Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 1strona oryginału ↗

Symbolika małej świecy

Слово Просвіти, №46–47 за 2021 рік

Natalia DZIUBENKO-MEYS Pojawienie się nowej kultury żałobnej, uosobionej w zaproponowanej przez Jamesa Meysa „Świecy pamięci”, a węższym znaczeniu – „Świecy w oknie”, nie było jakimś narzuconym z zewnątrz fenomenem, lecz opierało się na głębokiej tradycji ludowej, wyrosło z kultury chrześcijańskiej we wszystkich jej nurtach i rozgałęzieniach. Dlatego została ona przyjęta przez naród ukraiński jako coś własnego, naturalnego. To, co kryło się głęboko w świadomości i moralności ludowej, na co podświadomie wszyscy czekali, aby na pierwsze zawołanie natychmiast wypłynąć, odrzucić stare sowieckie pompatyczne rytuały z obowiązkowymi trybunami dla wybranych, składaniem rytualnych wieńców przy akompaniamencie żwawych marszów i paradnych kroków wyćwiczonych wojskowych. Ta nowa kultura żałobna obejmowała szerokie masy ludowe, niezależnie od ich statusu, orientacji politycznej i miejsca w społeczeństwie. I tak. Jednocześnie następowała nieubłagana, zagrażająca instytucjonalizacja przez rząd i lokalnych urzędników najnowszego rytuału żałobnego. Oczywiście, w zależności od poglądów politycznych. Od 2003 roku, od czasu, gdy niebiańskie ogniste ptasie stado wylądowało na Placu Michajłowskim i zamigotało tysiącami światełek, mogliśmy obserwować różne próby władzy, by kontrolować, zakazywać lub po prostu ignorować ten przejaw ogólnonarodowej pamięci zbiorowej i ducha. Ale symbolika małej świecy była tak wymowna, bliska i praktycznie wszechmocna, żywa, że jej jednoczącego ducha nie były w stanie zgasić ani batalie polityczne, ani polaryzacja społeczeństwa podczas wyborów. W czasach prób – dwóch rewolucji, wojny rosyjsko-ukraińskiej świeca pamięci płonęła jak nigdy dotąd jasno, jednoczyła ukraińskich patriotów wokół nieprzemijających wartości przebudzonej świadomości narodowej. Uosabiała nie tylko żałobę po poległych podczas przerażającego Hołodomoru lat 1932–33 czy masowych głodów lat 1921–22, 1946–47. Był to wyraźny sygnał społeczeństwa dla władzy, świata, samego Stwórcy, że nie zgadza się ono zapominać i wybaczać, że nie jest nieme i nigdy więcej nie dopuści na swojej ziemi powtórzenia krwawych okrucieństw. Niepojętych tragedii. To dało impuls wielu zmianom i procesom dekomunizacji, kształtowaniu się społeczeństwa obywatelskiego, o czym marzył i o czym wiele pisał James Meys. Uwaga poświęcona własnej historii zbiegła się w czasie z początkiem krwawej konfrontacji na Majdanach podczas Rewolucji Godności, wojennej konfrontacji z uzbrojonym po zęby imperialnym zwierzem. Świeca płonęła, rozjaśniały się dusze i serca. Ten mały płomyk stał się sygnałem do przebudzenia i zrozumienia siebie jako narodu, nacji. Faktycznie stała się ona obrońcą państwa ukraińskiego, ponieważ chroniła nasze dusze przed historyczną amnezją i duchowym niewolnictwem. Do tej idei James Meys szedł długo i skomplikowanie. Zdawał sobie sprawę z nadzwyczajnego znaczenia nowej symboliki. Oświeceniowej roli pomników ofiar Hołodomoru jako miejsc indywidualnej i zbiorowej żałoby, a także jako instrumentu budowania narodu i legitymizacji niepodległości państwowej. Lecz najbardziej niepokoiło go to, czy staną się one miejscami sumienia, gdzie pamięta się o przeszłości i prowadzi otwarty dialog – jak przeciwstawić się jej dziedzictwu. Jego Świeca stała się rezultatem głębokiego badania procesów historycznych i w istocie podsumowaniem jego działalności jako uczonego i ukraińskiego patrioty, który głęboko przejmował się przyszłością kraju, który stał się mu bliski. Doszedł do niej poprzez zrozumienie Ukrainy jako organizmu postgenocydowego oraz społeczeństwa ukraińskiego jako wspólnoty postgenocydowej. Właśnie przeciwko tej diagnozie zaciekle występują obecnie zarówno moskiewscy pseudohistorycy, jak i ich apologeci na Zachodzie, których często i tak gościnnie przyjmujemy tutaj, na Ukrainie, otumanieni dumną terminologią. A czy zdajemy sobie sprawę, jakie pola sił są zaangażowane w tej kwestii, jakie podwodne prądy są skierowane przeciwko nam? Jak często okazuje się, że ich dary w postaci ciężkich, luksusowych foliantów, poświęconych historii Ukrainy, są w istocie darami Danaów? Licznymi końmi trojańskimi, z którymi trzeba się rozprawiać i które trzeba niszczyć. Współczesna historiografia zachodnia jest podzielona w kwestii przyczyn Głodu i roli w nim czynnika etnicznego. Zresztą samego słowa Hołodomor na Zachodzie starają się w większości unikać. Na przykład bliski przyjaciel Jamesa Meysa – znany historyk Andrea Graziosi – nalega na zdefiniowanie go jako ludobójstwa, podczas gdy inni, znani nam i hojnie obdarzeni naszą przychylnością, tacy jak Mark Tauger, Davies i Stephen Wheatcroft, zaprzeczają jakiemukolwiek czynnikowi narodowemu Głodu i poddają w wątpliwość jego sztuczny charakter. Jest to mistrzowsko ukryte pod ciężkimi akademickimi, wielosłownymi wywodami, zwodniczą wieloznacznością. Ale to istnieje i trudno tego nie zauważyć. Przeciwko takim koncepcjom swego czasu ostro występował James Meys. A my publikujemy, propagujemy, nie zastanawiając się, jaką szkodę wyrządzają one ukraińskiej nauce. Są jeszcze tacy wpływowi historycy, jak Norman Naimark i Timothy Snyder, którzy uważają, że oficjalna definicja ludobójstwa jest historycznie ograniczona i zbyt wąska dla zrozumienia zbrodni stalinizmu. Większość ukraińskich historyków, którzy badają Głód, zgadza się co do tego, że był on rezultatem sowieckiego terroru, skierowanego przeciwko Ukraińcom. Natomiast rosyjscy historycy podkreślają klasowy wymiar Głodu i zaprzeczają narodowym aspektom stalinowskiej polityki. Zakończenie na str. 5 YAROSLAVA RIZNYKOVA SERHIY SAVCHENKO

s. 5 · strona oryginału ↗

weszli we wspólnotę innych narodów, wzbogacając świat swoim doświadczeniem, swoim duchowym bogactwem. Czytelnik ukraiński zna i szanuje Jamesa Mace'a przede wszystkim jako historyka Hołodomoru 1932–33 lat, jako dyrektora wykonawczego Komisji Kongresu i Prezydenta USA do zbadania Wielkiego Głodu na Ukrainie, tego, który na arenie międzynarodowej i w krajowej przestrzeni informacyjnej uparcie bronił koncepcji Hołodomoru jako sztucznego, umyślnego, skierowanego przeciwko Ukrainie jako państwu i Ukraińcom jako narodowi, nosząc wyraźne znamiona celowego ludobójstwa we wszystkiej jego przerażającej rzeczywistości. Nazywano go adwokatem Ukrainy, Amerykaninem z ukraińskim sercem, większym Ukraińcem niż sami Ukraińcy. W pewnym sensie rzeczywiście taki był, bo sam przyznawał, że nasi zmarli go wezwali. I był świadom tej misji. Przedstawiwszy i uzasadniwszy koncepcję społeczeństwa ukraińskiego jako posttotalitarnego, postgenocydalnego, wyraźnie i argumentacyjnie nakreślił drogi wyjścia z tego impasu: „Nie sposób jednym uderzeniem rozplątać splot nagromadzonych sprzeczności. Tam, gdzie społeczeństwem włada idea radykalnej przebudowy życia, istnieje realna możliwość stworzenia „końca świata w jednym, osobno wziętym kraju”. Nie wolno o tym zapominać, tym bardziej że Ukraina nadal jest krajem o totalitarnym schemacie władzy. Stare struktury zarządzania, prymat gospodarki państwowej, sama psychologia obywateli w połączeniu z kryzysem gospodarczym – wszystko to może być zdumiewająco podatne na idee kolejnej doktrynizacji społeczeństwa. Jakkolwiek dziwnie to brzmi, każda ideologia, która jest skierowana ku „świetlanej przyszłości” i stawia sobie za cel radykalne przewychowanie człowieka, zmierza nie ku przyszłości, lecz ku epoce jaskiniowej. Nie niesie ona ludziom żadnej przyszłości. Tradycyjne autorytarne formy rządów państw zachodnich powstawały na gruncie powrotu do własnej historii, kultury, duchowości. To jest żywa podstawa, na której wyrastały zachodnie demokracje. Dlatego, moim zdaniem, rację mają ci politycy, którzy na pierwszy plan wysuwają problemy odrodzenia duchowości, tradycji. To droga samoorganizacji społeczeństwa, być może nie tak radykalna, za to bardziej sprawdzona i skuteczna”. Przeprowadziwszy się w 1993 roku na Ukrainę i mieszkając wśród nas przez niemal półtora dziesięciolecia, przyglądając się ukraińskim realiom, on z przenikliwą jasnością zrozumiał, że totalitarna przeszłość nadal trzyma naród ukraiński w swoich mocnych sieciach i że właśnie w tym tkwi przyczyna niemal wszystkich naszych kłopotów w polityce, gospodarce i kulturze. Przerwać zamknięte koło, wyjść z historycznego ślepego zaułka można tylko w jeden sposób: przeanalizować, co się z nami stało. Wyjaśnić, jakie są przyczyny niepowodzeń ukraińskiej państwowości w XX wieku, uświadomić sobie, dlaczego „martwa ręka przeszłości zawisa jak klątwa nad czołem żywych”. James raz po raz powracał do trzech Hołodomorów, które przeżyła Ukraina: 1922–1923, 1946–1947 i oczywiście do najstraszniejszego – 1932–1933, kiedy złamano kręgosłup narodu ukraińskiego, wymordowano jego podstawę – chłopstwo. O tym James pisał w artykule „Opowieść o dwóch

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn