Strona · s. 6strona oryginału ↗
Niewinna krew puka do naszych serc
Слово Просвіти, №46 за 2013 рік
O Hołodomorze lat 1932—1933 wspominają naoczni świadkowie, piszą dziennikarze, nie sposób zliczyć dzieł artystycznych i dokumentalnych. A jednak są niedowiarkowie, którzy powiedzą: „Czyżby rzeczywiście był ten Hołodomor?”. Można zrozumieć tych ograniczonych ludzi, bo doprawdy trudno uwierzyć, że na naszej błogosławionej ziemi z tak pracowitymi ludźmi można było doprowadzić do takiej biedy. Deputowani komuniści, ludzie z wyższym wykształceniem, również zaprzeczają tej niesłychanej, niebywałej w historycznej przeszłości katastrofie. Latem tego roku na posiedzeniu parlamentu Ukrainy mowa była o obchodach 80. rocznicy Hołodomoru lat 1932—1933. Kiedy spiker ogłosił uczczenie pamięci zmarłych minutą ciszy, stało się coś niewiarygodnego: komuniści nie wstali — nie oddali należnego szacunku zmarłym. Świat był zszokowany. Ci spadkobiercy bolszewików odsłonili przyłbicę, pokazali swoje prawdziwe oblicze — kainową nienawiść do swoich ofiar. Trzeba tak bardzo gardzić własnym narodem, zamęczonym głodem! Gdzież skrucha, wyrzuty sumienia? Nic podobnego. Przez 70 lat tylko tuszowali swoje zbrodnie. Naszą tragedią jako pierwsi zainteresowali się zagraniczni badacze. Jednym z nich był Amerykanin James Mace. Na pytanie, dlaczego opisuje głód na Ukrainie, odpowiedział: „Wasi zmarli wybrali mnie...”. My jeszcze do końca nie uświadomiliśmy sobie, skąd wzięła się u nas taka straszna zaraza, dlaczego Ukraińcy potulnie patrzyli na śmierć swoich dzieci i sami pokornie umierali milionami. Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki. Marija MELNYK, członkini NSŻU. Dlatego trzeba zwracać się do naocznych świadków. Jedną z nich jest Klara Makariwna Dumańska ze wsi Perekorynci, w rejonie murowanokuryłowieckim. Ale najpierw o jej ojcu: Makarij Justynowycz Onyszczak urodził się w 1892 roku we wsi Perekorynci. Od małego pomagał tacie w polu, a gdy poszedł do szkoły — nauka przyszła mu łatwo, zrozumiał ją, polubił. Jak pęd do światła, ciągnął do wiedzy. Zauważono jego zdolności — wysłano go na kursy pedagogiczne. I w wieku 17 lat był już nauczycielem szkolnym. Ale zagrzmiała I wojna światowa — i wśród milionów zmobilizowanych znalazł się oficer Makarij Onyszczak. Ziomkowie opowiadali o jego życzliwości i trosce o żołnierzy, którzy broczyli krwią, marzli w okopach. Rewolucja 1917 r., obietnice ziemi i wolności brzmiały nęcąco, kusząco — zawładnęły synami chłopskimi. Makarij Justynowycz został dowódcą jednego z oddziałów Armii Czerwonej… Jego córka Klara Makariwna drżącymi rękami wyjmuje ciekawe zdjęcie: 1920 r., dowództwo Armii Czerwonej na czele z K. J. Woroszyłowem na Krymie po zwycięstwie nad Wranglem. Wśród dowódców jest i jej ojciec. Po wojnie domowej wraca do rodzinnej wsi, pracuje jako dyrektor szkoły, gdzie przeszedł próbę człowieczeństwa w latach 1932—1933. Wtedy jego córeczka Klara miała siedem lat, wspomina: „Po raz pierwszy usłyszałam o głodzie latem 1932 r., jeszcze nie rozumiejąc, co to takiego: przyszła wtedy do nas kobieta z Połtawy, skarżyła się, że u nich jest głód. Zmęczona, brudna, wyciągała zza pazuchy wyhaftowane stare ręczniki, prosiła mamę, żeby zamienić je na jakieś produkty. Mama dała jej jeść, trochę fasoli i kaszy, a od niej nie wzięła niczego. Od tamtego czasu z niepokojem i strachem wypowiadaliśmy to słowo. Kiedy szłam do pierwszej klasy, wołałam sąsiedzkiego chłopca Ilka Ołenycza, żeby razem iść do szkoły. Pewnego dnia w jego chacie i na podwórku zobaczyłam wielu mężczyzn z rady wiejskiej, którzy wszystko przewracali, rozrzucali — szukali ziarna. Na piecu pod narzutą zobaczyli pół worka pszenicy, zdejmując, rozsypali trochę na podłogę, zaczęli zmiatać, garściami zgarniać do worka. Ojciec Ilka padał na kolana, całował ich po rękach, błagał: „Chłopcy, przecież mam troje dzieci,
nie zabierajcie chociaż tego rozsypanego. Przecież trzykrotnie wywoziłem wam zboże według waszego rozdzielnika. Zlitujcie się, zmiłujcie się nad dziećmi…” Nikt się nie zlitował. Rodzina Ołenyczów bardzo głodowała. Pewnego razu wołałam Ilka, żeby poszedł do szkoły, a on wyszedł do mnie z krzaków w jarze przy drodze. W tych krzakach zobaczyłam gniazdo z gałęzi ze starym kożuchem. Chłopiec mi wyjaśnił: „Ja tutaj nocuję, do chaty nie idę: boję się. Podsłuchałem rozmowę taty z mamą, tato nalegał: „No, co jeść? Zabijmy Ilka. On — najmłodszy — i tak umrze. To lepiej zjemy”. Mama odmówiła, ale tato… Teraz nie wchodzę do chaty”. Starego Ołenycza, opuchniętego, wycieńczonego, wkrótce znaleziono martwego na ulicy. Wieś wtedy się zmieniła: panowała jakaś niepokojąca cisza, pełna tajemniczej groźby, jakiejś nieuchronnej biedy. Nie szczekały psy, nie piały koguty, nie gęgały gęsi; nieprzyjaźni ludzie chodzili jak zjawy, jak cienie, dzieci skomlały, żebrały: „Jeść…” A dzieci w Perekożyńcach się uczyły. Przy szkole były 4 hektary ziemi, nauczyciele i uczniowie uprawiali kukurydzę, ziemniaki, buraki. Był piękny sad owocowy. Szkole przekazano solidną, dużą piwnicę, która kiedyś należała do księdza, w niej przechowywano warzywa. Trudno uwierzyć, jak wtedy całe to dobro można było zachować wśród głodnych ludzi. Ale dyrektor szkoły Makar Justynowycz zdołał w tym katastrofalnym czasie ratować dzieci. Skąd brał siły i odwagę? W ufnym spojrzeniu, w otartej dziecięcej łzie. Jak Boga, uczniowie czekali na dużą przerwę. Dzwonek — i do kuchni kolejka: każdy ze swoją miseczką i łyżką. Jak najdroższy skarb każdy ostrożnie niósł pachnącą zupę z ziemniaków i kaszy, starał się dłużej zatrzymać w ustach smakowitość, lecz ona sama się połykała, miseczka pustoszała, czym zasmucała dziecko. Ta cudotwórcza potrawa poprawiała nastrój, wywoływała chęć do zabawy. Póki dzieci jadły śniadanie, na podwórku szkoły siedzieli lub leżeli starzy dziadkowie i babcie z popękanymi, zrogowaciałymi rękami, w których trzymali garnuszki lub rondelki, żeby i im po uczniach przydzielono tego wymarzonego pokarmu. Dawni szanowani rolnicy, którzy jeszcze niedawno na swoich polach zbierali pokaźne worki złotego ziarna, wieźli na jarmarki, kupowali dzieciom piękne podarki, — teraz wyciągali drżące ręce, żeby jak ostatnim żebrakom dano im chochlę zupy. Jeden stary człowiek, doczekawszy się ratującej potrawy, pospieszył do domu, żeby dolać wody i soli, i tak uśmierzyć męki głodu. Ale wycieńczony organizm nie wytrzymał obciążenia — nieznośny ból skręcił mężczyznę. Pokrzyczał, postękał i oddał Bogu ducha. Dyrektor troszczył się, żeby uczniów nie spotkało takie nieszczęście. Na ostatniej lekcji wchodził do klasy, proponował położyć ręce na ławkach: komu ręce spuchły, brał ze sobą do piwnicy, dawał kilka ziemniaków i buraka. Dzieci z radością niosły drogi podarunek matkom. Ilko Ołenycz nie niósł do domu, kiedy sąsiadka Klara zapytała go, dlaczego nie niesie ziemniaków do rodziny, on odpowiedział: „Oni od razu surowe zgryzą”. Latem Ilko z bratem paśli kołchozowe świnie. Zwierzęta rozkoszowały się na polu, ryły ziemię, smakowicie mlaskały korzonki, trawę, a pastuchy tylko leżeli — nie było sił chodzić. O tym mała Klara opowiedziała swojej mamie. I ta dała na talerzyk po jednej łyżce kaszy i po kilka jagód morwy. Dziewczynka biegła na pole, nóg nie czując pod sobą — bardzo chciała pocieszyć chłopców jedzeniem. Oni łapczywie połknęli łakome okruchy i rozczarowani spojrzeli na Klarę: więcej nie ma? A po godzinie — cud: pastuchy ożywili się, rozweselili i wstali… Mijały lata. Minął głód. A niepokój i strach w rodzinie Onyszczaków nie mijały. Szczególnie niepokojąco było Makarijowi Justynowyczowi: zwolnili go ze stanowiska dyrektora, wysłali jako nauczyciela do Wyżneołczedajiwskiej Szkoły Średniej. Taka była stalinowska taktyka represji: najpierw zahipnotyzować strachem, jak boa dusiciel królika, — rzucić podejrzenie, obniżyć na stanowisku, oczernić niewinnego, a wtedy aresztować. Jego córka, dzisiaj 88-letnia nauczycielka-emerytka, pamięta tatę młodym, łagodnym i silnym. Nigdy nie zapomni, jak widziała go ostatni raz. Był promienny sierpniowy poranek 1937 roku. Tato z córką przy suszarni w sadzie. Łapczywie wdychają zapachy śliwkowego dymu i miodowych gruszek. Córka przysłuchiwała się każdemu jego słowu: ciekawemu, dowcipnemu. Nagle on zamilkł, zapatrzył się: miedzą szło dwoje, uzbrojony milicjant i przewodniczący rady wiejskiej. Makarij Justynowycz zbladł, z rąk wypadła susz, on ledwo słyszalnie westchnął: „To po moją duszę!” Pokazali nakaz aresztowania. W chacie zrobili rewizję. Znaleźli „Kobziarza”, wiersze Lermontowa, czasopismo „Niwa”. Klara stała skamieniała, a ojciec denerwował się, zapalał papierosy, gasił i rzucał. Makarij Justynowycz Onyszczak
Ręce mu drżały. Żegnał się z rodziną. Kiedy podszedł do młodszego syna, całował go i płakał. Przy bramie obejrzał się, uważnie spojrzał na córkę, chciał coś powiedzieć, ale z rezygnacją, z goryczą machnął ręką i poszedł…” Jeszcze nie doszedł do siebie: rano wolny, porządny, autorytatywny, szanowany, z którym się radzono — a tu jak grom z jasnego nieba te szpony NKWD. I już się nie wyrwać! A może skoczyć w ogrody? Ale pewnie wyjaśnią, że w niczym nie zawiniłem… A wokół lato jaśnieje, dzwoni, śpiewa, kwitnie i pachnie, a jego prowadzą w bezbrzeżną ciemność… Jak Boga, córka czekała na ojca, miała nadzieję, że wkrótce wróci. Wspominała jego rady, pouczenia. Ważne sprawy przymierzała do niego: jakby tata to zrobił. Jego słowa o nauce, służbie Ojczyźnie przyjęła jako testament. Później i zawód wybrała tak jak on: została nauczycielką, na wsi prowadziła poważną pracę oświatową. A od aresztowanego nie było ani jednej wieści. Po pewnym czasie potajemnie, w nocy, do Oniszczaków przyszedł człowiek, któremu udało się wyrwać z tego piekła. Opowiedział żonie: „W mohylowskim więzieniu nasza cela była nabita aresztantami jak beczka śledziami. Ciasnota taka, że nie mogliśmy się do siebie przebić. Makarija przesłuchiwali całą dobę. Śledczy się zmieniali, a on 24 godziny bez wytchnienia. Enkawudziści zmuszali go do podpisania protokołu, w którym w imieniu oskarżonego zaznaczono, że on, Oniszczak Makarij, wychowywał uczniów w duchu wrogim wobec władzy radzieckiej. Odmówił podpisania oszczerstwa na samego siebie. Kaci cierpieniami chcieli złamać jego wytrwałość: pozwalali mu siadać tylko na ostry koniec krzesła. To było bardzo bolesne — a on chciał usiąść wygodniej. Wtedy bili go po głowie, po twarzy nogą od krzesła. Z bólu tracił przytomność, polewali go wodą i pytali, jak nazywają się dzieci — jeśli odpowiadał poprawnie, znaczyło, że odzyskał przytomność. Oprawcy kontynuowali męczarnie, ale Oniszczak nie podpisał protokołu. Pobitego, zakrwawionego przynieśli go do celi. Dwa dni nie mówił, tylko jęczał…” Po 20 latach, w 1957 r., nadeszło zawiadomienie, że z braku winy został zrehabilitowany. W archiwum winnickim syn zapytał, kiedy zginął ojciec i gdzie jest jego grób, odpowiedziano mu, że sądowa trójka wydała decyzję o rozstrzelaniu M. J. Oniszczaka. Wyrok wykonano 20 lutego 1938 r. Miejsce pochówku nieznane. Ot co! Organy karne na podstawie oszczerczego donosu aresztowały człowieka, zamęczyły, zabiły, a potem uznały, że w niczym nie jest winny… I nic więcej — ani skruchy, ani żalu, ani przeprosin! Żadnej kary dla nikogo za niesłychane samowolstwo! Krew stygnie w żyłach, kiedy wiesz, że niszczono także pamięć o człowieku, aby bliscy nie mogli nawet zapalić świeczki, żeby nie wspominali, żeby ani imienia, ani śladu nie znaleźli. Lecz nie ma nic tajnego, co nie stałoby się jawne — i niewinna krew puka do naszych serc.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
