Strona · s. 8strona oryginału ↗
Nie zgasłaś, gwiazdo jasna
Слово Просвіти, №46 за 2017 рік
Według przekazów ikonę napisał ewangelista Łukasz. Jeśli tak, to przed nami być może najbardziej wiarygodny wizerunek Matki Boskiej. A ikonę z Carogrodu przywiozła młoda księżna Anna, która właśnie stanęła na ślubnym kobiercu z księciem, którego wkrótce będą nazywać i Wielkim, i Świętym. W 1001 roku, objechawszy swoje zachodnie kresy, książę zbudował wspaniały sobór Bogurodzicy w Chełmie. To według przekazów. A według kroniki — w 1223 roku miasto Chełm na wzgórzu-pagórku założył książę Daniel. Jest wzmianka i o cerkwi: „Przyozdobił (Daniel) kamieniami drogimi, paciorkami i złotem także ikony, które przyniósł z Kijowa, i obraz Zbawiciela oraz Przenajświętszej Bogurodzicy, które mu siostra Teodora dała z (kijowskiego) monasteru świętego Teodora...”. Zapewne chodzi o ikony z dziedzicznego monasteru św. Teodora, odesłane z Kijowa do Chełma. Wśród nich, jak twierdzą badacze, spotykamy i ikonę Matki Bożej. Josyp STRUCYUK, m. Łuck Nieco z historii Przed nami wizerunek Przeczystej Dziewicy, zwróconej o trzy czwarte w prawo. Z ryciny ostatniej ćwierci XIX wieku widać, że ikona ozdobiona jest roślinnym ornamentem. Jednak wiemy: takie wykonanie charakterystyczne jest dla późniejszego czasu, dla XVII wieku. Obraz Bogurodzicy naniesiono na cyprysowe deski, co odpowiada wcześniejszemu wykonaniu. Zatem można domniemywać, że ikona jest wyraźnie przemalowana. Możliwe, że były ku temu jakieś podstawy. W 1594 roku chełmski biskup Dionizy Zbirujski przyjął unię. Wskutek tego dla tych, którzy tego nie przyjęli na Chełmszczyźnie (a było ich więcej), dostęp do ikony był zamknięty. Z czasem, w czerwcu 1651 roku, chełmska świętość znalazła się pod Beresteczkiem w obozie wrogim kozakom. Przenosił ją między szeregami polskiego wojska już katolicki biskup Jakub Susza. Stała ona przy królewskim namiocie, często w deszczu. Co więcej, Jakub Susza twierdzi, że pod Żydyczynem wóz z kościelnym mieniem wpadł pod lód. Nieszczęsnemu woźnicy nie pozostawało nic innego, jak wznieść ręce do nieba i prosić Bogurodzicę o ratunek. I stał się cud: całe kościelne mienie (i ikona z Chełma) wypłynęło. A woźnica, który ponad trzy godziny po tym stał na mrozie, nawet nie kichnął. A potem jeszcze było podziemie i kaplica dworu królewskiego. Aż do 29 kwietnia 1652 roku. Wtedy cudotwórczą ikonę zwrócono do Chełma. Najwyraźniej renowacja była konieczna. I została przeprowadzona, bo ikoną zainteresował się sam papież Klemens XIII. Warto wspomnieć, że nie obyło się bez zbrodni. Mongoło-Tatarzy zerwali złote szaty, którymi była ozdobiona świętość. Ślady w postaci złotych gwoździków i nakłuć do dziś są widoczne na cyprysowych deskach. I mimo wszystko pocieszmy się tym, że ordyńcy jej nie zniszczyli, a takie rzeczy zdarzały się nierzadko. Czasami od samych chrześcijan. I katolików, i prawosławnych. I ze strony naszych sąsiadów z Zachodu, i ze Wschodu. Co niszczyli, a co po prostu kradli. Wspomnijmy słynną ikonę wyszogrodzką, która wkrótce stała się Włodzimierską. Także sławna Częstochowska przedtem miała prawosławny meldunek w ukraińskim Bełzie. Żegnając się z Ukrainą, osłoniła swoją uwagą wieś Turkowice na Chełmszczyźnie i pozostała na zawsze w ludowej pamięci ze smutnymi bliznami na obliczu. Niepocieszony los przymusowego odłączenia od prawosławia miał spotkać i cudotwórczą z Chełma, gdyby nie oddanie swojej wierze Rusinów-Ukraińców zza Buga. Ponad pięć wieków ikona była z prawosławnymi. Dopiero po wprowadzeniu unii razem z chełmskim soborem przeszła na własność unitów. W czasach wojen polsko-kozackich na rozkaz króla Jana Kazimierza została siłą zabrana do królewskiego taboru. Zgodnie z ugodą zborowską, chełmski sobór oraz inne świętości zwrócono prawosławnym. Jednocześnie unickie duchowieństwo Chełma postanowiło wywieźć świętość do najbliższej wsi i ukryć w komorze między snopami i workami ze zbożem. Dopiero po przyjeździe do Chełma kijowskiego metropolity Sylwestra Kossowa cudotwórczy obraz jednak zwrócono prawosławnym. Ale nie na długo. Jak zaczęła się wojna, król wysłał do Chełma komisarzy, którzy wiarołomnie podczas nabożeństwa zajęli obraz i wywieźli najpierw do Lublina, a później do Warszawy. Po tym ikona była jeszcze kilka razy w wojskowym taborze. I dopiero po nieudanej bitwie z kozakami pod Żwańcem król oddał ikonę chełmskim unitom. I dopiero w 1875 roku chełmski sobór i jego cudotwórcza zostały zwrócone razem z ludem Zabuża na łono cerkwi prawosławnej. W czasie I wojny światowej już z prawosławnymi znalazła się ona aż w Moskwie. Kiedy zaś w Kijowie w 1918 roku proklamowano Ukraińską Republikę Ludową, w skład której wchodziła i Chełmszczyzna, cudotwórczą przewieziono do Kijowa i umieszczono w cerkwi żeńskiego monasteru Florowskiego na Podolu. A gdy komuniści zamknęli monaster w 1933 roku, ikonę potajemnie przechowywano w prywatnych domach. Chyba właśnie wtedy narodziły się wersy, smutno-popularne dla chełmian: O, wróć się, Matko Boża, Do nas w ciężki czas I przeczystym omoforionem Pokryj wiernych nas. O, narodzie prawosławny, Marię błagaj: „Powróć nas, Matko Boża, W nasz rodzinny kraj!” Ileż to było radości, kiedy, przechodząc przez tygiel różnych wyznań, ikona wreszcie znów objawiła się tym, komu ją przekazał w spadku święty kijowski książę, i powróciła do tej świątyni, którą upodobała sobie od siwej starożytności. We wrześniu 1943 roku obraz Dziewicy Marii z niemowlęciem uroczyście wniósł do soboru katedralnego arcybiskup Iłarion (w świecie Iwan Ohijenko). II wojna światowa dotarła i do świętości narodu ukraińskiego i otuliła ją w tajemnicze szaty na ponad pół wieku.
Jeśli z centrum mojej rodzinnej wsi Strzelce pójdzie się w kierunku lasu, to obowiązkowo wejdzie się na wzgórze. Z tego wzgórza w pogodny dzień, mimo odległości 30 kilometrów, widać kopuły Soboru Przeczystej na Górze Daniela. Mój dziad, i pradziad, i pra-pra-pra... wszyscy oni na Przeczystą zaprzęgali konie i jechali do Chełma. Tak było nawet po tym, kiedy w moich Strzelcach w głębokich czasach książęcych zbudowano drewnianą cerkiew, a obok niej — dzwonnicę. Tak było od czasu, gdy chrzciciel nieogarnionej Rusi podarował carogrodzką świętość ziemi nadbużańskiej, ikona — przynajmniej tak wierzono — uzdrawiała ludzi z niemocy, odgradzała od nieszczęść, ścieliła przed młodymi ręczniki na szczęście... Moja matka (wtedy jeszcze młoda i piękna), kiedy wracała z odpustu, rzuciła okiem na statecznego żołnierza, któremu bardzo pasował mundur wojskowy, i ten żołnierz już nie mógł się doczekać, kiedy w koszarach zdejmie mundur i na radość nie tylko rodzicom wróci do domu i ożeni się z czarnowłosą wiejską pięknością. Bóg da im dzieci. Będą dorastać wśród katolickiej przewagi i zgiełku wierni wierze przodków, którzy żyli tu jeszcze za księcia Mendżaka — pierwszego założyciela naszego legendarnego antycznego państwa. O tym dobrze pamiętali też wojacy chełmskiej samoobrony, których zorganizowali do bitwy pułkownik Ukraińskiej Republiki Ludowej Jakiw Hałczewski-Wojnarowski i mój współmieszkaniec Jurij Łukaszczuk-Striłecki. Ich wszystkich do dzielnego zwycięstwa za rodzimą ziemię pobłogosławił Iwan Ohijenko ojczystym słowem, którym błyskotliwie przetłumaczył Pismo Święte. Płonęły ukraińskie wsie na Chełmszczyźnie, a ich krwawe błyski odbijały się na prawosławnych kopułach Soboru Przeczystej, a Dziewica Maria z niemowlęciem na prawicy już szykowała się w drogę. Trzeba było (już po raz kolejny) znów zniknąć z miasta tak, aby tego nie zauważyli wrogowie prawosławia. I ona zniknęła. Na całe 55 lat. Gdzieś ty zgasła, gwiazdo jasna, Z Chełmskiej góry? Jeszcze jako student zapytałem kiedyś swojego dawnego przyjaciela ojca Ołeksija Wysockiego: „A gdzież ona może być?”. On rozejrzał się na wszystkie strony w rodzinnym domu i, upewniwszy się, że nikt nas nie usłyszy, odpowiedział: „W Lublinie. Zamurowana w ścianie”. — „Ktoś choć wie, gdzie ta ściana się znajduje?” — „Komu trzeba, ten wie”, — odpowiedział ksiądz. Mijały lata. Satanistyczny reżim się rozpadał. Nawet niedawni bezbożnicy zaczęli się żegnać i chować partyjne legitymacje w przeczuciu nadejścia nowej ery. W Kijowie na Placu Sofijskim powiewały niebiesko-żółte sztandary, a w Łucku za pomocą dźwigu ciężkim żelaznym młotem odbijali łysą głowę od granitowego tułowia temu, kto przez dziesięciolecia był jednym z najbardziej wojowniczych bogoburców. Obijali po barbarzyńsku. W absolutnym stopniu kopiując tych, którzy w ten sam sposób znosili cerkiewne kopuły z niebios. I nikt z tych, którzy nie tylko naręcza kwiatów, ale i obę-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
