Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Życie i śmierć ojca Romana Beresta

Слово Просвіти, №46 за 2017 рік

Chełmszczyzna wie. Został żywcem poćwiartowany i wrzucony do dołu. Tego dnia zniszczono doszczętnie cały Łasków i zamordowano w nim do trzystu ludzi. — A w ogóle tego dnia, 10 marca 1944 roku, zniszczono jeszcze kilkanaście wsi. Trudno sobie wyobrazić, że ludzie, którzy tego dokonali, kiedykolwiek żegnali się znakiem krzyża. Kiedy naszych ludzi wysiedlono za Bug, nam w Chełmie stało się nieznośnie, zdarzało się tak, że w nasze okna i w okno cerkwi leciały kamienie, a pod murem na ulicy Lubelskiej, tam, gdzie niedawno stał pomnik polskich i radzieckich żołnierzy, rozstrzeliwano ukraińskich patriotów. Mówiono, że rozstrzelano gdzieś do dwustu osób. — Kto? — Prawdopodobnie ci sami żołnierze, którzy zostali przedstawieni na pomniku. Tylko ze strony radzieckiej byli to enkawudziści. — Wiadomo, że pański ojciec, ojciec Hawryło, dzięki swoim przekonaniom cieszył się wielkim szacunkiem wśród parafian. — Zdarzały się niejednokrotne prośby do niego dowódców oddziałów UPA o odprawienie panichidy za poległych bohaterów narodowego oporu. I on nie odmawiał. Prawdopodobnie trzeba było mieć nie lada odwagę, aby się na coś takiego odważyć w tak dramatycznym czasie. — A jak ojca Hawryłę przyjęła radziecka Ukraina? — Zaraz po przeprowadzce do Łucka został mianowany proboszczem cerkwi św. Teodozjusza i swoimi przemówieniami oraz apelami do parafian od razu zwrócił na siebie uwagę nie tylko porządnych ludzi. Pełnomocnik do spraw religii chciał pozbyć się zbyt niezależnego proboszcza, przyłączając jego parafię do soboru katedralnego. Pozostawszy bez pracy, ojciec przez pewien czas zmuszony był pracować aż w obwodzie kirowohradzkim, a od stycznia czterdziestego dziewiątego został mianowany dziekanem w dawnej hetmańskiej stolicy — mieście Czehryń. Tutaj pozwolono mu wznieść cerkiew na górze Bohdana. Potem była jeszcze szewczenkowska Zwinogródka. Jak widzicie, nie pozwalano nie pierwszej młodości już księdzu zasiedzieć się na miejscu. — Kiedy przeprowadziliście się do Łucka (a wiemy, że nowa polska władza na zebranie rzeczy dała wam zaledwie dwa dni), czy nie pytano tutaj o ikonę? — I to jak! Oni nie bez czyjejś informacji domyślali się, że ikona może być u Korobczuków. A jeśli nie u nas, to my przynajmniej powinniśmy wiedzieć, gdzie cudowna może być. Przypominam sobie, że regenta łuckiego soboru Hanczuka wysyłano aż za ocean do władyki Iłariona. A kiedy ten „turysta” wrócił do domu, to napadł na mnie: „Powiedzcie mi w sekrecie, jako dobrze Wam znajomemu, gdzie może znajdować się ikona? Zainteresował się nią łucki władyka”. „Powiedzcie władyce — odpowiedziałam — że nie wiem”. A jeszcze przedtem my, siostry, jeździłyśmy do Poczajowa i powiedziano nam: „Do siebie my jej nie weźmiemy, bo komuniści od razu oddadzą Polakom. Radzimy wam ukryć w domu”. I my ukryłyśmy. — Mówią, że agenci zza Bugu nie raz przyjeżdżali na Wołyń i poszukiwali cudownej. — Przynajmniej do cerkwi św. Teodozjusza, gdzie służył mój ojciec, w tym celu zaglądali nie raz. — Słyszałam, że i po wsiach przeszukiwali. — Pewnie na to mieli zgodę od naszych władz. — Nadio Hawryliwno, wychodzi na to, że ikona cały czas ukrywała się u was? — Kiedy stało się niebezpiecznie, wywieźliśmy ją aż w obwód stanisławowski, w pewne ręce. Ale te pewne ręce, jak wiadomo wam, trochę zepsuły ją. — Ma Pani na myśli amatorskiego malarza, który odnowił ją tak, że trudno poznać? Myślę, że pan Anatolij Kwasiuk jako znakomity fachowiec dotrze i do pierwotnej warstwy. Prawda, panie Anatoliju? A. K.: — Ikona ma trzy warstwy. Pracy będzie niemało. Ale kiedy dotrzemy do pierwszej warstwy, to przed nami otworzy się tajemnica najdawniejszych wieków i, być może, prawdziwie autentyczny obraz Dziewicy Marii. — Kiedy tego się spodziewać? — Postaramy się do słynnego święta Przeczystej Bogurodzicy. — I jeszcze na koniec. Gdzie Pani, Nadio Hawryliwno, chce, aby ta świętość była przechowywana? N. G.: — Modliło się do niej niejedno pokolenie naszych przodków. Niech modlą się dalej wszyscy, którzy wierzą w Boga i Ukrainę. W Łucku, uważam, najprzyzwoitsze miejsce dla naszej świętości — w soborze Trójcy Świętej. To na święta. Ale przechowywana musi być w muzeum. — Dziękuję Pani, nasza mądra opiekunko. Niech Dziewica Maria i jej niebiański Syn chronią Panią od nieszczęść, jak chroniła Pani ich obrazy w czasie niedoli. P.S. Zachowanie Dziewicy Marii w słynnej bitwie pod Beresteczkiem rozbudziło we mnie wyostrzone emocje, rzuciło nawet w patriotyczny gniew. Dlaczego Ona nie pomogła nam wtedy? Z perspektywy czasu możemy zaświadczyć, że zwycięstwo oj jak potrzebne nam było wtedy! Skonstatowałem: Dal na trzysta mil pachnie prochem — za zaufanie Chmiel płaci drogo. Czarne chmurzyska, czarne z ołowiu na kozackie spadły głowy. Wiją się wrony, syte wrony, hej, nad górami, trupów górami. Trzy biedy idą za biedą, a czwarta aż za ordą. I wypytują biedy wrona, czy daleko jeszcze iść do Zborowa? Biedy schodzą się spod Zamościa, kosteczkami drogę sobie mościcie... Cóż to się dzieje, cóż to się robi, cudowna Bogurodzico? Bogomatko złoczynna, wokoło grzmi bieda czarna. I już żalu ty nie będziesz miała nad pobitymi nad schizmatykami? I czyżby razem z jezuitami krwią i łzami ich ty poić będziesz? Bogomatko, Bogurodzico, tak się nie robi, oj nie robi! I bużanami, i dulibami byliśmy z chlebem my i w bezchlebiu my. Broniliśmy się nie twierdzami — w polu czystym beresteczkami. Połamały już Chełmy i Kijowy strzały Kuremsy i Batyjowe. Z pieczyngami i jatwięgami zderzyliśmy się odwagami. Na swojej ziemi z niepowodzeniami chcemy być teraz sami gospodarzami. Okazuje się, że z naszymi niepowodzeniami oj jak niełatwo nam stać się na swojej ziemi gospodarzami. Pomóż nam choć tym razem, Przeczysta Matko. 2000 r. Petro HNYDA, m. Lwów Urodzony w 1897 roku w lwowskiej inteligenckiej rodzinie, po ukończeniu Gimnazjum Akademickiego Roman-Marian wstępuje na wydział teologiczny Uniwersytetu Lwowskiego. Po święceniach młodego, energicznego i pełnego najświętszych planów księdza Romana mianują na parafię we wsi Borusów pod Bóbrką. Pobyt w tym miejscu nie trwał długo, przenosi się jeszcze dalej, na Tarnopolszczyznę, do wsi Byszkowce, gdzie przez około dziesięć lat oddanie służy Bogu i wspólnocie. W Byszkowcach z inicjatywy księdza proboszcza odnowiono życie religijne i narodowe. Z dawnych Rusinów stara się on uczynić, dzięki oświacie i wychowaniu, prawdziwych Ukraińców. A kiedy na radzieckiej Ukrainie wybuchł Wielki Głód, ksiądz tworzy we wsi komitet pomocy głodującym Ukraińcom. Właśnie tutaj, na Tarnopolszczyźnie, nawiązują się ścisłe stosunki księdza z Organizacją Ukraińskich Nacjonalistów. Odbywszy kilka konferencji organizacyjnych, pisze, że przekonał się, iż tylko OUN, dzięki swojej ogólnonarodowości i objęciu ogólnonarodowych ideałów, jest zdolna poprowadzić za sobą naród. W czerwcu 1934 roku wreszcie ks. Roman-Marian Berest zostaje proboszczem wsi Połonicze (obecnie to rejon buski obwodu lwowskiego). Przybywszy do wsi, ksiądz zastaje w niej rozkład życia kulturalnego. We wsi, gdzie na tysiąc mieszkańców przypadało do czterystu Polaków, rozkład ukraińskiego życia był aż nadto oczywisty. Nie było tu ani czytelni, ani oddziałów różnych towarzystw kulturalnych, takich jak „Łuh”, „Sokił”, a „Proświta”, według słów księdza, działała „dziesięć lat na papierze”. I już od pierwszych dni nowy proboszcz rozpoczyna całkowite odrodzenie życia narodowo-religijnego we wsi. Tak, jego staraniami wybrano nowy skład oddziału „Proświty”, gdzie (jak świadczą o tym i o innych sprawach dane archiwalne funduszu Towarzystwa „Proświta” CDIAU we Lwowie) został zastępcą przewodniczącego. Z czasem, w tajemnicy przed Polakami, rozpoczęto budowę czytelni. Ciekawa jest również historia cerkwi archistratega Michała we wsi Połonicze. Stara cerkiew, według słów najstarszych mieszkańców, spłonęła w 1895 roku, natomiast współczesny budynek cerkwi został podarowany mieszkańcom Połonicz przez wieś Nowosiółki, w której jeszcze odprawiał nabożeństwa Markijan Szaszkewycz. Aktywna działalność księdza Beresta od razu wywołała reakcję polskich kół. „Najbardziej szkodził mi — pisze ksiądz w swoich notatkach — wójt i pisarz”. Potem zaczęły się realne groźby rozprawy w przypadku kontynuowania aktywnej działalności narodowej i religijnej. A policjant z sąsiedniego Zadwórza wprost powiedział Polakom: możecie robić z nim, co chcecie, ja niczego nie będę ani widział, ani słyszał. Lecz ks. Roman nie tylko nie przestraszył się gróźb, które padały pod jego adresem, ale jeszcze odpowiadał, że ten, kto chce się z nim porachować, może spotkać go na wąskiej ścieżce, która prowadzi od stacji kolejowej w Zadwórzu do Połonicz. Kiedy wreszcie we wsi powstała czytelnia, to staraniami księdza pojawiła się w niej niemała biblioteka, a także niewielki teatr, gdzie miejscowa młodzież brała udział w sztukach znanych ukraińskich dramaturgów. Nie brakowało również księdzu Romanowi Berestowi nieżyczliwych osób wśród swoich. Próbowano oskarżać księdza w sprawie ze zbiórką funduszy na rzecz „Proświty” czy to o jeszcze jakieś, według ich uznania, uchybienia. Gdy przyszli „pierwsi sowieci”, to we wsi początkowo zaczęli pojawiać się czerwoni agitatorzy, którzy, mącąc w głowach ludowi, na wszystkie tony opisywali cudowne życie w Kraju Rad. Pojawił się i w Połoniczach taki. Zebrał ludzi pod „Proświtą” i zaczął opowiadać bajeczki. Mówi, wszystko u nas jest, niczego nie brakuje, przemysł pracuje na najwyższym poziomie. Lud, który już trochę wiedział, jakie to szczęśliwe życie tam, za Zbruczem, podśmiewając się w kułak, zaczął zadawać temu lektorowi podchwytliwe pytania. Oto jeden dowcipniś pyta: a cholera jest u was też? Ten, najwyraźniej nie chwytając istoty galicyjskiego słówka i ironii, od razu, z gorliwością, w tonie poprzedniej przemowy, zaczął odpowiadać: jest! jest!, powiadając, u nas wszystko jest! Czym wywołał szalony śmiech tłumu. Przewodniczący i sekretarz nowo sformowanej rady, którzy i wcześniej byli w nieprzyjaznych stosunkach z księdzem, od razu postawili go poza prawem. Tak rozpoczęły się nowe prześladowania naszej cerkwi, a w szczególności księdza Beresta. Los nie oszczędził również krzywdzicieli księdza. Przenosząc się do Połonicz, ks. Roman kontynuował swoje kontakty z podziemną Organizacją Ukraińskich Nacjonalistów. I w takim samym duchu wychowywał dzieci. Z czasem to grono, wyhodowane przez niego, stało się komórką OUN we wsi i w latach 1944—49 bohatersko poległo na polu chwały. Tego było dość, aby porachować się z niezłomnym księdzem. W konsekwencji — areszt. Już jako więzień kontynuował wypełnianie swojej duchowej misji, udzielając wszelkiej niezbędnej pomocy swoim współwięźniom. Na wolności pozostała rodzina księdza — żona Iryna, wykwintna piękność ze znanej inteligenckiej lwowskiej rodziny, która poszła za swoim mężem po odległych i zaniedbanych galicyjskich wsiach, oraz troje ich dzieci — syn i dwie córki. Z czasem i ich spotkał los wysiedleńców i tułaczy po „nieogarnionych przestrzeniach wielkiego imperium”. Ksiądz Roman-Marian Berest figurował w tzw. „Procesie 59-ciu”, gdzie oprócz niego wśród skazanych był m.in. Dmytro Klaczkiwski, urodzony w Zbarażu, później sławny dowódca UPA na Wołyniu. Wyrok był jednoznaczny — rozstrzelanie. W kwietniu 1941 roku, kiedy skazanych wieziono na rozstrzelanie, księdzu udało się rzucić karteczkę na skrawku papieru na ulicę. Wiatr zaniósł ją na czyjeś podwórze. Było tam napisane: „Nas pięćdziesięciu, jedziemy na śmierć, ksiądz Berest”. (Ostatnia informacja, niestety, nie pamiętam wydania, opublikowana przez Ihora Kałyncia lub Juliana Redźkę). Tak zakończyło się ziemskie życie jednego z wielu ukraińskich księży, i nie tylko księży, a każdego świadomego swojego czynu obywatela, zdolnego, w miarę własnych przekonań i siły ducha, do końca nieść swój niełatwy krzyż, wypić kielich cierpień, nie krzywiąc się, nawet gdy było bardzo gorzko i nieznośnie. Takim, którzy wytrwali do końca, przygotowano w niebie wieniec. Tacy skłaniają nas do bycia niezłomnymi i mądrymi, swoimi przykładami zachęcają do naśladowania rozpoczętych przez nich dzieł, które wymagają kontynuacji, nawet jeśli dla tego trzeba będzie oddać całe swoje życie. Na początku lat dziewięćdziesiątych ksiądz Roman-Marian Berest został zrehabilitowany. Chociaż szczątków jego nie odnaleziono do dziś, rodzinie zwrócono okulary księdza oraz część prywatnego archiwum. Historia życia i śmierci ojca Romana-Mariana Beresta należy do tych wielu wielkich i tragicznych historii, które rozgrywały się przed i po przyjściu władzy bolszewickiej na Zachodnią Ukrainę. Tragiczny los ukraińskiego duchowieństwa greckokatolickiego, zniszczonego przez bezbożny reżim komunistyczny, poraża swoją masowością i niezłomnością, którą duchowieństwo wykazało wobec nieuchronności losu, zarówno osobistego, jak i ogólnego losu naszego Kościoła oraz całego narodu. Zgładzony jeszcze w krótkim czasie tzw. „pierwszych sowietów”, ojciec nie doczekał się zobaczenia całkowitej (choć tymczasowej) ruiny życia kościelnego i narodowego kraju. Nie stał się ani świadkiem smutno słynnego soboru z 1946 roku, na którym rzekomo Kościół greckokatolicki jednoczył się z moskiewskim prawosławiem, nie pędzono go w zimnych wagonach bydlęcych w najdalsze krańce Imperium Sowieckiego, i jeszcze wielu innych okropności radzieckiej rzeczywistości dane mu było uniknąć. A jednak jego śmierć w 1941 roku, jak i wielu innych, można w pełni uznać za męczeństwo, po którym, zwłaszcza już wraz z przyjściem „drugich sowietów”, rozpoczęła się era prześladowań grekokatolicyzmu, podobnie jak pojawienie się całej plejady nowomęczenników za wiarę i ideały narodowe.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn