Strona · s. 6strona oryginału ↗
Powstańcza rodzina
Слово Просвіти, №46 за 2017 рік
Mychajło SOPIWNYK
Ciąg dalszy,
Początek w nr 45 z 2017 r.
Moim bliskim dedykuję w roku 75-lecia UPA
* * * 7 lipca 1941 roku, w dniu Świętego Jana Chrzciciela, Błyszczanka świętowała proklamację Niepodległości Ukrainy 30 czerwca 1941 r. we Lwowie, a już 11 lipca odbyły się uroczystości w Zaleszczykach.
Iwan Mychajłowycz Rybcunyk opowiadał, że zaraz po ogłoszeniu Aktu we wszystkich wsiach Galicji odbyły się wybory, w których wybrano kierowników wsi — wójta i sotnika, a już na początku lipca w miastach powiatowych odbyły się wiece-festyny, gdzie każda wieś ze swoją sotnią przeszła w kolumnach przed władzami powiatowymi.
“Na czele kolumny sotni szli chorąży, którym w sotni naszej wsi byłem ja, wójt i sotnik. Sowieci uciekli, ale zostawili swoich szpiegów i donosicieli, którzy zrobili zdjęcia z uroczystości świętowania odnowienia państwowości Ukrainy. Taka fotografia posłużyła później jako dowód do mojego aresztowania w 1944 roku przy powrocie sowietów”, — wspomina Iwan Rybcunyk.
25 maja 1944 roku rano w Błyszczance aresztowano członków OUN: Iwana Rybcunyka, Tomka Bohaczewskiego, Tomka Łazaruka, Teklę Dorosz (staniczną). Byli to pierwsi patrioci-męczennicy, uwięzieni przez sowiecki komunistyczny reżim.
“Przetrzymali mnie w Zaleszczyckim więzieniu-katowni od maja 1944 r. do lutego 1945 roku. Codzienne przesłuchania, tortury, upokorzenia i straszne warunki nie rozwiązały mi języka. Oprócz fotografii, na której idę ze sztandarem na czele sotni, nie mieli nic. Nic ode mnie nie uzyskali. Dlatego tak długo trzymali. Modliłem się codziennie do Pana, żeby dał mi siły wytrzymać ich znęcanie się. I wytrzymałem. Za to dali mi 10 lat więzienia o zaostrzonym rygorze i 5 lat zsyłki, które odbywałem: więzienie w Workucie, a zsyłkę w obwodzie mołotowskim, „Za zdradę Ojczyzny”.
Jakiej? Urodziłem się w 1913 roku pod władzą austriacką, od 1918 do 1920 roku była władza ukraińska. Od 1920 do 1939 roku była władza polska. We wrześniu 1939 roku przyszli sowieci, którzy utrzymali się do lipca 1941 roku. Od lipca 1941 do kwietnia 1944 roku żyliśmy pod Niemcami. Z miłością do Ukrainy rosłem, wychowywałem się i pozostałem do dzisiaj, za wszystkich zmian władzy. Minęło mi 80 lat. Całe życie byłem wiernym synem Ukrainy, o którą walczyłem z polskim, sowieckim, niemieckim reżimami. To powiedzcie, ludzie dobrzy, jaką i kiedy ojczyznę zdradzałem?”
W okresie 1989—90 lat Iwan Mychajłowycz był jednym z głównych organizatorów stworzenia w naszej wsi Ludowego Ruchu Ukrainy, odnowienia „Proświty”.
Cała rodzina Iwana Mychajłowycza ucierpiała od komunistycznej władzy. W 1948 roku jego ojca Mychajła Dmytrowycza wywieźli na Sybir na zesłanie. Matce Todosce z małą wnuczką Hannusią udało się uciec podczas wywózki. Hannusię przekazała dziadkowi Mychajłowi Fedorczukowi, a sama ukrywała się aż do śmierci. Mamy Hannusi, Tetiany, już nie było. Odbywała ona karę więzienia 10 lat i 5 lat zsyłki za artykuł „Za zdradę Ojczyzny” w łagrach norylskich.
* * * Aresztowali Tetianę Mychajłiwnę w 1946 roku na podstawie donosu miejscowych donosicieli o jej udziale w „pomaganiu banderowcom”. Trzeba powiedzieć, że w tym czasie położenie powstańców stawało się coraz trudniejsze. We wsi byli zwerbowani donosiciele, którzy śledzili i wydawali swoich współmieszkańców. Do Błyszczanki zostali zesłani agenci KGB Wasilij Żukow i Aleksiej Taradonow. Zostawili ich jeszcze w 1944 roku na leczenie, zwalniając z frontu. Przyzwyczaili się. Żukow ożenił się z Hanną Rybcunyk, córką Hryhorija (we wsi nazywano ją Dolczeną), której rodzinę we wrześniu 1946 roku jako jedną z pierwszych pięciu rodzin wywieźli na Ural. Prawdopodobnie z pomocą zięcia, żeby nie przeszkadzali „żyć swobodnie”.
Za sprawą Taradonowa zdekonspirowano trzy kryjówki w uroczysku Jarmówka. Taradonow, zalecając się do córki Warwary Pichłykowej (mojej krewnej), która była łączniczką w UPA, wyśledził jej wyjście ze wsi do kryjówki. Przez nią poznał jeszcze dwie dziewczyny, jej przyjaciółki, które też miały kontakt z kryjówkami. Te kryjówki zdekonspirowali i zniszczyli enkawudziści.
Służba Bezpieczeństwa UPA uznała dziewczyny za winne ujawnienia kryjówek i śmierci partyzantów. Skazano je na karę śmierci, zgodnie z prawem wojskowym, i stracono w nocy w wiejskim klubie po publicznym ogłoszeniu wyroku.
Ten pogrzeb dobrze pamiętam. Cała wieś odprowadzała je w ostatnią drogę. Dziecięca pamięć dobrze zapamiętała tak wielką rzeszę ludzi, a także przypadek, kiedy ciotka Warwara wpadła do dołu na trumnę córki.
Na rozkaz SB UPA zniszczyli Wasilija Żukowa. U Dolczenej Hanny została śliczna córeczka Marusia, która została dobrym lekarzem we wsi.
* * * O swoim aresztowaniu i pobycie na katordze Tetiana Mychajłiwna opowiadała już po powrocie na Ukrainę w 1959 roku. Oto jej gorzka opowieść.
“Przyjechali do wsi enkawudziści, weszli do naszej chaty i mówią do ojca Mychajła: „Zabierzemy waszą córkę do Zaleszczyk. Trzeba coś wyjaśnić i puścimy do domu”.
Warto dodać, że w przeddzień aresztowania Tetiany z ich domu odszedł do UPA młody chłopak Wasyl z Huculszczyzny, który najął się do pracy w ich gospodarstwie. Pewnego dnia powiedział Tetianie: „Pani Tetiano, chcę zawiadomić, że muszę od Pani odejść. Nie dlatego, że mi u Pani źle. Nie wszyscy parobkowie jedzą razem z gospodarzami, jak ja. Ale mam obowiązek i słowo honoru, które dałem chłopakom z lasu. Więc bardzo dziękuję Pani, moi dobrzy, za chleb i sól. Bądźcie zdrowi”.
Tak oto jeszcze jeden powstaniec wyszedł z domu ojczyma Mychajła. Jaki los spotkał partyzanta UPA Wasyla — nie wiadomo, ale można się domyślać, gdyż rzadko kto ocalał w tym wirze, który panował wtedy na Zachodniej Ukrainie: „Gdyście umierali, dzwony wam nie grały, nikt nie zapłakał za wami…”
Rodzina Rybcuników na zesłaniu na Uralu (1957 r.)
przeszliśmy mieszkać do gospodarstwa ojczyma Mychajła. Mieszkał sam, a do gospodarstwa potrzebna była gospodyni. Mychajło Mykołajowycz wyswatał mamę Marię i my włączyliśmy się do jego rodziny. Mieszkaliśmy do tego czasu z babcią Hanną od strony mamy i z jej młodszym synem Petrem Tkaczykiem (1930 r.) w jej chacie. Petro w maju 1945 roku poszedł na ochotnika do UPA do kurenia „Bystrego”, który dobierał partyzantów do kurenia, który rozlokował się w Myszkowskim lesie. O walce w tym lesie w Kronice UPA zaznaczono: „5 maja 1945 roku w pierwszy dzień Świąt Wielkanocnych odbyła się zwycięska walka powstańców koło wsi Myszków.
„Bystremu” do ostatecznego skompletowania kurenia brakowało jeszcze 12 strzelców. Zwrócił się do stanicznych najbliższych wsi (nasza wieś przylega bezpośrednio do Myszkowskiego lasu. — Aut.) i następnego dnia do lasu przyszło 60 strzelców samoobronnych oddziałów. Każdy uważał, że walczyć w oddziale sławnego „Bystrego” to zaszczyt. Ale było ich wyraźnie za dużo. „Bystry” ustawił partyzantów i zwrócił się do nich takimi słowami: „Czym jest UPA, kto tam idzie i kto nie wraca? Jeszcze raz pomyślcie dobrze. Możliwe, że ktoś ma starych rodziców, chorych, boi się, radzę wrócić do domu. Kto myśli, że w kureniu czekają go ciekawe podróże, — myli się. Dezerterów u nas nie ma. A kto samowolnie opuści oddział, tego w domu znajdzie nasza Służba Bezpieczeństwa”.
Po przemówieniu dał komendę dwunastu ochotnikom wystąpić naprzód, reszcie stać w miejscu. Petra jako małoletniego (miał 15 lat) odesłali do domu.
Przygody tego dnia dla mnie się nie skończyły. My z mamą Marią
Trzeba wspominać z sumieniem i duszą tych bezimiennych bohaterów, którzy szli dobrowolnie na pewną śmierć za wolność Ukrainy. Dla nich hasło „Wolność albo śmierć” było honorem i czynem. A słowa przysięgi „Zdobędziesz państwo ukraińskie albo zginiesz w walce o nie!” Taras Fedorczuk — strzelec USS (Czechosłowacja, 1939 r.) były ideą i celem ich walki, — pamiętajcie, potomni! * * * Zabierając Tetianę z domu, poradzili, żeby niczego nie brała ze sobą — ani żywności, ani odzieży — to niedługo… co przeciągnęło się na 15 lat. „Mychajle, braciszku mój. Oni mnie tylko wywieźli wozem za wieś, jak zaczęli bić końcem bata po nogach, ramionach i gdzie chcieli, a żeby nie słyszeli ludzie, jak krzyczę, zaciskali usta dłonią. Bili całą drogę. Póki przyjechaliśmy do Zaleszczyk (17 km), to byłam cała sinoczarna od pobicia. A Zaleszczyckie więzienie-katownia — to osobna rozmowa. To była katownia, jakiej świat nie znał”. Nestor Myzak w swojej książce „Za ciebie, święta Ukraino” opisuje wszystkie grozy tego więzienia-katowni, przez które przeszły tysiące zaleszczan. Jednoznaczne świadectwa tych, którzy przeżyli: takich mąk i horrorów, jakie wycierpieli w tej katowni, nie było nigdzie indziej. „Stalinowscy oprawcy stosowali w więzieniu najbardziej wyrafinowane metody tortur, których mało kto wytrzymywał. Trupy zamęczonych ofiar stale chowali albo karmili nimi maciory, które hodowali na własny stół. W Zaleszczyckim więzieniu śledczym kaci zamordowali około 50 zaleszczan”. (N. Myzak). Wśród nich także mieszkańcy naszej wsi: Antoninę Hoszowską (ur. 1902 r.) zamęczyli 6 kwietnia 1945 r. Zamordowali matkę trojga małoletnich dzieci, które wywieźli na Sybir. Oto jak o tym opowiada starsza córka Antoniny, Olha: „Nasz tata Lew Hoszowski był patriotą i kierownikiem chóru „Proświty”. Nie ominęłaby go bolszewicka katorga, gdyby przedwcześnie nie zmarł w przededniu 1939 r. Ojcowskich braci Mykołę i Pyłypa w 1940 roku aresztowała służba NKWD. Pyłypa rozstrzelali we lwowskim więzieniu, Mykołę — w czortkowskim. W lutym 1945 roku aresztowali moją matkę Antoninę i dwie jej siostry: Pawlinę, która była staniczową OUN, i łączniczkę podziemia Leonię. Mamę przesłuchiwali i zamęczyli w Zaleszczyckim więzieniu, a siostry wywieźli do obozów koncentracyjnych. 21 października 1947 roku do naszego domu przyszła nowa bieda. Wszystkich troje nas, małoletnich, wywieźli na Sybir jako rodzinę banderowców. Bardzo ciężko było przeżyć. Poszłam do kopalni, żeby jakoś wykarmić braci. Po zwolnieniu pojechaliśmy do Norylska do siostry Leonii, która już odbyła swój wyrok. Potem kupiliśmy dom we wsi Kamianka w rejonie podwołoczyskim obwodu tarnopolskiego, dokąd przeprowadziliśmy się żyć. Z sióstr zostałam tylko ja. Brat Bohdan zmarł w Norylsku, a Roman mieszka w obwodzie irkuckim w Rosji”. * * * Zamordowali Bohdana Oleszczuka, sympatyka OUN—UPA, nauczyciela naszej szkoły w Błyszczance. Na podwórku jego matki Ciluńki obławcy znaleźli kryjówkę. Otoczyli i wywiązała się walka. Partyzanci nie poddawali się. Kryjówkę obrzucono granatami. Dwóch chłopaków, którzy w niej byli, zginęło. Niestety, imiona czy pseudonimy ich są nieznane. Cecylię Oleszczuk wywieźli na Sybir, a młodszy syn Taras wyrwał się z okrążenia, otworzyli do niego strzelaninę, dobiegł do lasu i poszedł do partyzantki. Taras Oleszczuk — uczestnik dwóch znanych walk z Moskalami na naszym terenie — na chutorze Tekliwka i w Piaszczystym kamieniołomie. * * * Zamordowali w Zaleszczyckim więzieniu Wasyla Kyweryhę, sympatyka OUN, aresztowanego za syna Andrija (ur. 1928 r.), pseudonim „Marko”, członka OUN i powstańca, który zginął podczas obławy. O tym już opowiadałem…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
