Strona · s. 5strona oryginału ↗
Społeczne, moralne i psychologiczne skutki wielkich głodów w Ukrainie w XX wieku
Слово Просвіти, №46 за 2013 рік
Petro BRYCKYJ, proświcianin, doktor nauk historycznych, profesor, Czerniowce. Wielkie głody w radzieckiej Ukrainie doprowadziły nie tylko do ogromnych strat demograficznych, ale także do negatywnych skutków społecznych, moralnych i psychologicznych, zwłaszcza wśród chłopów. Już podczas pierwszego głodu w latach 1921—1923 w Ukrainie najbardziej ucierpiała ludność wiejska, czyli ci, którzy produkowali żywność. Chłopi stanowili w tamtym czasie około 80% ludności republiki, w tym Ukraińcy — od 83 do 87%, dlatego ich straty są nieporównywalnie wielkie. Dlaczego właśnie ukraińscy chłopi doświadczyli największego terroru? Ponieważ byli siłą napędową Ukraińskiej Rewolucji. Ich liczne oddziały zbrojne stawiały mężny opór najpierw w latach 1917—1920 wojskom radzieckiej Rosji, a później samowoli bolszewickich czekistów, grabieżom oddziałów aprowizacyjnych i przymusowej kolektywizacji producentów rolnych. Sam J. Stalin uważał ukraińskich chłopów za siłę napędową „ukraińskiego nacjonalistycznego separatyzmu”, jego bazę społeczną. I najważniejsze jest to, że byli oni głównymi nosicielami ukraińskości i z trudem poddawali się rusyfikacji. Dzięki chłopom w Ukrainie zachowały się, przetrwały przez setki lat język ukraiński, kultura, zwyczaje, tradycje. Oto dlaczego W. Lenin, J. Stalin i ich poplecznicy dążyli do złamania oporu ukraińskich chłopów, wzmocnienia kontroli nad Ukrainą, wykorzenienia ducha narodowego u Ukraińców. Właśnie W. Lenin jako pierwszy wykorzystał masowy głód chłopów w Ukrainie w latach 1921—1923 jako narzędzie ujarzmienia chłopów. Świadectwem tego jest jego tajny list do sekretarza KC RKP(b) W. Mołotowa do członków Biura Politycznego z 19 marca 1922 r. W nim pisze: „Właśnie teraz i tylko teraz, kiedy w głodnych miejscowościach jedzą ludzi i na drogach walają się setki, jeśli nie tysiące trupów, możemy przeprowadzić konfiskatę dóbr cerkiewnych z najbardziej wściekłą i bezlitosną energią i nie zatrzymując się przed stłumieniem jakiegokolwiek oporu… Wszystkie przesłanki wskazują na to, że później nie uda nam się tego zrobić, bo żaden inny moment, oprócz desperackiego głodu, nie da nam takiego nastroju szerokich mas chłopskich”. W tym liście, jak w lustrze, odbijają się pseudohumanizm i niemoralna kultura „wodza światowego proletariatu”. Jednym z negatywnych skutków społecznych stało się całkowite zniszczenie bazy produkcyjnej Ukrainy, zwłaszcza rolnictwa. W przemyśle stały fabryki i zakłady. Aby odbudować i uruchomić produkcję, brakowało środków i nie było komu. Doszło do ruiny zarówno obiektów przemysłowych, jak i robotników. Większość z nich była osłabiona i wycieńczona w wyniku głodu i nie mogła nie tylko pracować, ale i przeżyć. Znaczna część z nich zmarła. Zniszczony został transport. Nawet między dużymi centrami nie było regularnych połączeń. Pociąg z Jekaterynosławia do Charkowa jechał raz w tygodniu (koszt biletu 25 mln rubli). Jeśli paliwo w drodze się kończyło, odczepiano ostatni wagon, rąbano na opał i jechano dalej. Ten fakt świadczy o tym, do jakiego stopnia doszła ruina. W rolnictwie panował ogólny upadek. Z powodu braku paszy zginęła ogromna liczba koni i bydła rogatego. W szczególności na Donbasie pozostało nie więcej niż jedna trzecia koni. Na Zaporożu na 1 stycznia 1922 r. liczono 160 tys. koni, a na koniec lutego — 50 tys. W dużych wsiach z kilkoma tysiącami mieszkańców pozostało 20—30 koni, a w niektórych wsiach — ani jednego konia. Ogółem zginęło 1,5 mln sztuk bydła rogatego i około 1 mln koni. Maszyny i inny inwentarz rolniczy (siewniki, pługi, brony, nawet kosy i sierpy) w większości wywieziono do Rosji. Dlatego obsiewać i uprawiać ziemię nie było czym i nie było komu. W rezultacie znaczna część (jedna trzecia i więcej) ziemi pozostawała nieuprawiona. Analizując sytuację społeczno-ekonomiczną w Ukrainie w 1922 r., ukraiński pedagog i dziennikarz I. Herasymowycz, autor książki „Głód na Ukrainie…”, na podstawie informacji i własnych obserwacji doszedł do smutnego wniosku, że „rosyjski imperializm straszną zarazą bolszewickiego reżimu niszczy zdrową ludność Ukrainy, zamienia w ruinę fabryki, a bogaty i żyzny kraj — w dziką pustynię. Jednym słowem, z raju tworzy najstraszniejsze piekło na ziemi”. Wielki głód 1921—1923 r. nie tylko pozbawił życia setki tysięcy pracujących chłopów, ale i zniszczył ich gospodarstwa, pozostawił pustką ich domostwa. Przyczyną tego była polityka partii bolszewickiej. Ustanowiwszy przymusową drogą swoją władzę i dokonawszy wywłaszczenia ziemian i kapitalistów, bolszewicy zrobili to samo chłopom. W wyniku kolektywizacji i głodu bolszewicy doprowadzili do ostatecznego rozwarstwienia chłopstwa, kierując chłopskich lumpenproletariuszy do szczucia pracowitych zamożnych chłopów, których pogardliwie nazywano „kułakami”. Moskiewska władza zniszczyła najbardziej produktywną, najbardziej świadomą narodowo część rolników Ukrainy.
W procesie głodu ginęły całe rodziny i rody, a ci członkowie rodzin, którzy pozostali przy życiu, rozchodzili się bez nadziei w poszukiwaniu żywności i znikali bez śladu. Między krewnymi zrywały się więzi na wiele lat albo i na zawsze. Autorowi przyszło rozmawiać z niektórymi z dzieci „przybłędów” na Podolu, które nie pamiętały ani imion rodziców, ani nazwisk. Nadawano im nazwiska od nazw tych miejscowości, które zapamiętały lub gdzie je znaleziono. Jednego z nich odnalazła siostra po 40 latach w latach 60. Rodzina była (i jest) komórką społeczeństwa. Wraz ze zniszczeniem rodziny niszczono społeczeństwo. Głód doprowadził do rozpadu więzi społecznych, na których opierało się życie społeczne. O jakim formowaniu społeczeństwa obywatelskiego czy narodu politycznego mogła być po tym mowa? Reżim bolszewicki nie był tym zainteresowany w okresie zaciętej walki ukraińskich powstańców, dlatego celowo i konsekwentnie niszczył ukraińskie społeczeństwo, nie dopuszczając do jego konsolidacji. Co doprowadziło do zerwania pamięci historycznej narodu ukraińskiego. Skutkiem Hołodomoru stał się upadek edukacji i kultury na Ukrainie. Szkoły miesiącami, a nawet przez pół roku nie pracowały. Głodowali uczniowie i nauczyciele. Władza bolszewicka traktowała ich jak drobną burżuazję i w ogóle ich nie zaopatrywała, nauczyciele nie otrzymywali racji żywnościowych. Znaczna część z nich zmarła, inni rozjechali się, kto gdzie, w poszukiwaniu jedzenia. Zniszczona została także ukraińska nauka, ukraińska kultura. Pracownikom Wszechukraińskiej Akademii Nauk w drugiej połowie 1921 r. w ogóle nie płacono pensji. Wydawanie książek ustało. W Piotrogrodzie w ciągu miesiąca wydrukowano 1 493 500 egzemplarzy, na Ukrainie dla Ukraińskiej Akademii Nauk — 1. W latach 1921—1922 toczyła się walka polityczna przeciwko „burżuazyjnej” inteligencji. Kilkadziesiąt tysięcy rosyjskiej inteligencji rząd moskiewski przymusowo wysłał za granicę, znaczną część ukraińskiej — poza granice Ukrainy na Syberię lub na północ Rosji. Rosyjskiej poszczęściło się bardziej — pozostali przy życiu, ukraińskiej — gorzej, nie wszyscy przeżyli. Proces likwidacji narodowo świadomej inteligencji Ukrainy, elity narodu, zintensyfikował się także w okresie organizacji Hołodomoru-ludobójstwa narodu ukraińskiego w latach 1932—1933, który odegrał rolę instrumentu do realizacji głównego strategicznego celu politycznego partii bolszewickiej Rosji: zahamować dalszy rozwój USRR w duchu narodowym, do czego konieczne było wstrzymanie „ukrainizacji”, wzmocnienie totalnej kontroli KC WKP(b) na czele ze Stalinem nad Ukrainą, aby ta, przypadkiem, nie odeszła od Moskwy. Tak zginęła z głodu lub w wyniku represji znaczna część intelektu narodu ukraińskiego, co zahamowało rozwój ukraińskiego społeczeństwa.
Jednym ze skutków wielkich głodów w Ukrainie było zwyrodnienie moralności społecznej, utrata najlepszych ludzkich wartości i cnót. Pojawili się donosiciele („siekrietnyje sotrudniki”), rozwinął się konformizm, nastąpiła degradacja moralności, co tak negatywnie wpłynęło na konsolidację ukraińskiego społeczeństwa na przestrzeni dziesięcioleci, aż do dzisiaj. Najstraszniejsze jest to, że świadkami, a niekiedy i uczestnikami strasznego upadku ludzkiej godności były dzieci. Przeżywając z powodu wypaczenia psychiki dzieci, aby te skrajnie negatywne cechy ludzkiej moralności nie stały się podstawą ich duchowego składu, postępowi działacze społeczni Ukrainy zwracali uwagę na ten problem, martwili się o przyszłość dzieci i wzywali do ich fizycznego oraz moralnego ratunku. W szczególności profesor Kijowskiego Instytutu Medycznego Wołodymyr Pidhajewski w szczytowym momencie wielkiego głodu w kwietniu 1922 r. pisał: „Przed nami pozostaje jeszcze problem ratowania naszej młodzieży, dzieci, które żyją i rodzą się z następstwami głodu, z biologicznych wpływów jego na naturę człowieka, na jej zdolność do walki o istnienie, na jej rozwój — zarówno fizyczny, jak i umysłowy. Zagraża nam jeszcze nie mniejsza klęska, a mianowicie: zniszczenie w następnym pokoleniu fizycznych, intelektualnych i moralnych jakości, tworzenie z nich narodów i klas drugorzędnych, niedorozwiniętych, niewolników — czyjekolwiek by one nie były. Pod groźbą tego nieszczęścia, może większego niż całkowite wymieranie narodowo-biologicznego kolektywu, musimy rzucić hasło: w dzieciach nasza przyszłość, nasz los i wola! W walce z głodem szczególnej uwagi wymagają sprawy żywienia dzieci, które muszą stać na pierwszym miejscu we wszystkich działaniach. W walce z głodem w pierwszej kolejności dzieci i wszystko dla dzieci”. Przyszłość młodzieży Ukrainy niepokoiła także pedagoga Wasyla Arnautowa, przewodniczącego edukacji ludowej guberni odeskiej (później wykładowcę Instytutu Edukacji Ludowej w Charkowie), który w 1922 r. w badaniu „Hołod i dieti na Ukrainie” zauważył: „Zdrowiu dzieci, które przeżyją to piekło, zostanie wyrządzona niepowetowana szkoda, która grozi fizyczną degeneracją. Ale może być jeszcze gorszy rozkład moralny, który wniósł głód w szeregi dzieci. Są one przecież świadkami tego strasznego upadku ludzkiej godności, którego pod żadnym pozorem nie można było zauważyć w przeszłości. Strasznie i pomyśleć: czy może moralnie naprawić się dziecko, które żywioł głodu przygiął do samej ziemi i zmusił nie tylko patrzeć, ale i być uczestnikiem wszystkich obrzydliwych spraw, wykonywanych przez dorosłych wskutek ich zwierzęcego egoizmu? Jakie pojęcie o ludzkiej naturze może wynieść dziecko z otoczenia, w którym musi ono ukrywać się przed dorosłymi, silniejszymi ludźmi, albo i przed swoimi własnymi krewnymi, żeby go nie zjedli?”. W tej samej pracy informuje on o masowych przypadkach obłędu i morderstw na tle głodu, a także psychozie głodowej i kanibalizmie, zarejestrowanych w guberniach donieckiej, zaporoskiej, mikołajowskiej i innych. Wniosek o wypaczeniu moralności młodzieży wskutek wielkiego głodu wyciągnęła także znana pedagog i działaczka społeczno-oświatowa, była członkini Centralnej Rady Ukraińskiej Republiki Ludowej, profesor Sofija Rusowa. Występując na międzynarodowym kongresie kobiet 16 maja 1923 r. w Rzymie, oświadczyła, że „demoralizacja młodzieży jest jednym z najsmutniejszych skutków wielkiego głodu jako rezultat bolszewickiej okupacji”. Można sobie wyobrazić, do jakiego stopnia moralnego upadku doprowadził niesłychany głód ludności Ukrainy, której psychologia pod nieustannym wpływem różnych zwierzęcych aktów bolszewickiego reżimu całkowicie utraciła ludzkie uczucia. Autor gazety „Ukraiński Czerwony Krzyż — głodującym” (Kijów, 17—23 kwietnia 1922 r.) O. Lesiuk zaznaczył, że głodujący ludzie „...schodzą powoli do takiego stanu, kiedy człowiekowi wszystko jedno... Do stanu, który już poza granicami życia... Kiedy nie ma obowiązków... Nie ma miłości... Nie ma dzieci... Nie ma i głodu... Już nie ma niczego: wszystko, wszystko jednakowo... To przedwczesna śmierć rozumu, koniec człowieka, kiedy jeszcze ciało może i chce żyć...”. Wielki głód lat 1932—1933 wierzchołek bolszewickiej partii na czele ze Stalinem wprowadził jako sposób przerwania odrodzenia narodowego (ukrainizacji) pod pretekstem „usunięcia wypaczeń w bolszewickiej polityce narodowej”. Świadectwem tego jest list J. Stalina do Ł. Kaganowicza z 11 września 1932 r. oraz postanowienie KC WKP(b) i Rady Komisarzy Ludowych ZSRR z 14 grudnia 1932 r. Położyły one początek rozgromowi placówek oświatowych i kulturalnych oraz masowym represjom ukraińskiej elity intelektualnej, która w ciągu kilku lat została zniszczona. Wyrządziło to wielką szkodę w sferze rozwoju oświatowego i kulturalnego, a także moralności społecznej narodu ukraińskiego. Agresywna, pełna przemocy bolszewicka polityka wobec ujarzmienia ukraińskiego chłopstwa doprowadziła do zrujnowania ustanowionego przez wieki chłopskiego ustroju produkcyjnego do takiego poziomu, że jego wydajność przez wiele dziesięcioleci pozostawała niska. Została przerwana ciągłość w przekazywaniu doświadczenia od starszych pokoleń do młodszych. Po zezwoleniu na otrzymanie paszportów młodzież masowo opuszczała wsie, co doprowadziło do ich wyludnienia, a nawet zniknięcia z mapy Ukrainy. Zatem wszystko to świadczy o tym, że wielkie głody w Ukrainie, które miały miejsce z winy bolszewickiej władzy, wyrządziły ogromną szkodę narodowi ukraińskiemu w jego postępowym rozwoju politycznym, społecznym oraz kulturalno-oświatowym, hamując jego potencjalne możliwości. Zadaniem obecnego pokolenia jest głębokie przemyślenie skutków wielkich głodów i skierowanie energii na intensywny rozwój społeczno-ekonomiczny i kulturalno-oświatowy ukraińskiego społeczeństwa.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
