Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Kamienie Kijowa przemówiły

Слово Просвіти, №46 за 2013 рік

— Studiując historię naszego miasta, czy dowiedział się Pan czegoś o swoich rodowych korzeniach? Przecież na początku XX wieku nazwisko Hyrycza jako właściciela drukarni przy ulicy Triochswiatytelśkiej widnieje w danych wydawniczych pierwszej ogólnoukraińskiej gazety „Rada”. — Nie wiem, do których Hyryczów należę, ponieważ moja babcia, matka i ojciec nie za bardzo o tym opowiadali. Trzeba rozumieć, jakie nastroje wtedy panowały, a moi bliscy byli, delikatnie mówiąc, niezbyt proradziecko nastawieni. Pewnie ucierpieli od władzy komunistycznej, dlatego prawie nic nie opowiadali o naszych korzeniach. Choć jest to charakterystyczne dla większości Ukraińców. Pracując w archiwach, wielokrotnie natrafiałem na wzmianki o Hyryczach. Był na przykład wielki ród kapłański w Kijowie i guberni kijowskiej. Od końca XVIII wieku wyraźnie widać go w powiecie czerkaskim. W Kijowie właścicielami sześciu posiadłości byli wtedy Hyryczowie; był nawet protojerej Hyrycz, który również miał w Kijowie swój dom. Podczas powstania Chmielnickiego znany był pułkownik Hyrycz. — Dlaczego zainteresował się Pan nie historią rodu, a przede wszystkim historią Kijowa, Ukrainy? — Jestem kijowianinem w drugim pokoleniu, moja mama urodziła się na Szulawce. Po ukończeniu szkoły wstąpiłem na Uniwersytet Kijowski na wydział historyczny i jednocześnie pod koniec lat 70. zacząłem pracować w archiwum. Teraz jest to Centralne Państwowe Archiwum Historyczne (CDIAU). I dzięki Bogu, że zacząłem od archiwum, bo tam zobaczyłem prawdziwą, niezaangażowaną, niezaideologizowaną naszą historię. Może archiwum zawdzięczam więcej niż uniwersytetowi. Uważam, że fach historyka zdobyłem właśnie tam, zapoznając się z mało dostępnymi wtedy funduszami. — Jak wpłynęło to na kształtowanie się Pana światopoglądu? — Archiwum było wtedy miejscem, gdzie pracowało wielu opozycyjnych historyków, którzy dzisiaj są znani w nauce historycznej. Na przykład teraz członek korespondent NAN Ukrainy, doktor nauk historycznych Hennadij Boriak, doktorzy i kandydaci nauk Natalia Jakowenko, Wałentyna Szandra, Natalia Liuta i inni. W naszym archiwum pracował swego czasu były członek Centralnego Prowodu OUN Wasyl Kuk, ale ja go już tam nie zastałem. W latach 60. pracował też Wasyl Stus. Jeśli chodzi o moje zainteresowania, to przynajmniej tam, w archiwum, po raz pierwszy zobaczyłem ukraiński Kijów, bo wcześniej wydawało mi się, że on jako taki nie istnieje. Ów dowcip, kiedy dziecko pyta ojca: „Tato, wszędzie piszą, że Kijów to matka miast ruskich, a skąd tu wzięli się Ukraińcy?” kształtował niejedno pokolenie kijowian. Nawet dzisiaj, kiedy Kijów jest już od 22 lat stolicą niepodległej Ukrainy, czy można zobaczyć wiele tablic pamiątkowych, nie mówiąc o pomnikach znanych działaczy kultury ukraińskiej, ruchu narodowowyzwoleńczego? Stare kijowskie domy, cerkwie miały na mnie wielki wpływ wychowawczy. Nasza rodzina mieszkała na Czokoliwce i nawet w tamtych latach w Kijowie było jeszcze dużo sektora prywatnego. Może dlatego Sobór Sofijski, Sobór św. Włodzimierza, Cerkiew św. Andrzeja, Ławra Peczerska, stary Chreszczatyk, Podół oraz inne budowle i miejsca naszego miasta tak mnie interesowały. A jeszcze bardziej te, o których czytałem, ale których już nie było: Sobór św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach, Cerkiew Dziesięcinna, Cerkiew św. Ireny, Pyrohosczi… Moje badania jako początkującego historyka dotyczyły zabytków Kijowa, które istniały i dotrwały do naszych dni. Swój pierwszy artykuł, który został wydrukowany w 1980 r. w „Wieczornym Kijowie”, napisałem o Moście Łańcuchowym. A potem były inne artykuły. Wtedy też napisałem o kijowskich drukarniach, ale artykuł poszatkowano i pozostawiono opowieści tylko o tych drukarniach, które były związane z ruchem bolszewicko-proletariackim. Wtedy też wyrzucono fragment o drukarni Hyrycza na Triochswiatytelśkiej. Ze wszystkiego tego, co wtedy napisałem, pozostały jakieś drobnostki. Potem badałem i pisałem o kijowskiej fotografii. A później zainteresowałem się miejscami i działalnością związaną z Hruszewskim. Przez Hruszewskiego trafiłem na ruch społeczno-polityczny, zacząłem zajmować się Wiaczesławem Łypynśkim, Serhijem Jefremowem i innymi, obecnie mniej lub bardziej znanymi postaciami odrodzenia narodowego. Właśnie wtedy na jakiś czas odszedłem od Kijowa. — W 1919 roku, kiedy zjednoczone armie wyzwoliły Kijów, galiczanie szli bulwarem Bibikowskim. Byli zdziwieni tym, ile portretów Szewczenki kijowianie wystawili w oknach swoich mieszkań, i nie rozumieli, dlaczego zasypują ich kwiatami. A podchodząc do dumy miejskiej na Chreszczatyku, żeby wywiesić tam ukraińską flagę, zobaczyli, że jest ona tam już ustawiona… — Nic z niczego się nie bierze. Większość ukraińskich miast (w mniejszym stopniu jest to charakterystyczne także dla innych krajów) przez wieki była polietniczna. Ale aktywne ukraińskie życie w Kijowie nigdy nie ustawało ani za Polaków, ani za Rosjan. Nie mogli go zabić, wytrawić najokrutniejsze zakazy. To starałem się pokazać w właśnie wydanym przewodniku. „Kijów XIX—XX w.” jest przeznaczony przede wszystkim dla gości miasta (chociaż będzie nie mniej interesujący dla kijowian), którzy będą mogli samodzielnie zapoznać się z zabytkami miasta. Opowieść jest ustrukturyzowana według tras siedmiu wycieczek, naniesionych na mapę: cztery — na Starym Mieście, i po jednej — na Podolu, Lipkach i Peczersku. Przegląd wycieczkowy pierwszej trasy zaczyna się od dworca kolejowego, biegnie ulicą S. Petlury (dawna Kominterna), bulwarem Szewczenki, skręca na Wołodymyrską do Świętej Zofii i kończy się Zjazdem Andriejewskim. — Czy jest w Kijowie wiele miejsc, o których nie wiedzą lub w ogóle nie słyszeli nawet kijowianie? — Więcej niż trzeba. Na przykład ulica Ukraińska, jak kiedyś przed rewolucją potocznie ją nazywano, dawna Mariińsko-Błahowiszczeńska, a teraz Saksahanskoho. Na niej oraz w przyległych do niej zaułkach mieszkali lub zachodzili do redakcji ukraińskich wydawnictw periodycznych Mychajło Drahomanow, Wołodymyr Antonowycz, Symon Petlura, Jewhen Czykałenko, Mychajło Staryćkyj, Mykoła Łysenko, Łesia Ukrainka. Trzem ostatnim na tej ulicy otwarto muzea, które niedawno połączono w rezerwat „Ukraińscy koryfeje” (ul. Saksahanskoho, 93—97). Niestety, do tej pory nieuhonorowany pozostaje Jewhen Czykałenko (1861—1929), jeden z najpopularniejszych działaczy społeczno-kulturalnych, hojny mecenas, właściciel ziemski, nowator rolnictwa, potomek starego kozackiego rodu. Właśnie z jego imieniem związana jest jedna z najlepszych stron naszej historii — wydanie pierwszej ogólnoukraińskiej gazety „Rada”. — …I której do tej pory nie ma, jak i samemu Czykałence, ani tablicy pamiątkowej na budynku, gdzie mieściła się redakcja „Rady”, ani muzeum… — Naprzeciwko Złotych Wrót na obecnej ulicy Jarosławiw Wał, 6 (dawna ulica Wełyka Pidwalna, która powstała na początku lat 1830., kiedy wyrównano stary wał obronny grodu Jarosława), kiedy w wyniku rewolucji 1905 roku zniesiono zakaz ukraińskiego słowa drukowanego, tutaj ulokowały się dwie nasze najważniejsze organizacje — redakcja ogólnoukraińskiej gazety codziennej „Rada” (1906) i Ukraińskie Towarzystwo Naukowe w Kijowie (1907) — pierwowzór ukraińskiej Akademii Nauk. Zezwolenie na jej wydawanie jako pierwszemu wydano Borysowi Hrinczence, przewodniczącemu kijowskiej „Proświty”. Był on też jej pierwszym redaktorem, ale niedługo. Z pewnych przyczyn po kilku tygodniach przekazał prawa do wydawania Jewhenowi Czykałence. Jewhen Charłampijowycz zdołał wraz z zespołem, pokonując przeszkody i prześladowania ze strony carskiej administracji, doprowadzić wydawnictwo do początku I wojny światowej w 1914 roku. Jedyna wtedy „Rada” wychodziła, w porównaniu z licznymi rosyjskimi wydawnictwami, w niewielkim nakładzie. Ale czytano ją daleko poza granicami Ukrainy: w Moskwie i Petersburgu, Tomsku i Omsku, na Dalekim Wschodzie, a nawet w USA i Kanadzie. W ciągu niespełna ośmiu lat nie do poznania zmieniła świadomość narodową Ukraińców. W 1917 roku żołnierze-Ukraińcy, którzy brali udział w obaleniu cara, jak świadczą wspomnienia, przyznawali, że „Rada”, którą potajemnie czytali w swoich koszarach, otworzyła im oczy na to, kim są, Ukraińcy, i że mają prawo do stworzenia, ściślej — odzyskania swojego państwa. A w 1917 r. radowcy, z których przeważająca większość była członkami nielegalnej organizacji społeczno-politycznej Towarzystwo Ukraińskich Postępowców, stali się inicjatorami stworzenia i pierwszymi członkami przedparlamentu — Centralnej Rady. Czyli ta gazeta w okresie bezpaństwowości odegrała ogromną rolę w obronie interesów narodowych i budowie ukraińskiej państwowości. W 2006 roku odrodzona gazeta „Rada” zainicjowała obchody 100-lecia wydawnictwa na szczeblu państwowym (Gabinet Ministrów przyjął odpowiednią decyzję). Ale władze kijowskie haniebnie zignorowały tę decyzję. Dlatego do tej pory na tym budynku nie ma tablicy pamiątkowej. — Za to w skwerku Złotowrotnym naprzeciwko pomnika Jarosławowi Mądremu postawiono pomnik nieostrożnej kotce, którą przejechał samochód. A nieco niżej ulicą Prorizną, niemal przy samym Chreszczatyku — kieszonkowemu złodziejowi Miszy Panikowskiemu, na podeszwie buta którego wykuto wielki gest Kozakiewicza… — A Pronia Prokopowna z Hołochwastowem, znani satyryczni bohaterowie, którzy stali się uosobieniem ludzkiej ograniczoności i tępego mieszczaństwa, a których postawiono niedaleko ukraińskich świętości — ruin Cerkwi Dziesięcinnej i czynnej Cerkwi św. Andrzeja? Według legend, postawiono ją w miejscu, gdzie w I wieku apostoł Andrzej, przybywszy i wszedłszy na dnieprowe wzgórza, postawił drewniany krzyż i przepowiedział wielką i sławną przyszłość Kijowowi. — Zapoznając się z przewodnikiem po historyczno-architektonicznych zabytkach, miejscach pamięci związanych z życiem i działalnością znanych ukraińskich działaczy, dowiadujesz się, że budynków tych już nie ma, a niektóre zburzono już w czasach niepodległości. Jakaś dzika sytuacja, którą trudno zrozumieć nie tylko normalnemu Ukraińcowi… — O tym ciągle myślę, jakby nas, Ukraińców, przez cały czas jakaś zła siła prześladowała… Uważam, że to nie przypadek. Ci ludzie (komuniści), którzy wydawali polecenia lub podejmowali decyzje o wysadzeniu w powietrze soboru św. Michała czy soboru Zaśnięcia Matki Bożej, Cerkwi Dziesięcinnej czy Cerkwi Matki Bożej Pirogoszczy oraz innych starodawnych kijowskich cerkwi, wiedzieli, co i po co robią. Bo zachowana historyczna pamięć narodowa ludu ma wielką siłę. Ale jak zrozumieć, że już w naszych czasach zburzono większość budynków związanych z Tarasem Szewczenką. Na przykład dom fotografa Hudowskiego, u którego się fotografował. To znany portret, który drukowano w czasopiśmie „Niwa” i stał się prototypem wielu portretów namalowanych przez artystów. Albo dom, w którym mieszkał, w zaułku Irynińskim na rogu Patorżyńskiego. Zburzono wszystkie domy działaczy końca XIX — początku XX wieku, którzy mieli swój udział w tworzeniu państwa ukraińskiego, kultury: Hruszewskiego, Czykałenki… Na przykład dom Mychajła Czałego, który mieszkał na Hoholowskiej, został zburzony już w naszych czasach. Tak samo Antonowicza. I chciałbym myśleć, że to przypadek, ale fakty świadczą o czymś innym. W Ukrainie do dziś nie ma państwowej polityki zachowania i propagowania pamięci historycznej, kultury narodowej. Przez 22 lata niepodległości można było wszystkie te budynki zarejestrować, powinna się nimi opiekować społeczność. W tych budynkach dawno można było otworzyć muzea. Faktycznie nie mamy muzeów działaczy walki narodowowyzwoleńczej końca XIX — początku XX wieku. Nie ma ani jednej tablicy czy pomnika nie tylko Symonowi Petlurze, ale nawet Wynnyczence, chociaż on niby komunista, chociaż nasz, ukraiński. Nie ma tablicy pamiątkowej Mykoły Michnowskiego, Wołodymyra Szemeta, a studiowali oni na Uniwersytecie Kijowskim. Tablicą pamiątkową Hruszewskiego oznaczono dwa budynki, a w Kijowie jest ich kilkanaście. Zatem mój przewodnik, skromna praca historyka i po prostu kijowianina (pracuję nad jego uzupełnieniem, mam już objętościowo cztery razy więcej materiałów), ma na celu pokazanie Kijowa nie tylko jako miasta, gdzie mieszkali, tworzyli i rządzili Polacy, Rosjanie, Żydzi, ale także odkrycie naszego odwiecznie ukraińskiego oblicza. Rozmawiał Mykoła CYMBALIUK Nie po raz pierwszy słyszy się od kijowian i gości miasta, że Kijów coraz bardziej traci swoje ukraińskie oblicze. Barbarzyńskie niszczenie zabytków architektoniczno-historycznych w stolicy, przejmowanie przez prywatnych deweloperów stref parkowo-wypoczynkowych i wznoszenie w ich miejscu żelazno-szklano-betonowych potworów przy wsparciu miejscowej, nieukraińskiej pod względem składu i ducha władzy, nabrało cech epidemii. Społeczeństwo przeciwstawia się bezczelności i cynizmowi „panów życia”. Przywrócić, zachować, pokazać ukraińskie oblicze Kijowa próbują także naukowcy. Potwierdziła to prezentacja przewodnika „Kijów XIX—XX w.” (autor kandydat nauk historycznych, kierownik wydziału historii Ukrainy końca XIX — początku XX wieku Ihor HYRYCZ, wydawca — Narodowe Wydawnictwo Gazetowo-Czasopiśmiennicze). Wyjątkowość niewielkiej, bogato ilustrowanej książki polega nie tylko na tym, że podobny przewodnik (autor K. Szyroćkyj) pojawił się prawie 100 lat temu, w 1917 roku, ale przede wszystkim na jej bogatej, dotąd mało znanej szerokiemu ogółowi historii ukraińskiego Kijowa. O tym właśnie rozmawiamy z autorem.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn