Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Oleg Mykołajczuk-Nyzoweć: „Spektakle nigdy nie są takie same”

Слово Просвіти, №46 за 2020 рік

Narodowe Centrum Sztuki Teatralnej imienia Lesia Kurbasa kontynuuje popularyzację współczesnej ukraińskiej dramaturgii. Niedawno wystawiono tu spektakl „Zeszłoroczny śnieg” na podstawie sztuki Olega Mykołajczuka-Nyzowca „Zdejmijcie z niebios kelnera, albo po co nam zeszłoroczny śnieg”. Dzisiaj autor sztuki jest gościem „Słowa Proświty”. — Kiedy zrodził się pomysł napisania tej monodramy? — Mniej więcej 10 lat temu. W centrum sztuki znajduje się bohater naszych czasów, kelner, który wspomina swoje minione osiągnięcia poprzez znaczące kobiety, które spotykał na swojej drodze życiowej i dla których, w jego mniemaniu, pozostał nauczycielem sztuki życia. Dlaczego sztuki? Ponieważ później zmienił zawód kelnera i został artystą. Właśnie tym chciałem podkreślić swój zamysł dotyczący tego, jak do sztuki trafiają przypadkowi ludzie, bardzo często w ogóle z nią niezwiązani. Alfonso, tak nazywa się główny bohater, ma w sobie bardzo wiele symbolicznego. Utożsamia się ze współczesnymi problemami: egoizmem, bezduchowością, zwątpieniem, które mają coraz większy wpływ na nasze społeczeństwo. Właśnie takich ludzi jak Alfonso jest dziś wielu na niwie sztuki. Sztuka pisała się nadzwyczaj szybko. W spektaklu miał wystąpić jeden aktor i lalki. Ale z czasem nastąpiła zmiana poglądów zarówno u autora, jak i bohaterów tego utworu. Prawdopodobnie samemu Alfonso zachciało się jakoś ożywić lalki, pragnął dialogu. Niemal od razu po napisaniu sztuka została wystawiona na Białorusi, nieco później – w Białej Cerkwi. Publiczność przyjęła te spektakle dobrze, ale już wtedy autor zwrócił uwagę na to, że w sztuce czegoś brakuje. Potem zrozumiał, że brakuje właśnie żywych kobiet, żywego kontaktu. Początkowo takie kobiety pojawiły się pod koniec utworu, a dalej zacząłem prowadzić je przez całą sztukę. A już podczas realizacji tego projektu reżyserka spektaklu Iryna Kałasznikowa w ogóle zrezygnowała z lalek, stały się one żywymi artystkami. Był to dość ciekawy zabieg i, jak się potem okazało, spektakl na tym tylko zyskał. — Proszę opowiedzieć o swoich partnerach w projekcie. — Bardzo cieszę się ze współpracy z Iryną Kałasznikową i Serhijem Melnykiem. Choć przyznam, że nie była ona łatwa. Iryna jest niezwykle interesująca zarówno jako aktorka, jak i reżyserka oraz pedagog. Wymagała od autora wyjaśnienia wszystkich metaforycznych wyrażeń, które zawarł w swojej pracy. Przez kilka tygodni analizowaliśmy samą sztukę. Rozmawialiśmy o tym, dlaczego bohater w tej sytuacji postąpił właśnie tak, dlaczego bohaterka poszła taką drogą, dlaczego dalej fabuła skręca właśnie w ten sposób. Myślę, że taka właśnie powinna być współpraca między reżyserem a autorem. Równie wymagająca Iryna była wobec wszystkich innych uczestników projektu, swoich byłych studentek, które i obecnie pracują ze swoim pedagogiem. Dotyczy to jej wychowanek Ołeksandry Polhuj i Małwiny Smałijczuk, w spektaklu zaangażowana jest także aktorka Daryna Jakuszewa. Ale najbardziej bezlitosna reżyserka była wobec głównej postaci, która niczym Atlas na swoich potężnych barkach trzyma cały spektakl – swojego męża, aktora Serhija Melnyka. Bardzo często bywałem na ich próbach i widziałem, że czasami reżyserka występuje w roli niemal tyrana czy despoty, który nieustannie wymaga pełnego oddania. Pani Iryna zrealizowała również rozwiązanie sceniczne spektaklu. Nad kostiumami każdy z wykonawców pracował samodzielnie. Choreografią zajmowała się Anastasija Andrijenko, muzykę napisała kompozytorka Marija Łahuta. Myślę, że ten spektakl przyciągnie uwagę teatrologów i całej społeczności teatralnej, jeśli trafi na jakiś festiwal, kiedy te już będą się odbywać. — A jak Pan trafił do literatury? — Przypadków w tym życiu nie ma… Od dzieciństwa torowałem swoją drogę do literatury. Mój tata Wiktor Mykołajczuk był poetą, dziennikarzem. Chciał, aby jego syn zajmował się poezją, i od małego wciągał mnie w literaturę. Moje wiersze drukowano w gazetach, czasopismach, także w periodykach zaczęły pojawiać się pierwsze niewielkie opowiadania. Potem była praca w studiu filmowym „Kyjiwnaukfylm”. W latach 90. z powodu braku finansowania studio filmowe zaprzestało swojej pełnowartościowej pracy, ale na szczęście zdążyłem nakręcić tam dwa filmy fabularno-dokumentalne „Wydrapać się na popa” oraz „Ukraiński Salomon”. Obrazy filmowe zainspirowały mnie, dodały skrzydeł, dały zrozumienie, że coś wychodzi, że właściwie piszę nie tylko do szuflady… Potem przyjaciele zaproponowali spróbować swoich sił w dramaturgii. Właśnie w tamtym czasie przygotowywano zbiór sztuk młodych dramaturgów „W oczekiwaniu na teatr”. Redaktorzy zatwierdzili mój utwór i zaproponowali pisanie dalej. Była możliwość jeszcze raz się sprawdzić, więc postanowiłem zabrać się za nową sztukę. Zatem w tym zbiorze pojawiły się od razu dwa moje utwory – „Terytorium B, albo jeśli się rozbierać – to się rozbierać” oraz „Amazonomachia, albo Ostatni krzyk matriarchatu”. Obie sztuki to komedie. A w zeszłym roku wyszedł zbiór „Alchemia czasu”, do którego weszło 8 moich wybranych sztuk. Po pierwszych krokach nie mogłem już zerwać z teatrem. — Proszę przypomnieć pierwszą inscenizację według Pana sztuki. — Odliczanie swojej działalności teatralnej zaczynam od 1999 roku. Właśnie wtedy w Kijowskiej akademickiej pracowni sztuki teatralnej „Suzirja” odbyła się premiera spektaklu według sztuki „Honoriusz, a gdzie Balzac”, którą napisałem razem z Nedą Neżdaną. Swoją drogą, właśnie wtedy doszło do znajomości z Serhijem Melnykiem i Iryną Kałasznikową, którzy brali udział w tamtej pamiętnej inscenizacji. Jeśli chodzi o Balzaka, to ciekawa jest historia powstania tego utworu. W tamtym czasie byłem na wyjeździe dziennikarskim w obwodzie żytomierskim. I człowiek, który towarzyszył mi w samochodzie, powiedział, że niedaleko od nas jest wieś Werchiwnia, w której przez długi czas mieszkał Honoriusz de Balzac i jest tam nawet jego muzeum. Zapytałem, czy można tam zajechać. Zgodzili się, ale ostrzegli, że pewnie wszystko będzie zamknięte, ponieważ wiejskie muzea zazwyczaj otwierają tylko z przybyciem oczekiwanych gości. Podjechaliśmy do pięknego majątku, którego jedno skrzydło zajmowało to muzeum. Jak na dziwo, okazało się otwarte. Czegoś potrzebowała dyrektorka muzeum, przyszła tam właśnie w tym czasie, kiedy przyjechaliśmy, i zgodziła się przeprowadzić dla nas wycieczkę. Oto tak dowiedziałem się, że wybitny pisarz ostatnie pięć lat swojego życia faktycznie mieszkał na Ukrainie. Nasi ukraińscy wieśniacy żartobliwie nazywali go Wesołym Weprykiem. Dowiedziałem się wielu innych ciekawych faktów. Po powrocie do Kijowa, a wtedy przygotowywaliśmy zbiór, zaproponowałem Nedzie Neżdanej zajęcie się tym tematem razem. Zapaliliśmy się… Postanowiliśmy robić. Reżyserem spektaklu był Ołeksandr Mirosznyczenko. Wśród aktorów również przeważała młoda ekipa – Wałerij Astachow, wspomniani już wyżej Iryna Kałasznikowa i Serhij Melnyk. Oto w takim szanownym towarzystwie odbyła się pierwsza premiera. A trzy lata temu odbyła się jeszcze jedna inscenizacja tej sztuki. Teraz już w Centrum Kurbasa. Nazwali spektakl „Gry wilków wieku balzakowskiego”. Grali inni aktorzy, a reżyser pozostał ten sam. Oczywiście, z czasem transformuje się każdy człowiek, wyznając nieco odmienne od poprzednich poglądy artystyczne i gusta. Więc i nowy spektakl wyszedł zupełnie inny. Choć reżyser ten sam, jednak odcinek między inscenizacjami utrwalił 17 lat. Teraz nawet nie potrafię powiedzieć, który z tych spektakli podoba mi się bardziej – z 1999 czy z 2017 roku. Przez to właśnie kochamy teatr. Według wspomnień aktorów-kurbasowców, tak samo było z „Hajdamakami” Tarasa Szewczenki, których Łeś Kurbas wystawiał trzy razy i za każdym razem wychodziły zupełnie inne spektakle. — Znaczące miejsce w Pana twórczości zajmuje sztuka „Assou i Piaf”. — Wcześniej nigdy nie interesowałem się postacią Édith Piaf, nawet mało o niej wiedziałem. Jakoś aktorka Iryna Kałasznikowa zapytała, czy nie mógłbym dla niej napisać sztuki o tej piosenkarce (jeszcze jedno znaczące nasze spotkanie). Wtedy powiedziałem, że pomyślę. I już po tygodniu na stołecznym targu „Petriwka” niespodziewanie natrafiłem na książkę o Édith Piaf, której autorką była jej siostra Simone Berteaut. Zainteresowałem się. Przecież u nas jest wielu znanych ludzi, ale mało takich, o których napisana jest tak prawdziwa historia. Myślę, że Édith Piaf jest sławna nie tylko dzięki swoim piosenkom, ale także dzięki utożsamieniu jej z historią Kopciuszka, która wyszła z nizin i przemieniła się w księżniczkę. Miała wiele ciekawych historii ry, dlatego pojawił się dylemat, którą z nich wybrać do stworzenia dramatu. W grę wchodziły Edith i 8 znaczących mężczyzn, którzy stali się częścią jej życia. Branie wszystkich jest niecelowe. Później widziałem inscenizacje, gdzie byli przedstawieni wszyscy ci mężczyźni. Ale w tym formacie nie czuło się głębi człowieka, wszystko wyglądało bardzo powierzchownie. Osobiście mnie wtedy najbardziej zainteresował Raymond Asso. Ten autor piosenek przed znajomością z Edith był oficerem Legii Honorowej, miał wyszkolenie wojskowe, uważany był za człowieka honoru. On faktycznie ulepił ją, jak kiedyś Pigmalion swoją Galateę. I zgodnie z klasyką gatunku – to genialne dzieło artysty wyślizguje się z jego rąk. To była niewiarygodna tragedia Asso. Dlatego w mojej sztuce chodzi bardziej nawet o niego, niż o Edith. Ciekawe, że zmarli w ten sam dzień kalendarzowy. Tylko Edith Piaf kilka lat wcześniej. A kiedy umierał Asso, to jego ostatnie słowa były takie: „Wracam do ciebie, Edith”. O tym wszystkim napisałem w swojej sztuce. Weszła ona do zbioru „W poszukiwaniu teatru”. A po paru latach dzwonią do mnie z Winnickiego Akademickiego Ukraińskiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego imienia Mykoły Sadowskiego i zapraszają na premierę. Wystawiła ją wtedy jeszcze niemal początkująca w reżyserii, a obecnie główna reżyserka tego teatru Taisija Sławinśka. Po kilku latach spektaklem zainteresowano się w teatrze „Suzirja”, ale w Kijowie początkowo nie układało się z reżyserami. Dopóki nie przyszedł bardzo ciekawy aktor i reżyser, obecnie ludowy artysta Ukrainy Taras Żyrko. Stworzył wspaniały spektakl. Rolę Raymonda Asso grał w nim Jewhen Nyszczuk, a Edith Piaf wspaniale zagrała obecnie już nieżyjąca Oksana Batko. Także w spektaklu byli zaangażowani Anna Tambowa i Pawło Piskun. Spektakl szedł z pełnymi salami do 2013 roku. A potem od jesieni Jewhen był cały czas na Majdanie, po pewnym czasie nie stało Oksany. Spektakl może mieć długie lub krótkie życie. Tak samo jak człowiek. Na przykład w Winnickim teatrze spektakl idzie już ponad 17 lat, podczas gdy w Kijowie los odmierzył mu tylko 7 lat. Sztuką interesują się i obecnie. W minionym sezonie wystawił ją niezależny lwowski teatr „Oko”. — Czy na pewno znaczącą dla Pana jest sztuka „Kwiat na jawie i we śnie”? — Ten utwór ma jeszcze nazwę „Kwiat na 3 miesiące”. Spektakl trzy lata temu wystawiła Taisija Sławinśka w Winnickim teatrze muzyczno-dramatycznym. Ten spektakl też idzie z ciągłymi pełnymi salami. Zapraszano go na festiwale „Gwiezdny spad liści” na Zakarpaciu i „Wrześniowe klejnoty” w Kropywnyckim. Kwitka Cisyk długi czas walczyła z onkologią. Lekarze ogłosili surowy werdykt – Kwitce pozostało żyć tylko trzy miesiące. I ona decyduje się w tym krótkim czasie za własne środki nagrać profesjonalną płytę z ukraińskimi piosenkami – oddać hołd Ojczyźnie, którą widziała tylko raz w życiu. Kiedy była jeszcze dziewczyną, to przyjeżdżała z mamą na kilka dni na Radziecką Ukrainę. W tej historii uderzyło mnie poświęcenie i miłość do faktycznie nieznanego kraju. I to, że człowiek może się tak oddawać. A jej niewiarygodna miłość do Ukrainy czuje się w jej niepowtarzalnych piosenkach. Znamienne, że po wyznaczonych przez lekarzy trzech miesiącach kwiat nie zgasł, a przeżył jeszcze siedem lat. Medycy nie mogli dać temu wyjaśnienia, wszak ich werdykt był ostateczny. A ona w tym czasie nagrała jeszcze jedną płytę ukraińskich piosenek. Pewnie za to poświęcenie z nieba dany jej był jeszcze jeden dar – siedem lat życia. Więc właśnie tę historię Kwitki Cisyk postanowiłem wziąć za podstawę dramatu, kiedy ona w ciągu trzech miesięcy nagrywa ukraińskie piosenki i praktycznie żegna się z przyjaciółmi, dzieckiem, mężem. Wyszła przejmująca historia. Wydaje się, że udało mi się to pokazać, a reżyserce Taisii Sławinśkiej i jej genialnym aktorom – wcielić na scenie. A w ogóle każdy dramaturg marzy o byciu w zgodzie z utalentowanym reżyserem, który rozumie jego sztuki. Taką bliską osobą w planie reżyserii dla mnie stała się właśnie Taisija Sławinśka, która wystawiła dwa udane spektakle według moich sztuk – „Asso i Piaf” oraz „Kwiat na jawie i we śnie”. — Pracuje Pan jako uczony sekretarz wydziału naukowego Narodowego Centrum Sztuki Teatralnej imienia Lesia Kurbasa. Jakie są plany Centrum na najbliższy czas? — Przygotowany do druku jest kolejny numer zbioru naukowego „Kurbasowskie czytania”. Tam zebrane są bardzo ciekawe artykuły analityczne i naukowe. Będziemy mieć nadzieję, że ujrzy światło dzienne przed Nowym Rokiem. Także rozpoczęła się praca nad spektaklem według sztuki Oksany Taniuk „Sen Lakszmi”, reżyser projektu teatralnego Myrosław Hryniszyn. Jeśli chodzi o plany wydawnicze współczesnej rodzimej dramaturgii, to ponieważ nie mamy na to osobnego finansowania, szukamy sponsorów na podobne wydania. Tym razem przy wsparciu Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej przygotowywana jest do druku antologia „Czas&Przestrzeń”. Będzie to pierwsza na Ukrainie antologia dramatu historycznego. Wejdzie tu 12 sztuk dziewięciu autorów – Ołeksandra Hawrysza, Jarosława Wereszczaka, Anatolija Pokryszenia, Ołeha Mykołajczuka-Nyzościa, Ołeksandra Mirosznyczenki, Nedy Neżdanej, Nadiji Marczuk, Ihora Juziuka, Anny Bahrianej oraz Bohdana Żołdaka. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn