Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Na przyczółkach twórczej wolności

Слово Просвіти, №46 за 2020 рік

Ukraińskie filmy, których premiery odbyły się w ostatnim czasie, tak różne gatunkowo i niepodobne do siebie, mają jednak coś wspólnego: wielu z tych, którzy tworzą ukraińskie kino XXI wieku, przyswoiło i twórczo rozwija doświadczenia swoich poprzedników — twórców ukraińskiego kina poetyckiego z jego przypowieściowością, wyrazistością wizualną, surrealizmem, dbałością o ukraińskie tradycje i obyczaje. A były przecież czasy, kiedy ukraińskie kino poetyckie ogłaszano bądź ideowo szkodliwym, bądź w ogóle nieistniejącym… Hanna ANTYPOWYCZ (DENYSKO), m. Połtawa Ukraińskiego kina poetyckiego „nie było, nie ma i nie będzie” Pamięć to zdumiewający fenomen: możesz zapomnieć to, co było wczoraj, ale nagle z jej głębin we wszystkich szczegółach może wypłynąć coś, co widziało się lub słyszało pół wieku temu. Bardzo często jest to związane z ówczesnymi silnymi emocjami – pozytywnymi czy negatywnymi. Otóż tak od czasu do czasu nieproszony przypomina mi się dzień sprzed 46 lat, kiedy po raz pierwszy z bliska zobaczyłam Szczerbyckiego i byłam zszokowana tym, kogo i jak „gromił” za ideologiczne wypaczenia w swoim przemówieniu. Oszołomiło mnie już pierwsze słowo przemówienia Szczerbyckiego na ideologicznym kurultaju: czytał swój referat po rosyjsku! My w Połtawie za czasów sekretarzowania Fedora Morhuna do tego nie przywykliśmy, przy nim w obwodowym komitecie KPU tylko wydział przemysłu szprechał „po ogólnorozumianemu”, inni pracownicy porozumiewali się w języku ojczystym. (Chociaż rusyfikacja nabierała tempa i w naszych stronach). Słuchałam Szczerbyckiego i jeszcze jednego „nieużytecznego hamulca”, Małanczuka, 4 października 1974 roku na zebraniu aktywu ideologicznych pracowników organizacji partyjnej republiki. Oprócz tego, że najwyższa osoba urzędowa USRR mówiła obcym językiem, nieprzyjemnie uderzało też to, jakim nudnym głosem odczytywał Szczerbycki to, co napisali mu podwładni. Wydawało się, jakby był jakąś nakręcaną lalką. Aż nagle pośród tego obcojęzycznego potoku kompartyjnych sztamp do moich uszu doleciała… nazwa gazety, w której pracuję – „Komsomołeć Połtawszczyny”! Oho, krzyżują nas za ideologiczne błędy! Gazeta ośmieliła się wspomnieć o kierunku w ukraińskiej kinematografii – kinie poetyckim! I oto werdykt partyjnego boga, czy bożka, czy bałwana: „U nas nie było, nie ma i nie będzie żadnej innej metody, oprócz metody socjalistycznego realizmu…” O tak! A co z prawdziwym kinem poetyckim, które przemawia do ukraińskiej duszy tak swojsko, współbrzmiąco, wywyższa ją ponad codzienność, ponad rozpacz, ponad straty i porażki, daje nadzieję na to, że dobro, poświęcenie i miłość zwyciężą zło?.. Co, mamy wyprzeć się „Cieni zapomnianych przodków” Paradżanowa, „Kamiennego krzyża” i „Zachara Berkuta” Leonida Osyki czy „Białego ptaka z czarnym znamieniem” Jurija Illenki?.. Przecież to najlepsze, co widzieliśmy w ostatnim czasie! Jakaż publikacja wywołała taki gniew partyjnych durniów? To recenzja „Ku wysokiej prostocie” reżysera Jurija Laszenki na film Wasyla Illaszenki „Nowosiele”, wydrukowana w „Komsomolcu Połtawszczyny” 21 września 1974 roku, a dokładniej jej początek: „Kilka lat temu ukraińska kinematografia kilkoma filmami dała potężny plusk świeżej fali w sztuce filmowej. Te filmy nazwano kinem „poetyckim”, połączyły one reżyserów w „szkołę”, sformułowały jej osobliwości w kilka charakterystycznych cech: sprowadzenie fabuły do przypowieści, rezygnacja z charakterystyk psychologicznych, akcent na komponentach wizualnych, ciągoty do etnografizmu, do egzotycznego materiału itd. Nie wiadomo, czy film „Nowosiele”, który nakręcił W. Illaszenko w studiu filmowym imienia O. P. Dowżenki, stanie obok filmów tej „szkoły”. Lecz poetycka aura (prawdopodobnie błąd drukarski, powinno być poetyckość obrazu. – H. A.) jest niezaprzeczalna, łatwo przenika do serca człowieka i zniewala je”. Wydawałoby się, co takiego antyradzieckiego, „mieszczańsko-nacjonalistycznego” jest w tych wierszach, że trzeba zaliczać je do ideologicznych wypaczeń i wpisywać krytykę do referatu Szczerbyckiego? Ale musimy rozumieć cały kontekst, a także znać historię powstania tej recenzji w połtawskiej młodzieżówce, wtedy jednej z najlepszych na Ukrainie. Takie było kino w środku lata 1974 roku! W 1974 roku w naszym obwodzie główny reżyser Wasyl Illaszenko, rodowity mieszkaniec Połtawszczyzny (obecnie jego rodzinna wieś Czechówka należy do rejonu czornobajowskiego obwodu czerkaskiego), operator-reżyser Jurij Harmasz (też nasz ziomek, rodem z Kowaliwki w rejonie szyszaćkim) kręcili film „Bez miłości nie można” (do kin wszedł pod tytułem „W środku lata”, bo cenzura wycięła miłość). Dowiedziawszy się, że w naszych stronach kręcą film, redaktor „Komsomolca Połtawszczyny” Pawło Kłymenko wysłał w delegację do ekipy filmowej doświadczoną i wysokiej klasy dziennikarkę Zinaidę Myronenko. Więc 1 września 1974 roku gazeta wydrukowała pod rubryką „Film kręci się na Połtawszczyźnie” jej opowieść, zatytułowaną „Bez miłości nie można”. Autorka opowiada, jak filmuje się niepokojące kadry, kiedy buldożer nadciąga, by wykarczować potężny dąb-piękniś (ten olbrzym, który ma ponad 750 lat, stoi do dziś w Wełykiej Bahaczce, my z mężem kiedyś fotografowaliśmy się przy nim). Dziennikarka cytuje słowa głównego reżysera, operatora-reżysera, aktorów Kostiantyna Stepankowa oraz Bohdana Stupki. I kończy tak wymownym akapitem: „Trwają zdjęcia nowego filmu. Wkrótce jego bohaterowie ze szczerą przekonaniem, wszystkimi swoimi czynami, zachowaniem, życiem powiedzą widzom: bez miłości nie można, bez miłości do życia, do ziemi, do człowieka, do sprawy, którą się wykonuje… A dzisiaj swoją pracą, natchnieniem, niestrudzonym poszukiwaniem tę prawdę potwierdzają artyści, wspaniali ludzie, którzy z wielką miłością pracują nad filmem – z miłością do sprawy i do ludzi”. Opowiedzieć o tym, co z tymi wspaniałymi ludźmi i ich dziełem robili partyjni cerberzy, Zinaida Myronenko mogła dopiero w niepodległej Ukrainie. W gazecie „Połtawski wisnyk” nr 50 z 12 grudnia 2008 roku pod rubryką „Połtawska „Kinoskarbnica”” opublikowała materiał „W środku lata”, gdzie opowiedziała i o niektórych humorystycznych szczegółach kontaktów z twórcami filmu, i o tym, czego nie mogła naświetlić w publikacji z 1974 roku. Dziennikarka cytuje słowa Kostiantyna Stepankowa: — Nie liczcie zbytnio na rozgadanie Illaszenki. On w ogóle jest człowiekiem w sobie. Może to trochę i z natury. Ale są też inne przyczyny. Bardzo bliska jest mu wieś z jej problemami. Dlatego też wziął się za kręcenie takiego filmu, kręcenie szczerze i prawdziwie. Ale… Cenzura nie drzemie. Oto i tną, tną po żywym. I wycinają to, co najprawdziwsze, najbardziej życiowe, najjaśniejsze, może i najbardziej artystyczne momenty. Zresztą, nie darzy Wasyl Wasylowycz sympatią waszej braci – dziennikarzy. Czasami piszą powierzchownie, sądząc kategorycznie o tym, czego nie rozumieją. Czasami aż wstyd od, wybaczcie, szczenięcego zachwytu… „Na szczęście, przepowiednia Kostiantyna Petrowycza nie sprawdziła się, — pisze Zinaida Myronenko. — Wasyl Wasylowycz prawie wszystkie przerwy oddawał mnie/ nie. Chodziliśmy ścieżkami wokół stadionu, a on mówił o tym, co go bolało – o wsi i swoim filmie. Czy to dla niego nadeszła godzina, kiedy trzeba się wygadać, czy to poczuł pokrewną duszę (przecież ja pochodzę ze wsi i w tamtym czasie, pracując w gazecie, zdążyłam wiele zobaczyć i zrozumieć), ale nasze rozmowy były dość szczere”. Artykuł-wspomnienie dziennikarka kończy podrozdziałem „Za kadrem”: „Czytając publikację sprzed 35 lat, rozumiem, że powinnam była powiedzieć więcej, kopnąć głębiej, ale wtedy bałam się nieostrożnym słowem zaszkodzić ludziom, którzy mi zaufali. Jednak czekała mnie miła niespodzianka: przebywając w Połtawie, ekipa Dowżenki zawitała także do naszej redakcji. Od nich przyszło mi usłyszeć: — Wasyl Wasylowycz, jak i wszyscy, jest zadowolony z tego, jak pani napisała. Koniecznie zaprosimy panią do studia, by pobłogosławić taśmę do rozpowszechniania. Jeśli, oczywiście, ją przyjmą. Taśmę ze zgrzytem przyjęto. I do studia mnie zaproszono. Jednak nasz skromny „bankiet” w wąskim gronie, do którego dołączył też Ołeksandr Biłasz, który napisał muzykę do filmu, nie stał się triumfalny: jego twórcy bardziej smucili się, niż cieszyli, bo z nakręconej taśmy mało co zostało. Na ekrany kin film trafił z licznymi bliznami od nożyc cenzury, które faktycznie okaleczyły pracę artystów… I to jeszcze nie wszystko. Niektórym uczestnikom ekipy filmowej faktycznie „odcięto tlen” — przez długi czas nie dawano pozwolenia na kręcenie, faktycznie czyniąc ich bezrobotnymi”. Zinaida Myronenko cytuje fragment wywiadu z Jurijem Harmaszem, który znalazła w internecie i w którym artysta opowiedział o prześladowaniach, jakich doznał od kompartyjnych urzędników — nienawistników ukraińskiego kina poetyckiego: „Po tym obrazie („W środku lata”) przez rok nie dawano mi pracować. Rzecz w tym, że było w nim dużo kadrów z żółtym i błękitnym… Znalazłem miejsce, gdzie stała stara chata, a obok niej – spora polana, gdzie kwitła żółta dziewanna. Matka stała wśród tych kwiatów, a do niej szedł syn z chabrami. Aktorka Iryna Szewczuk w błękitnej sukni biegała po żółtym polu rzepaku. Tak wyszło bez zamiaru, bo wtedy o niepodległości Ukrainy nawet nie można było pomyśleć. Po prostu ładne połączenie kolorów – żółte z błękitnym. Albo takie: matce śnią się jej synowie, z których jednego grał Bohdan Stupka. We śnie widzi na zielonej trawie wyhaftowany ręcznik, po którym pełznie wąż. Podczas przeglądu obrazu w Derżkino jeden z kierowników tego urzędu mówi: „Rozumiemy, że ręcznik to obraz Ukrainy. A co chcieliście przez to powiedzieć – kto pełznie po Ukrainie?”. Wasyla Illiaszenkę oskarżano jeszcze o wiele rzeczy. Na przykład przewodniczący kołchozu Ruban, którego grał Kost Stepankow, miał kochankę i nieślubne dziecko. A nam: „Czyż takie coś może zdarzyć się z przodującym przewodniczącym?!”. Po tym, żeby dobrze zapamiętał „naukę”, mi, na przykład, przez rok nie dawano kręcić. Zaproszenia przychodzą, a komitet partyjny zabrania…” „Takie to było kino w środku lata 1974 roku”, — kończy dziennikarka swoją opowieść. „Studnia dla spragnionych” „W środku lata” Zakręcali pęta do poprzedniego poziomu Dlaczego kino poetyckie znalazło się pod tak brutalnymi ciosami kompartyjnych sterników? Jeśli poczytać to, co „towarzysz W. W. Szczerbycki” wyczytywał z kartek na wspomnianym zebraniu aktywu (prasa drukowała ogólniki z jego przemówienia w przekładzie RATAU), to zrozumiesz, pod jakim czujnym nadzorem było tych 500 kinematografistów, o których wspomniano w wystąpieniu. Bo przecież „nie można osłabiać uwagi wobec klasowego, internacjonalnego wychowania pracujących”, a prowadzone ono ma być tak, aby „internacjonalistyczne idee, które opanowują rozum”, podporządkowywały sobie przekonania i przekształcały się, „według słów K. Marksa, w „więzy, z których nie można się wyrwać, nie rozrywając swojego serca…”. Tłumacze pozostawili słowo „więzy”, chociaż Ukraińcy w tym kontekście używają słów „pęta”, „kajdany”, „łańcuchy”. W porze chruszczowowskiej odwilży pęta nieco osłabły, przede wszystkim dzięki ujawnieniu kultu jednostki Stalina i uznaniu nielegalności niektórych represji, i oto należało znów zakręcić te pęta do poprzedniego poziomu. Więc na zebraniu aktywu podkreślano, że „wzmocnienie ideologicznej walki w warunkach odprężenia międzynarodowego napięcia wymaga od wszystkich ideologicznych kadr <…> konsekwentnie, ofensywnie i przekonująco demaskować burżuazyjną i rewizjonistyczną ideologie, nacjonalizm i syjonizm” (ze sprawozdania RATAU „Hodować i wychowywać ideologiczne kadry”). A więc tym „ideologicznym kadrom”, do których zaliczano i 500 kinematografistów, partyjni bonzowie nie zamierzali wybaczać zainteresowania prawdziwą historią narodu ukraińskiego, jego zwyczajami, mentalnością, kulturą, a nawet pięknem przyrody naszej ziemi – błękitem nieba i złotem pól, Karpackimi górami i strumykami, stepami, gdzie pośród wypalonej pod słońcem trawy uparcie kwitnie coś błękitnego... Więc, na przykład, „Studnię dla spragnionych” Jurija Illenki, nakręconą w 1965 roku, nie wpuszczano do rozpowszechniania przez 22 lata! Illenko uważany jest za rekordzistę pod względem taśm, które zakazywano – było ich siedem. Jak policzył ten utalentowany reżyser, 18 lat był w pracy, a 32 – bezrobotny. Lista ukraińskich filmów, które zakazywano w latach 70., jest długa, to osobny temat, ale kilka wspomnimy. Nakręcony na Połtawszczyźnie obraz „Zaginiona gramota” (1972 rok) pokazano dopiero po 12 latach. Zbyt „poetyckiego” reżysera Wiktora Hresia w ogóle odsunięto od pracy nad filmem, powierzono reżyserię Borysowi Iwczence. Ale i to, co zrobił Iwczenko, nie zadowalało. Kozacki marsz przy wjeździe kozaków do Petersburga usunięto, niemiecki akcent rosyjskiej carycy także…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn