Strona · s. 12strona oryginału ↗
Z jasnym wspomnieniem o Petrze Matule
Слово Просвіти, №46 за 2017 рік
Arsen ZINCZENKO, doktor nauk historycznych, profesor
2 października 2017 roku odszedł do wieczności Petro Matula — znany działacz społeczny ukraińskiej wspólnoty w USA, uczestnik organizacji budowy pomnika metropolity Wasyla Lypkiwskiego w South Bound Brook, publicysta i propagator życia oraz twórczości wybitnego ukraińskiego oświeceniowca duchowego. Niniejszy materiał, przygotowany na czterdziesty dzień po jego odejściu, jest nie tylko oddaniem czci jego pamięci, ale także jasnym wspomnieniem o metropolicie, rozstrzelanym 27 listopada 1937 r.
Petro Matula urodził się w 1928 roku we wsi Łysycza Bałka w rejonie katerynopilskim obwodu czerkaskiego. Wszyscy jego krewni byli rdzennymi mieszkańcami wsi. Ojciec, Musij Hermanowycz, przez pewien czas przed ucieczką z Łysyczej Bałki (1932) pracował w radzie wiejskiej jako „księgowy”. Matka, Kyłyna Tarasiwna, była dobrą gospodynią, wychowywała dwoje dzieci: Petrusia i jego starszą siostrzyczkę Tosię.
Tuż przed aresztowaniem ojciec uciekł ze wsi i znalazł się w Kramatorsku, w Donbasie. Tam zatrudnił się jako księgowy w zakładzie im. Stalina. Petro Matula wspominał, że „po kilku miesiącach my (mama, siostra i ja) dołączyliśmy do niego. W Łysyczej Bałce doświadczyliśmy już hołodomoru, ale dzięki workowi ziarna, który mój dziadek zakopał w miejscu postoju krowy (którą zabrano nam do kołchozu jeszcze wcześniej), przeżyliśmy”.
Zdobywaniu wykształcenia przez Petra Matulę przeszkadzały różne wydarzenia: pierwsze cztery klasy dziesięcioletniej szkoły ukończył z powodzeniem, a piątą przerwała wojna. O sowieckich „metodach” reedukacji wymownie świadczy jeszcze jedno wspomnienie: „Przypominam sobie, jak pewnego razu zebrano nas, dzieci z kilku szkół, w miejscowym teatrze i tam nas pouczano: jak tylko zobaczycie, że wasi rodzice czy dziadkowie i babcie piszą lub mówią takie symbole, jak HW czy BÓG, musicie natychmiast zgłosić ich na milicję, bo to oni komunikują się z białogwardzistami i mówią 'Chotim Wojny, Biełyje Otriady Gotowy' (Chcemy Wojny, Białe Oddziały Gotowe)”. Resztę średniego wykształcenia chłopak zdobył w ukraińskiej szkole w Niemczech, do której wstąpił po „wojennej przerwie” w 1945 r. i ukończył w 1949 r.
W 1943 roku rodzina Matulów wyruszyła na własną rękę na Zachód: udało im się dostać do wagonu towarowego pociągu. W ten sposób trafili do Breslau w Polsce (obecnie Wrocław). Chłopak miał wtedy 15 lat. Włączono ich do tzw. „ostarbeiterów”, do pracy w fabryce Kruppa. Kiedy pod koniec 1944 roku zbliżył się front, rodzice postanowili ruszyć dalej na Zachód. W ten sposób Matulowie dotarli do Bawarii. Początkowo mieszkali w jakiejś stodole, rodzice chodzili po ludziach prosić o jedzenie, a wkrótce zostali rozdzieleni przez miejscowych „bauerów” (rolników) do pracy w gospodarstwach. Mieszkali u różnych bauerów aż do kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku.
Rodzina Matulów znalazła się w amerykańskiej strefie okupacyjnej. We wszystkich strefach okupacyjnych w Niemczech Zachodnich istniała sieć ukraińskich obozów. W nich Ukraińcy zorganizowali życie: były cerkwie, szkoły, teatry, wygłaszano referaty naukowe, działały organizacje sportowe i młodzieżowe, był Plast itd. Obóz, w którym przebywali Matulowie, znajdował się w mieście Wagnera, Bayreuth. Szkołę tego obozu uznało niemieckie ministerstwo edukacji. W tej szkole Petro Matula ukończył średnie wykształcenie w 1949 roku.
Dużą część mieszkańców ukraińskich obozów Amerykanie i Anglicy przekazali administracji sowieckiej i zostali oni wywiezieni do ZSRR. Matulom udało się zaświadczyć, że rzekomo pochodzą z Galicji i nie wpaść w tę straszną pułapkę. W Niemczech Zachodnich rodzina Matulów przebywała 6 lat, a pod koniec 1949 r. otrzymała pozwolenie na wyjazd do Ameryki.
Jeszcze w 1947 roku Petro Matula poznał piękną Ukrainkę Olę, z którą później się ożenił. Pani Olha Matula wiele lat poświęciła działalności charytatywnej Siostrzeństwa św. Olgi przy Ukraińskim Kościele Prawosławnym św. Andrzeja w Waszyngtonie.
Stałym miejscem pobytu w USA dla rodziny stał się stan New Jersey. Początkowo Petro Matula znalazł miejsce w restauracji, gdzie zmywał naczynia, następna praca to mycie samochodów na stacji benzynowej, dalej — w zakładzie, gdzie produkowano jakieś metalowe części, tam pracował przy tokarce, tak jak w fabryce Kruppa w Niemczech.
Kilka miesięcy później pan Petro wstąpił do college'u inżynierskiego. Po jego ukończeniu przez 50 lat pracował jako inżynier. Początkowo w firmie, która budowała „drapacze chmur” i „wielkie mosty”. A wieczorami przez cztery lata chodził do szkoły, by zdobyć stopień magistra. W 1966 roku rodzina przeprowadziła się na przedmieścia Waszyngtonu, gdzie Petro Musijowycz zaczął pracować w laboratorium badawczym marynarki wojennej Ameryki. Po długiej pracy w niej, w 2002 roku przeszedł na emeryturę.
Swoje dzieci małżeństwo Matulów wychowało na ukraińskich patriotów. „Całe nasze życie przeżyliśmy z Ukrainą w sercu — podkreślał pan Petro. — Cała nasza działalność była skierowana na korzyść Ukrainy. Ale ukołysaliśmy się w jedną naiwną nierealność: byliśmy przekonani, że jak tylko z Ukrainy zdejmie się pęta, cała ludność Ukrainy, przynajmniej wszyscy Ukraińcy, od razu staną się pryncypialnymi, świadomymi narodowo, ukraińskojęzycznymi Ukraińcami!”.
Porównując amerykański i ukraiński sposób życia, Petro Matula zauważył znamienną różnicę: „Kiedyś doszedłem do takiego wniosku: indywidualnie Amerykanie mogą być naiwni, ale w grupie stworzyli sobie państwo, którego zazdrości świat; indywidualnie Ukraińcy są mądrzy, a w grupie nie zdołali wywalczyć sobie państwa z życiem w dobrobycie”. Petro Matula był wśród tych amerykańskich Ukraińców, którzy widzieli sens swojego życia w organizowaniu wspólnego działania ukraińskiej wspólnoty.
Należy do niego główna rola w organizacji takiego wspólnego działania w sprawie budowy pomnika wybitnego ukraińskiego oświeceniowca, pedagoga, historyka, duchowego przywódcy Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, metropolity Wasyla Lypkiwskiego (1864—1937).
Petro Matula był nie tylko uczestnikiem, ale ośrodkowym organizatorem tej wielkiej sprawy od początku do końca. Jako świadek wydarzeń opisał je w udokumentowanej książce pod tytułem „Historia pomnika metropolity Wasyla Lypkiwskiego” (Waszyngton, 2009). Zauważa on, że idea wzniesienia pomnika zawdzięcza wydaniu przez ks. Petra Majewskiego i Bractwo im. Metropolity Wasyla Lypkiwskiego „Kazań na niedziele i święta: Słowo Chrystusowe do narodu ukraińskiego” (1969 r.), które odkryły wielkość ducha metropolity oraz jego działań w tworzeniu UAKP w latach 20. XX wieku.
Petro Matuła brał aktywny udział w jednej z ukraińskich organizacji młodzieżowych w USA — Zjednoczeniu Demokratycznej Młodzieży Ukraińskiej (ODUM) od początku jej założenia w 1950 roku. Razem z dwoma aktywnymi członkami ODUM, inżynierem Ołeksijem Szewczenkiem oraz doktorami Jurijem Krywołapem i Anatolijem Łysym, zaczęli propagować potrzebę monumentalnego upamiętnienia Metropolity. P. Matuła z dokumentalną precyzją utrwalił kolejność tworzenia Komitetu Pomnika (16 lutego 1976 r.), uzyskanie błogosławieństwa na budowę pomnika od ówczesnego Metropolity UAKP w USA Mścisława (Skrypnyka), organizację działalności edukacyjnej Komitetu w celu propagowania czynów i dziedzictwa Metropolity Wasyla Łypkiwskiego. Niemały wkład w to należy do samego Petra Matuły. Jego pierwszy artykuł stał się swoistym programem w realizacji zamierzonego dzieła — „Ceńmy Swoich Rodaków — pielęgnujmy pamięć o Wielkim Metropolicie Ukrainy śp. ks. Wasylu Łypkiwskim”. „W kolejnych artykułach kontynuowałem przybliżanie postaci Metr. Łypkiwskiego, przedstawiając jego poglądy na różne tematy na podstawie jego kazań, np. o jakości Ukraińca, o odrodzeniu Ukrainy, o kobzarach. W artykule o ODUM i pomniku Metr. W. Łypkiwskiego ponownie przedstawiłem Metropolitę cytatami z jego kazań” — pisał P. Matuła. Publikacje te przyczyniły się do stworzenia podstawy informacyjnej dla szerszego i głębszego zapoznania ukraińskiej społeczności z dziedzictwem Metropolity, a co za tym idzie — do kształtowania opinii publicznej i podstaw organizacyjnych dla zbierania datków na przyszły pomnik. Nie obyło się bez przeszkód i sporów dotyczących wyboru miejsca na pomnik, wyboru wykonawców modelu, rzeźbiarskiego i architektonicznego wizerunku pomnika. Petro Matuła niejednokrotnie podejmował działania „dyplomatycznego manewrowania” w celu przezwyciężenia rozbieżności i osobistych ambicji. Udawało mu się to rozwiązywać pomyślnie dzięki temu, że nie tylko wykazywał konsekwencję i wytrwałość w promowaniu wielkiego zamysłu, ale także potrafił taktownie usuwać się jakby w cień, aby nie przeszkadzać w ruchu naprzód. Ważną rolę Petro Matuła odegrał w sprawie zaangażowania do opracowania modelu pomnika znanego rzeźbiarza Petra Kapszuczenki (koniec 1981 r.), w organizacji niełatwych negocjacji z artystą w kwestii korygowania projektu i opracowania architektury postumentu. Ostatecznie, 23 października 1983 r., w rocznicę Pierwszego Soboru Cerkwi Metropolity Wasyla Łypkiwskiego, odbyło się poświęcenie pomnika na ukraińskim cmentarzu memorialnym w South Bound Brook. Główny referat podczas tego wydarzenia wygłosił Petro Matuła. Zważywszy na powyższe, Petro Matuła zasługuje na największą wdzięczność, ciepłe wspomnienie i Wieczną Pamięć.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
