Strona · s. 11strona oryginału ↗
W poszukiwaniu skarbów słownych
Слово Просвіти, №46 за 2020 рік
Słowo o założycielu stanisławowskiej „Proświty”, autorze „Małorusko-niemieckiego słownika” Jewhena Żelechiwskiego. Ilko Kołodij, m. Lwów. Zakończenie. Początek w nr 44 z 2020 r. III W Stanisławowie Jewhen Żelechiwski zabiera się na poważnie do pracy nad słownikiem, który, według jego słów, ma stać się „uczonym i krzepkim obrońcą naszego języka”. Ma jasny plan. „Mój słownik — pisze do Ołeksandra Barwińskiego — robię na podstawie ustnej twórczości ludowej, dalsze opracowanie obejmie literaturę klasyczną. Chciałbym sporządzić jak najnowszy słownik”. W liście do Mychajła Drahomanowa szczegółowiej uzasadni zasadę „złożenia” słownika. „Razem z Panem, Dobrodzieju, stoję przy tej zasadzie, że literatura małoruska ma swoją podstawę w żywym języku narodu, w jego ustnej twórczości, która tak dziwną jednolitość języka, jego powszechność dla wszystkich podnarzeczy małoruskich przedstawia. Szczególnie zauważono to przy pieśniach. Dlatego też, układając słownik rusko-niemiecki, przede wszystkim wziąłem za podstawę materiały ustnej twórczości ludowej, a następnie obejmę i klasyków naszych, jak Osnowjanenkę, Szewczenkę, Marko Wowczok, Szaszkewycza, Fedkowycza i in.” Ot tylko czasu ciągle brakuje. Jeszcze w Przemyślu zwracał się do rady szkolnej z prośbą o udzielenie mu półrocznego urlopu, albo przynajmniej zmniejszenie obciążenia, aby poświęcić więcej uwagi słownikowi, ale ta ostatnia ze „zwykłą jej pańską grubiańskością” odrzuciła jego motywacje. … Pierwszy rok pracy w Gimnazjum Stanisławowskim minął niepostrzeżenie. Przy konspektach, lekcjach, studiowaniu literatury do przyszłego słownika. Żelechiwski, prawdę mówiąc, czy nie pierwszy raz w życiu poczuł zmęczenie. Nie tak może fizyczne, chociaż i zdrowiem szczególnym pochwalić się nie mógł, jak moralne. Duchowe… Mijał mu już trzydziesty rok. Życie od małego płynęło samotnie. Przy pracy samotność wydawała się nie tak odczuwalna, za to, kiedy już przychodziła, boleśnie raniła serce. Zwłaszcza latem, w porze wakacji, czuł się osamotniony. Niezbyt ratowały wizyty w Kudobińcach. Matka odnosiła się do niego przyjaźnie i ciepło, jednak miała swoje kłopoty. Zmarła jedna córka, chorowała druga… W sierpniu 1873 roku lecą z Kudobińców smutne wiersze do przyjaciela, adwokata Melitona Buczynskiego w Stanisławowie. „Chciałbym ja naprawdę ożenić się tej jesieni, ale widać jakoś ciężko mi. Może i tak zostanę bez żony. Oswajałem się z tą myślą od dawna”. Lecz zaiste „niezbadane” są sprawy sercowe. Nie minie pół roku, jak Jewhen będzie pisał do wuja do Przemyśla już z zupełnie innymi uczuciami: „8 lutego, w niedzielę, poślubię pannę Adelę Bobykewycz, córkę księdza Antoniego ze Studzianki pod Kałuszem, 3 mile od Stanisławowa”. Justyn Żelechiwski ucieszy się przyjemną wieścią od bratanka i chętnie przyjedzie zastąpić mu „ojca przy takim ważnym akcie”. Wesele nie będzie huczne, ale wysokich gości na nim nie zabraknie. Obok pana adwokata, przyjaciela Melitona Buczynskiego, siedzieć będzie znany w całej okolicy sędzia z Tyśmienicy Tyt Zajaczkiwski, obok wuja Justyna – znany profesor „filozofii” Julian Cełewycz… Po kieliszku wypitym, ożywią się przy rozmowie „o sprawach społecznych” księża Antoni Bobykewycz i Tadej Żehałowycz… Tego samego roku, 18 grudnia, u Żelechiwskich pojawi się pierworodny. W przeddzień święta Mikołaja kwestia wyboru mu imienia odpadnie sama z siebie, i ojciec od pierwszych dni będzie wołał syna nie inaczej, jak Mykolcio. Jewhen również „sam” wybrał sobie imię czterdzieści lat temu. Urodził się 24 grudnia, a 23 i 26 przypadają na dni męczenników Jewhenów – Cezarejskiego i Sebastijskiego… Taka już tradycja w rodzie Żelechiwskich… Zresztą, wśród ludzi, którzy służyli Bogu, było to zwyczajne. Po półtora roku, pod koniec lipca, pojawi się Marynka, również na cześć świętej wielkomęczennicy. Głównym opiekunem i wychowawcą dzieci będzie Adela. On całymi dniami będzie przepadał w pracy i tylko wieczorem zajrzy do nich na kilka minut. Kiedy położą się spać, naftowa „lampa” będzie płonąć przy biurku Jewhena do północy. Lecz praca nad słownikiem posuwała się wolniej, niż planowano. W 1877 roku miał zamiar go zakończyć. Ale nastał już 1879, a końca wyczerpującej pracy nie było widać. Do pracy potrzebna jest specjalna literatura. A skąd ją weźmiesz, kiedy i tak żyjesz dość skromnie. Przychodzi już sprzedawać książki z własnej biblioteki. „Wybaczcie mi, że trudzę Was moją tak prywatną sprawą, — pisze Żelechiwski do studenta filozofii Uniwersytetu Lwowskiego Leonida Zakłynskiego, — brak pieniędzy, a wydatki nadzwyczajne zmuszają mnie rozstać się z tym moim dobrem”. Praca rozciąga się jeszcze na dwa-trzy lata. Lecz nagle trzeba ją przerwać całkowicie. Jakoś niepostrzeżenie, znienacka na policzku Żelechiwskiego pojawił się bolesny guz. Stanisławowscy lekarze rozciąć go nie odważyli się. Trzeba było jechać do Lwowa. Na początku marca Żelechiwskiego operują. Na pierwszy rzut oka, udanie. „Po szczęśliwej operacji goję się”, — powiadomi Melitona Buczynskiego. Lecz później sprawa obróci się na gorsze. 30 marca temu samemu przyjacielowi wyzna: „Wróciłem ze Lwowa, ale nie wyleczony. W środę, 2 kwietnia rano, wyjeżdżam do Wiednia do doktora Billrotha”. On jeszcze nie wie, że guz na policzku – jest złośliwy! Po powrocie z Wiednia znów zasiada do pracy nad słownikiem. Dobiera i systematyzuje słowa z utworów Storożenki, Kulisza, Marko Wowczok… Zwraca się do Ołeksandra Barwińskiego z prośbą zdobyć dla niego „Małoruski zbiór literacki” Mordowcewa, „Elementarz” Szewczenki, „Południoworuski zbiór” Metłynskiego, „Jaskółkę” Hrebinki, „Dumy historyczne” Maksymowycza… Żelechiwski nie ukrywa się ze swoją pracą. Chętnie przysłuchuje się radom specjalistów. Na wczesnym etapie układania słownika pomagał autorowi Mychajło Drahomanow. Nieco później jego naukowym „kierownikiem” stał się ogólnie znany w europejskim świecie filolog-slawista Franz Miklosich. Autorytatywny uczony, zapoznawszy się z kapitalnym zamysłem stanisławowskiego pedagoga, zatwierdził główne zasady budowy słownika, a także zaproponowaną w nim pisownię, która zyskała później nazwę „żelechiwki”. „Żelechiwka” od 1886 roku torowała sobie drogę w życie, a od początku lat 90. była oficjalnie wprowadzona w szkołach Galicji i Bukowiny. Jej również używano w wydawnictwach narodowców i Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki… Sprzyjała zbliżeniu zachodnioukraińskiej pisowni ze wschodnioukraińską… Jednak ostatecznie chaos pisowniowy i „wojna alfabetowa” w Galicji nie ustały, ponieważ reskrypt austriackiego ministerstwa nie rozciągał się na wydawnictwa i periodyki. Dalsze szlifowanie języka literackiego, zbliżenie go do języka Naddnieprza spadło na barki młodszych pokoleń, w szczególności Iwana Franki… IV Od 1882 roku zaczyna się przygotowanie „Słownika” w drukarni Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki we Lwowie. Właściwie, pierwszego jego tomu. Żelechiwski – w podniosłym nastroju. Wreszcie, przynajmniej poszczególnymi wydaniami (po 80 stron), ale już można podziwiać owoce własnej „niezmordowanej” pracy. Na dalszy plan zeszły sprawy domowe, machnął ręką na zdrowie. „Słownik” ma już 305 prenumeratorów. Pięć egzemplarzy zamówił Petersburg, piętnaście — Kijów, trzydzieści dwa rozejdą się po Ukrainie. Są zamówienia z Ameryki. Jego słownikiem interesuje się doktor Vetter z Uniwersytetu w Cambridge. Prenumerata dla Żelechiwskiego — sprawa ważna, gdyż słownik wydaje na własny koszt. Trzeba przecież rozliczyć się z długami.
Rok 1883 i pierwsza połowa 1884 były dla niego najbardziej napięte. Oddawał do druku materiały, nanosił poprawki do tekstu, robił korektę odbitek… Często kursował do Lwowa. W końcu udało się wydrukować pierwszy tom. Pod koniec roku przeczytał i pierwszą recenzję swojej pracy. Odpowiedział znany pedagog, etnograf Kałenyk Szejkowski. Analiza była skrupulatna i wykwalifikowana. To cieszyło Żelechiwskiego. Zgadzał się z autorem recenzji. Zarówno z jego pochwałą, jak i krytycznymi uwagami. Do słownika rzeczywiście trafiło zbyt wiele obcojęzycznych słów, w wielu — nieprawidłowy akcent. Wystarczało elementarnych literówek, co jest szczególnie niepożądane… Wszystko to trzeba uwzględnić przy przygotowaniu drugiego tomu. Zatem, znowu – do dzieła! Nierzadko pracę przerywali goście z okolicznych wsi. Nie było dnia, żeby ktoś z chłopów nie „zapukał” do drzwi „profesora” Żelechiwskiego, który przyjmował ich z „otwartymi ramionami, wspierając ich cennymi radami, książkami oraz zachęcając do zakładania czytelni, bractw trzeźwości”… Żelechiwski i sam wybierał się w gości do chłopów. W Stanisławowie był przewodniczącym „Proświty”, którą sam zorganizował, radnym miasta, członkiem rady powiatowej, „nadzorcą” filii „Narodnej Torhiwli”… A w ostatnich miesiącach swojego życia brał jeszcze udział w tworzeniu „Towarzystwa Ruskich Kobiet”. …Był zmęczony, wyczerpany pracą i chorobą, ale na plac Rynek 6, gdzie 8 grudnia 1884 roku odbywało się pierwsze posiedzenie kobiet, jednak poszedł. Przecież weźmie w nim udział Iwan Franko! Jeszcze 4 października 1882 roku w liście do Iwana Bełeja Żelechiwski nazwał go „olbrzymem naszej literatury”. Ich relacje właśnie wtedy się zawiązywały. 12 listopada 1882 roku Franko z Nahujowic pisał do Mychajła Pawłyka: „Słowa nasze wspólne i mój późniejszy zbiór przekazałem Żelechiwskiemu”. Swoje pocztówki czy listy do Franki podpisywał jako „szczery przyjaciel Jewh. Żelechiwski”. Lecz znajomość była korespondencyjna. A 4 sierpnia 1884 roku, kiedy Franko na cztery dni przyjechał do Stanisławowa, „komitet miejscowy” pod wodzą Melitona Buczynskiego i „przy pełnej pomocy zwłaszcza Jewhena Żelechiwskiego oraz Leonida Zakłynskiego” postarał się „o wygodne pomieszczenie wędrowców po prywatnych domach”, a co więcej — „ruskie domy profesorów Żelechiwskiego, Zakłynskich, Kluczenków i in. były głównymi centrami licznych spotkań”, „roiły się gośćmi”… I oto Franko występuje przed kobietami w pomieszczeniu „Ruskiej Czytelni”, wyróżnia Adelę, jego żonę, która bierze „żywy” udział w życiu społecznym. Miło mu to słyszeć, tak jak i to, że „olbrzym literatury” poparł inicjatywę Natalii Kobrynskiej i nie raz podkreślił znaczenie takiej kobiecej organizacji. Przyjemne jest też to, że jego Adela została wybrana na zastępczynię pani Natalii. W przerwie Franko podejdzie do Żelechiwskiego, aby przypomnieć letnią „wędrówkę” w Stanisławowie i jeszcze raz podziękować panu profesorowi za pomoc w „kwaterowaniu”. Zamienią kilka zdań o pożytecznej pracy stanisławowskiego profesora, który „naszej mowy skarbiec dźwignął”. Bardziej wyczerpującą charakterystykę słownikowi Żelechiwskiego Franko da w „Zarysie historii literatury ukraińsko-ruskiej”: „Trzeba wspomnieć niektóre ważne publikacje, które wyszły z obozu narodowców osobnymi książkami… W pierwszej linii trzeba tu wspomnieć „Małorusko-niemiecki słownik” Jewhena Żelechiwskiego, nauczyciela gimnazjum w Stanisławowie…. „Słownik” Żelechiwskiego, jak na swój czas, był bardzo dobry i, przyjmując pisownię fonetyczną, stał się podstawą późniejszego zwycięstwa fonetyki w szkole i urzędach. Była to ostatnia i najlepsza praca człowieka bardzo sympatycznego i szczerego miłośnika narodu”… Sporo czasu zabierała Żelechiwskiemu korespondencja. Jego adresatami byli już wspomniani Drahomanow i Miklosich, Omelan Ohonowski, Ołeksandr Konyski, Iwan Neczuj-Łewycki, Jurij Fedkowycz, Iwan Bełej, Iwan Franko… …Na początku 1885 roku w liście do wuja Justyna Żelechiwski napisze: „Cały mój czas pożera ta ciężka nieprzerobiona praca. A mnie mój ból nie opuszcza”. Po półtora miesiąca Justyn Żelechiwski przeczyta w „Dile”: „Jewhen Żelechiwski, profesor wyższego gimnazjum w Stanisławowie, przewodniczący stanisławowskiej filii towarzystwa „Proświta”, autor małorusko-niemieckiego słownika, dobry pedagog i pracowity działacz spoczął w środę wieczorem w sile męskiego wieku”. To stało się 18 lutego. Miał czterdzieści jeden lat. Drugi tom słownika porządkował do druku współpracownik z gimnazjum Sofron Nedilski. …W ostatnią drogę Żelechiwskiego odprowadzał nie tylko Stanisławów, miasto, w którym żył i pracował ponad dwanaście lat. Mięli w rękach kapelusze i uszanki siwowłosi miejscy inteligenci i chłopi z okolicznych wsi. Nie przestraszyli się zawiei przyjaciele i pobratymcy ze Lwowa. Młodsi gimnazjaliści nieśli liczne wieńce, starsi – trumnę z ciałem zmarłego. Biły kościelne dzwony. Za trumną szła, szlochając, żona, zapłakani Mykolćo i Marynka. Posiwiałą matkę zmarłego prowadził pod rękę stateczny ojczym Żehałowycz… Mowę pogrzebową na cmentarzu wygłosił redaktor „Diła”, pobratymiec Iwan Bełej. Po nim głos zabrał pisarz, profesor gimnazjum Hryhorij Cełynski, powiedzieli swoje „żegnaj” nauczyciele Iwan Werchratski i Leonid Zakłynski, wystąpił ktoś z uczniów. …Z cmentarza Sofron Nedilski wracał już o zmierzchu. Myślał o towarzyszu. Tak mało wyznaczył mu los. Przeżył ojca o jakieś osiem lat. Lecz zaraz się opamiętał: do Żelechiwskiego podobna arytmetyka nie ma zastosowania. On przeżyje ich wszystkich o wiele bardziej… Po 20 latach w Kołomyi profesor Nedilski przekona się o tym jeszcze raz, gdy przeczyta w artykule Borysa Hrinczenki, że praca Żelechiwskiego „jest jedynym podręcznikiem, przy pomocy którego europejski czytelnik może zapoznać się z ukraińską mową i literaturą”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
