych, szlachetnych, przedstawionych ze współczuciem bohaterów Franki jest wielu przedstawicieli narodu żydowskiego. Zga- Tablica pamiątkowa Iwana Franki w Wiedniu. Umieszczona na fasadzie budynku, w którym Iwan Franko mieszkał przez większą część swojego pobytu w Wiedniu.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn