Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

«Co nam teraz jeść?!. Jedzcie ziemię»

Слово Просвіти, №46–47 за 2021 рік

Po raz kolejny przypominają się słowa wielkiego sumienia badacza Hołodomoru-ludobójstwa w Ukrainie Jamesa Mace’a, który przypominał żyjącym: aby wiedzieć, dokąd iść, trzeba pamiętać, skąd przychodzimy. Pamiętać dobro, zło, czyny chwalebne i odrażające, przyjaciół i wrogów, nie błądząc w koordynatach czasu, przestrzeni, wartości. Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy Od stu lat próbujemy rozwikłać strony naszej przeszłości, kiedy Ukraińcy po klęsce narodowowyzwoleńczych zmagań, ujarzmieni bolszewicką „świetlaną przyszłością”, ponownie znaleźli się w żarnach wynarodowienia. Jak udało się przetrwać narodowi, który w ciągu ćwierćwiecza przeszedł trzy (zaplanowane przez leninistów-stalinistów) zakrojone na szeroką skalę ludobójstwa Ukraińców (1921–23, 1932–33, 1946–47 lat). Stały się one klasycznym przykładem sowieckiego ludobójstwa, skierowanego na wyniszczenie narodu ukraińskiego. Przede wszystkim Hołodomor zakładał likwidację ukraińskiego chłopstwa, które było ostoją tożsamości narodowej, ukraińskiej kultury, języka, tradycji, wiary. Kosior, oprycznik Stalina, nazywając „ukraiński nacjonalizm” głównym niebezpieczeństwem dla władzy radzieckiej, ujawnił satanistyczny cel bolszewizmu – ukraiński chłop był składany w ofierze tworzeniu narodu radzieckiego. Jednak nawet fizyczne wymorzenie głodem było za mało, dlatego ludobójstwo przewidywało szereg innych złowieszczych środków ludobójczych. Po drugie. Konieczne było wyniszczenie masowymi rozstrzeliwaniami, represjami, deportacjami, katorgą, głodem narodowych elit religijnych, intelektualnych, politycznych, ostatecznie paraliżując duszę narodu poprzez bezpośrednie zabójstwo ukraińskiej inteligencji. To właśnie ona formuje i utwierdza ideę narodową, wychowuje świadomość narodową, tworzy ideały, kulturę duchową, przekazując je następnym pokoleniom. Tego najbardziej obawiał się komunistyczno-kolonialny reżim Moskwy. Przecież w latach 20. bardzo zauważalny staje się narodowo-kulturalny ruch ukraińskiej młodzieży, w szczególności chłopskiej. Znany badacz historii ukraińskiej kultury M. Semczyszyn wspomina wypowiedź B. Antonenki-Dawydowycza, że młodzież „jak na Sicz waliła do literatury”, przerażając ówczesną bolszewicką wierchuszkę. Nie na darmo Moskwa, komunistyczna władza kolonialnej Ukrainy, zlikwidowała wtedy 89 najbardziej znanych działaczy literatury. W 1934 roku skazano na karę śmierci 28 znanych pisarzy. Wśród nich byli też zachodnioukraińscy (bracia Kruszelnyccy, R. Skazynski), którzy, uwierzywszy stalinowskim faryzeuszom, przyjechali do radzieckiej Ukrainy. Odbywało się masowe odgławianie narodu ukraińskiego poprzez fizyczne niszczenie najlepszych przedstawicieli narodowej inteligencji: naukowców, literatów, językoznawców, historyków, artystów oraz działaczy kulturalnych. Represjonowano i zniszczono 27 rzeczywistych członków Wszechukraińskiej Akademii Nauk oraz trzech członków korespondentów, aresztowano (proces SVU) ponad 250 naukowców, zlikwidowano humanistyczne instytucje Akademii (Wydział Historyczno-Filologiczny, Społeczno-Ekonomiczny, Komisję Archeograficzną, Sekcję Historyczną). Deficyt narodowych kadr naukowych był porażający. Za to, jak twierdziła Połonska-Wasylenko, wystarczało ich „na Sołowkach, Medweżej Górze, na Workucie, Kołymie, w zatoce Nogajskiej i innych obozach”. Trzeci składnik ukraińskiego ludobójstwa – likwidacja Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej, która była „duszą Ukrainy”. Ogromny wpływ na naród UAPC, która zaczęła odradzać się w czasach ukraińskiej rewolucji, stanowił takie samo niebezpieczeństwo dla bolszewickiego eksperymentu, co chłopstwo i narodowa inteligencja. Rozpoczynając od masowych grabieży cerkwi, klasztorów, dóbr duchowych, kulturowo-historycznych, bolszewicy przystąpili do niszczenia zabytków historycznych z czasów epoki książęcej, kozackiej, które przypominały o historycznej ciągłości i samodzielności ukraińskości, niszcząc w Kijowie monaster św. Michała, monaster Bracki, cerkiew Dziesięcinną, cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej, sobór św. Mikołaja, zbudowany przez Iwana Mazepę, tysiące świątyń w całej Ukrainie. Już od 1922 roku GPU ustanowiło totalną kontrolę nad ukraińską Cerkwią. W 1927 i 1930 roku represjonowano metropolitów W. Łypkiwskiego i M. Boreckiego, tak jak tysiące innych biskupów i księży. Aby wyobrazić sobie poziom tego strasznego ludobójstwa, które odbywało się pod hasłami walki z „nacjonalistycznymi wrogami”, warto przytoczyć tylko takie fakty. Jeśli w Ukrainie w 1927 roku naliczono 10 657 księży i 34 biskupów, to w 1933 roku pozostało zaledwie 200 księży, a z 34 biskupów śmiercią naturalną zmarło tylko dwóch. W tym tragicznym okresie istnienia bezpaństwowego narodu ukraińskiego równolegle realizowano środki czwartego kierunku ludobójstwa – zasiedlanie Ukrainy elementami obcymi etnicznie (głównie rosyjskimi), przy czym radykalnie zmieniano skład narodowy i strukturę ludności Ukrainy. Ukraińcy byli niszczeni, denarodowieni, rozpraszani po „Syberiach”, „Sołowkach” i „światach”. Podczas zaplanowanych hołodomorów, kiedy Ukraińcy wymierali całymi wsiami, rodzinami, na ich miejsce przywożono „prawomyślnych” z Rosji. „Pamiętam 1933 rok – świadczy H. Je. Pometij, rejon nikopolski, obwód dniepropetrowski – moja zmarła babcia leżała na ulicy, tam również leżał dziadek. Podwoda jechała przez wieś i zbierała trupy, i zrzucali na cmentarzu. Wielu wywieziono do Kazachstanu. W tamtych czasach do nas do wsi osiedlano wiele rodzin narodowości rosyjskiej…” (z ks. „Ludobójstwo w Ukrainie 1932–1933 lat”). Takimi barbarzyńskimi metodami i środkami moskiewscy ludobójcy zmieniali etniczną mapę Ukrainy, co do dziś stoi ciężką gulą w gardle narodowego organizmu. Straszną preludią ukraińskiego ludobójstwa lat 30. stał się zakrojony na szeroką skalę pod względem liczby swoich ofiar głód w Ukrainie w latach 1921–1923, który bolszewicy próbowali wycisnąć z pamięci narodowej. Nasza edukacja, nauka, przestrzeń informacyjna, kinematografia przez wiele dziesięcioleci, zniszczone kłamstwem oficjalnej polityki, kontynuowały szkalowanie Ukraińców. Apologeci ludobójstwa zapoznawali społeczeństwo, młodzież z rezolucjami zebrań i wieców pracujących, dokumentami, w których potępiano antysowieckość zgniłego kapitalizmu, wyrażając wdzięczność Komunistycznej Partii i Rządowi Sowieckiemu, wielkiemu narodowi rosyjskiemu za udzieloną pomoc w likwidacji głodu. Wszyscy oni uczyli nieustannie „dziękować” partii. Za to, być może, że jeszcze „żywi”. Podręczniki szkolne, uniwersyteckie, wspominając nieco o głodzie lat 20., przede wszystkim w Powołżu, dławiły się od wychwalania Lenina i jego współpracowników za „pomoc”. O Ukrainie Moskwa milczała, ponieważ Kreml wykorzystywał głód w celu ostatecznego rozgromienia powstańczego ukraińskiego chłopstwa. Gwałtownie zwiększano kontyngenty zbożowe w głodujących rejonach Ukrainy, chociaż w lipcu 1921 r. „oficjalnie” rozpoczął się głód, wymagano zebrać 100 mln pudów zboża tylko z podatku żywnościowego, a oddziałom wojskowym pozwolono używać broni. Ludność ukraińskich ziem (zwłaszcza południowych) pozostała bez chleba, tam głodowało ponad 4 mln chłopów. Przedstawiciel organizacji pomocowej Nansena V. Quisling zaświadczał (luty 1922 r.), że na Ukrainie około 7 milionów ludzi (bez ukraińskich ziem Kubania) „umiera z głodu w całym strasznym znaczeniu tych słów”, 40% z nich – to dzieci. Pełnomocny przedstawiciel Ukraińskiej Republiki Ludowej na wygnaniu O. Szulhyn zwrócił się o pomoc dla głodujących Ukraińców do Nansena, a po miesiącu tę kwestię misja URL postawiła w Paryżu (CDAWO. Fundusz 3696. Op. 2. Spr. 438. Ark. 26-27, 44). A oto co proponowała w tym czasie Ukraińcom bolszewicka władza. W maju 1921 roku Petrowski, Frunze i Rakowski otrzymali telegram od Lenina, w którym ten żądał zebrania z Ukrainy do 300 milionów pudów zboża. Jesienią 1922 r. Moskwa w warunkach głodu rozpoczęła światowy eksport ziarna. Z Ukrainy od razu zabrano 13,5 mln pudów (!) ziarna nowych zbiorów. Jeśli na Ukrainie pomoc otrzymywało około 7,5% głodujących, to w Rosji odsetek takich wynosił 80%. Przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych USRR Ch. Rakowski groził ministrowi lordowi Curzonowi wstrzymaniem dostaw ukraińskiego chleba, jeśli Wielka Brytania nie uzna Sowieckiej Rosji. A u wiernego współpracownika-leninowca, wodza Kominternu Owsieja-Gerszena Zinowjewa (jak i u wielu innych bolszewickich satrapów) nagromadziło się w 1922 roku aż 400 mln dol. na rachunkach bankowych. Liczba zmarłych z głodu na południu Ukrainy już przekroczyła 500 tys. ofiar. Więc dla Ukraińców represja, pożar, śmierć i głodny rok, a dla obcych – zarobek i dopływ pieniędzy. Na krwi i niedoli. Jaki straszny oddźwięk z podłością działań dzisiejszych „zinowjewiczów” w warunkach współczesnych ukraińskich realiów! Przecież na Ukrainie 8. rok trwa rosyjska wojna, a u właścicieli offshore'ów czas złotego dna. „Proszących” i „wołających” polityków w sprawie ochrony oligarchów (każdego pokroju), których rzekomo pozbawiono „praw człowieka”, okazało się nadmiernie wielu. Jak gnoju! Jak ówczesne tragedie, tak i dzisiejsze niepowodzenia zawierają wspólne przyczyny i odpowiedzi. Podległy naród nie może mieć lepszego losu. Bo wielkie znaczenie dla narodu ma wolność i wielkim nieszczęściem jest utrata jej – pisał Hryhorij Waszczenko. Zniewolony naród nie może korzystać dla siebie z naturalnych bogactw swojego kraju. Ukraina, która rozpostarła się na przestrzeniach z najbogatszą w świecie czarnoziemną glebą, w jej wnętrzu leżą najbogatsze pokłady, ale naród jej żyje w wielkiej biedzie. Przyczyna tego wszystkiego jest taka, że Ukraińcy – nie są gospodarzami na swojej ziemi. A dlatego też nie mógł taki naród uchronić się przed hołodomorami-ludobójstwami. Nie ratującą dla niego okazała się ciężka, ofiarna praca. Bo ujarzmiona i bezradośna praca jest pożyteczna tylko dla obcego, przybysza, domorosłego wyzyskiwacza. Tutaj azirowskie „dobrze pracować łopatą” nie uratuje. Korzeń zła jest na widoku. Jak nie stać się najbiedniejszym narodem Europy, kiedy przez dziesięciolecia tylko przez jedną oligarchiczną grupę „wywieziono” (czyt. ukradziono) z Ukrainy 470 mld dolarów?! Naród w warunkach podległości nigdy nie osiągnie pożądanego „szczęścia i wolności”, wszak zawsze „gorzki z cudzej niwy chleb” – pisał B. Łepkyj. Dlatego decydującą życiową strategią Ukraińców pozostaje (po dwóch Majdanach!) ostateczne wyzwolenie z poddaństwa, uwolnienie od obcych kajdanów. Wewnętrznych i zewnętrznych. Tylko wtedy narodowa energia nabierze innej treści. Formalna konstytucyjna (polityczna, prawna, ekonomiczna, osobista) wolność nie stała się, niestety, gwarantem ukraińskiej wolnej pracy dla siebie i dla dobra społecznego. To ten przypadek, kiedy ona nie przynosi należytego rezultatu. Bo wszystkie owoce spadają pod ciężarem niewoli i oligarchicznej władzy. Jedyne wyjście – wywalczyć prawdziwą Wolność Ukraińca „w swojej chacie”, na swojej, przez Boga danej ziemi. Właśnie o tym przypominają Ukraińcom grozy hołodomorów. W ostatnich dziesięcioleciach na Ukrainie i za granicą pojawiło się niemało gruntownych prac, dorobku artystycznego z problematyki ukraińskiego Ludobójstwa, otwarto muzea, działające wystawy. Na Głównej Radzie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki 20 listopada 2021 roku artysta ludowy Ukrainy Wałerij Franczuk wypowiedział propozycję dotyczącą organizacji ogólnoukraińskiej wystawy „Hołodomor-Ludobójstwo 1932–1933”, angażując do akcji uczonych, artystów, działaczy społecznych i państwowych, prośwician. Zasługuje na uwagę społeczną książka „Ludobójstwo na Ukrainie 1932–33” według materiałów sprawy karnej nr 475 (2014 r.) na podstawie śledztwa SBU. W zbiorze zaznaczono, że „z uwzględnieniem kumulatywnych strat w wyniku hołodomoru na Ukrainie utracono 10 063 000 osób”. Sąd Apelacyjny Kijowa 13 stycznia 2010 roku skonstatował fakt ludobójstwa na Ukrainie i uznał za organizatorów popełnienia ciężkiej zbrodni Stalina, Mołotowa, Kaganowicza, Postyszewa, Kosiora, Czubara, Chatajewicza. Ważnym momentem w śledztwie stał się wniosek, że Hołodomor-ludobójstwo na terytorium RF był również sztucznie dokonany przez stalinowski totalitarny reżim wyłącznie w miejscach zwartego zamieszkania Ukraińców. Generał SBU M. Herasymenko, analizując metodykę i taktykę śledztwa tej strasznej zbrodni, wspomina o mapie etnograficznej słowiańszczyzny, sporządzonej w 1906 roku w Kijowie przez profesorów T. Florinskiego, D. Mendelejewa, która świadczy, że miejscami zwartego zamieszkania etnicznych Ukraińców na terytorium RF były obwody biełgorodzki, woroneski, kurski, saratowski, terytorium w pobliżu rzek Donu, Środkowej i Dolnej Wołgi, Kubań oraz Północny Kaukaz. O zaplanowanym ludobójstwie Ukraińców głodem świadczyły liczne zeznania naocznych świadków, którym udało się przeżyć. Świadek Czernysz P. K. (ur. 1921 r., rejon popilniański, Żytomierszczyzna) opowiadał, że uciec od głodu nikt nie mógł, bez dokumentów oddalić się było niemożliwe, zatrzymywano i umieszczano w więzieniu. Żadnej pomocy od sowieckiej władzy ludność nie otrzymywała. Władza nie tylko nie pomagała, ale i stawiała wojska, żeby ludzie nie uciekali, a ginęli… Matwijczuk L. P. (rejon brusiłowski na obwód żytomierski) wspominała, że ojcu udało się potajemnie opuścić wieś i uciec do Rosji. Po powrocie opowiadał, że w Rosji w ogóle nie ma głodu, tam chlebem karmią świnie… Kiedy bratu Iwanowi udało się dostać do technikum w Leningradzie – świadczy Babenko W. D. (rejon wasylkowski w obwodzie kijowskim) – to latem 1933 roku przyjechał do nas i opowiadał, że w Leningradzie głodu nie ma, tam można kupić wszystko: rybę, chleb, kiełbasę. Żywność jest dostępna dla ludzi. W tym czasie ludność Ukrainy wymierała z głodu. Owdijuk O. I. z rejonu wołodarskiego w obwodzie kijowskim twierdzi: „podczas Hołodomoru zginęło u mnie 13 krewnych”. Archiwa zaświadczają o tragediach dzieci, do których głód „przyszedł” wcześniej niż w 1932 roku. Zachował się list uczniów szkoły w Peczerze w rejonie bracławskim do Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego w sprawie głodowania. 1 listopada 1931 r.: „…w żołądku boli od tego śmiecia, które teraz jemy, bo u nas zabrali nie tylko chleb do ziarna, ale i ziemniaki, fasolę i wszystko co można jeść, z ziemniaków robią wódkę, a my nie mamy co jeść. O obuwiu już milczymy, ale prosimy nie gubić nas głodem. Mamy nadzieję, że Władza Radziecka nie pozwoli nam zginąć i nie będzie karmić kulami zamiast chleba, jak karmili naszych ojców carowie” (CDAWO Ukrainy. F. 1. Op. 7. Spr. 145. Ark. 148 odw.). Telegram Komitetu Wykonawczego rejonu kamieńskiego w obwodzie dniepropetrowskim do Ludowego Komisariatu Oświaty USRR w sprawie braku żywności w kolonii dziecięcej. 21 marca 1931 r.: „Kolonia dwieście dwadzieścia dzieci zdjęta ze scentralizowanego zaopatrzenia w chleb dzieci. Zdecentralizowane zabronione. Zostajemy całkiem bez chleba” (CDAWO Ukrainy. F. 166. Op. 10. Spr. 444. Ark. 21). Informacja o stanie zaopatrzenia nauczycieli w produkty żywnościowe i towary przemysłowe. 1931 r.: „Zaopatrzenia w chleb nie było za luty i marzec. Dwa miesiące nie wydawano mąki. Nauczyciele (którzy brali udział w ściąganiu zboża) są rozebrani i bosi” (CDAWO Ukrainy. F. 166. Op. 10. Spr. 424. Ark. 21). Apel do Prezydenta USA F. Roosevelta Społecznego Komitetu Ratowania Ukrainy w Czechosłowacji o pomoc dla narodu ukraińskiego. 30 października 1933 r.: „Panie Prezydencie! Naród ukraiński na Radziecczyźnie wymiera z głodu. Ten głód nie jest przypadkowym zjawiskiem, albo klęską żywiołową, czy naturalnym nieszczęściem. Został on spowodowany systemem bolszewickiej dyktatury oraz antyukraińskiej polityki… Zwracamy się do rządu w Waszyngtonie, aby zanim rozstrzygnie sprawę uznania Sowietów, wysłał do ZSRR amerykańską komisję, która sprawdziłaby politykę Moskwy…” (CDAWO Ukrainy, f. 4008, op. 1, spr. 1, ark. 15). Dokończenie na str. 4

s. 4 · strona oryginału ↗

Miejscowi „aktywiści” (komuniści, komsomolcy) gorliwie wypełniali linię generalną partii bolszewickiej, którą Stalin wygłosił jeszcze na czwartej naradzie KC RKP(b) z odpowiedzialnymi pracownikami republik narodowych i obwodów w 1923 r.: „Partia, która stoi u władzy, potrzebuje tego, aby mieć na peryferiach marksistowsko pewne kadry z miejscowych ludzi, związanych zarazem z szerokimi masami ludności”. (J. Stalin. Artykuły i przemówienia o Ukrainie. 1936. Kijów, Wydawnictwo Partyjne KC WKP(b) U. – S. 194). I takich kadrów, wychowanych stalinowską pedagogiką, było wystarczająco w czasach Hołodomoru, którzy, jak psy-cerbery, znęcali się nad swoimi. „We wsi Bezborodźki zmarło z głodu ponad 500 osób, prawie cała wieś – opowiadała M. H. Łytwyn z rejonu kaniowskiego obwodu czerkaskiego – po wsi chodziła „miotła”, w skład której wchodzili przewodniczący rady wiejskiej, kołchozu oraz aktywiści. Konfiskowali wszystko, co jadalne, w celu doprowadzenia ludzi do głodowej śmierci, a kiedy wszystko zabrali, moja matka zapytała przewodniczącego rady wiejskiej: „Coż teraz mamy jeść?!”. Na co on odpowiedział: „Jedzcie ziemię”. Na XVI (1930) i XVII (1934) zjazdach WKP(b) Stalin dał sygnał do niszczenia ukraińskości, oświadczając o niebezpieczeństwie odchylenia w stronę miejscowego nacjonalizmu, który osłabia jedność pracujących narodów ZSRR; walkę z wymierającym kułactwem na wsi; ukraiński nacjonalizm, z którym przestano walczyć i pozwolono mu rozrosnąć się do głównego zagrożenia państwowego (Tamże. S. 208-211). Wskaźniki tej „walki” były skutecznie przekraczane dzięki kościstej ręce głodu, który zorganizowali i realizowali kaci narodu ukraińskiego, doprowadzając do najstraszniejszego – ludożerstwa, co poświadczają archiwa SBU. Obecnie otwarto tysiące dokumentów, które pokazują jedną z najtragiczniejszych stron ludobójstwa w historii ludzkości, będącego świadomym działaniem reżimu bolszewickiej Rosji. A ci, którzy nie słyszą jęku umierających ludzi, świadomie zniszczonych przez nienawiść do człowieka, solidaryzują się ze zbrodnią i popierają ludobójstwo przeciwko Ukraińcom. Jeszcze niedawno z trybuny Rady Najwyższej słychać było pisk w stylu charkowskiej komunistki, że „wszystkie te rozmowy (o Hołodomorze) – to wymysły tych, którzy próbują oczernić radziecką historię i zniszczyć wszystko to pozytywne, co zostało stworzone przez bolszewików, a następnie przez komunistów w Związku Radzieckim”. Próżno polemizować. Raczej posłuchajmy naocznych świadków, jej ziomków, którzy mają moralne prawo do prawdziwego słowa. W archiwum Służby Wywiadu Zagranicznego Ukrainy przechowywana jest, na przykład, sprawa represjonowanego nauczyciela wiejskiego, studenta wydziału literatury Charkowskiego Instytutu Oświaty Zawodowej Ołeksija Naływajki z rejonu krzemieńczuckiego na Połtawszczyźnie. W dzienniku za 1933 rok pisze: „Przeczytałem gazetę „Prawda”... Rzeczywiście, pasowałaby jej nazwa nie „Prawda”, a „Kłamstwo”... W bolszewickim ZSRR jest bardzo dużo „głośnych” słów i bardzo mało chleba. Masowe wymieranie z głodowej śmierci całych rodzin. Wszędzie panuje niesłychana bolszewicka reakcja. Kto gdzieś słowem się odezwie albo zżnie snop ziarna, ciężko (jako kontrrewolucjonista) jest karany: konfiskata, zsyłka. Jeśli nie jest spuchnięty, to skazuje się go na głodową śmierć. Strasznie, niesłychanie... Głęboko przekonałem się, że bolszewizm musi zostać zniszczony... Walka o pamięć narodową i przeciwko niej trwa. Dlatego Naród należy nieustannie „karmić” kulturą. Kulturą Narodową i Prawdą, przekazując następnym pokoleniom duchowy spadek, tradycję, wiarę ojców i pradziadów, wielkie idee zwycięstw o własną państwowość, co gwarantuje przetrwanie, życie, postęp Narodu Ukraińskiego. Chociaż „karmienie” kulturą, prawdziwą informacją nie jest prostym zadaniem, gdyż stają się one coraz bardziej niedostępne. Wyrasta mało czytające społeczeństwo. Niepocieszający fakt. W 2020 r. tylko 8% Ukraińców spędzało swój wolny czas z książką. Tej narastającej tendencji ogólnej nieoświecenia nie można przykryć listkiem figowym cyfryzacji. Mimo całej ważności tego kierunku polityki informacyjnej nigdzie w cywilizowanym świecie nie ignoruje się książki. Tamtejsza polityka – nie zamiast, a obok. W sąsiedniej Słowacji sprzedaje się 10 razy więcej książek na głowę mieszkańca niż na Ukrainie. Według danych Kijowskiego Międzynarodowego Instytutu Socjologii ponad 60% dorosłej populacji Ukrainy przez rok ani razu nie odwiedziło biblioteki czy księgarni. Wydawałoby się, że w warunkach zubożenia ludności rola bibliotek publicznych powinna rosnąć jako podstawowy element kultury, nauki, oświaty. Jednak nie. Sieć bibliotek publicznych Ukrainy kurczy się. W ciągu ostatnich dziesięcioleci ich liczba zmniejszyła się o kolejne 3 tys. (do 15 tys.). Zamykane są z reguły biblioteki wiejskie. Odstawanie od krajów europejskich w sferze informatyzacji jest rażące. Na bibliotekę przypada tylko 1,4 komputera. Dostęp do internetu ma tylko jedna trzecia bibliotek, a co czwarta – nie jest ogrzewana. Jeszcze szybszym tempem likwidowane są księgarnie. W ubiegłym roku zamknięto kolejne 50. Do jakiej więc Europy dążymy, kiedy ignorujemy narodowe związki twórcze, naukę, książkę, sztukę, kulturę? Alona RADECKA, m. Chmielnicki. Nie raz zdarzało się słyszeć powiedzenie „Ani krowy, ani świni, tylko Lenin na ścianie”, ale nigdy nie przywiązywałam do niego szczególnego znaczenia. Do niedawna. Póki nie natrafiłam na nie przypadkowo, czytając folklorystyczno-krajoznawcze wydanie Lubow Serduncz „I słowo walczyło”, gdzie znajdują się wzorce twórczości ludowej (pieśni, przysłowia, powiedzenia, podania, zagadki, „spuchnięte” anegdoty, słowotwory itp.), stworzone przez ludzi podczas hołodomorów 1921–1923, 1932–1933, 1946–1947 lat. Okazuje się, że ma ono odpowiedniki, i to niemało. Na przykład: „Ani konia, ani świni, tylko Lenin na ścianie // Jeszcze pokazuje ręką: jedzcie figę z balandą” albo „Ani krowy, ani świni, // Tylko hasła na ścianie”, czy „W trzydziestym trzecim roku // Ludzie mrą na chodzie // Ani krowy / ani świni // Tylko Stalin na ścianie”. Jak zauważa badaczka, „...wzorce ukraińskiego folkloru, piosenki i wiersze o hołodomorze mają wiele wariantów, co poświadcza ich rozpowszechnienie na Ukrainie”. Nawet w tamtych strasznych czasach ludzie nie tracili wiary i optymizmu, szukając dróg wyzwolenia od szatańskiego reżimu. Przekazywali sobie nawzajem te powiedzenia ze świadomością niebezpieczeństwa dla swojego istnienia. Te powiedzenia przekraczały granice wsi i trafiały w usta innych mieszkańców, parafrazując się, zmieniając w formie, ale nie w znaczeniu i przeznaczeniu. Stawały się bronią, na którą nie było odporu. I chociaż niektórym może się wydawać, że napisane są w humorystycznym stylu, to chce się przypomnieć: w tamtym czasie ludziom nie było do śmiechu. „Ustna twórczość ludowa okresu hołodomoru – to nie śmiech przez łzy, to nie płacz. To nie rozpacz. To – coś więcej niż wiara i desperacja. Te utwory – dowód niezniszczalności naszego narodu, a dlatego są one – bezcenne”, – zauważa Lubow Serduncz. A lekki humorystyczny ton – to tylko powłoka, pod którą – nieustanne łzy i ogromne kłęby bólu, które głęboko zalegały w sercach milionów cierpiących. Folklorystyczno-krajoznawcze wydanie jest usiane nienawiścią i wiarą, sarkazmem i ironią, gniewem i przekleństwami, które od słowa do słowa są nienasycone sprawiedliwością, której w tamtym cierpiętniczym czasie nie było, jak nie było tego, co najświętsze: kawałka chleba na stole. Badaczka Lubow Serduncz nie ukrywa swojego oburzenia, czym chce dotrzeć do serc. Tak, w 2018 roku na jedną księgarnię przypadało 140 tys. Ukraińców, a w 2020 roku – 165 tysięcy, co jest wynikiem 10–15 razy gorszym od wskaźników europejskich (Polska – jeden sklep na 12 tys. mieszkańców, Niemcy – jeden na 15 tysięcy). W Polsce jest o rząd wielkości więcej sklepów z książkami niż na Ukrainie, gdzie jest ich około 200. Warto zauważyć, że na koniec 2020 roku na Ukrainie funkcjonowało ponad 20 tysięcy aptek. Ta statystyka jedynie potwierdza fakt duchowej (i nie tylko) choroby Narodu oraz niemal oczywistej (z posmakiem etnobójstwa) polityki wobec narodu ukraińskiego, stymulującej procesy odnarodowienia ukraińskości. W takich warunkach trudno (zgodnie ze Strategią bezpieczeństwa narodowego) „zdecydowanie przeciwstawiać się agresji humanitarnej, rozwijać kulturę ukraińską jako podstawę konsolidacji narodu ukraińskiego i wzmacniania jego tożsamości; doskonalić wychowanie wojskowo-patriotyczne młodzieży”. Oświadczenie szefowej Ukraińskiego Instytutu Książki O. Kowal o „zbudowaniu na Ukrainie jednej supernowoczesnej, technologicznej, inkluzywnej Biblioteki, aby przyjeżdżali do niej ludzie z całego świata” sytuacji nie zmieni. Plagiatowanie ogłoszonej wcześniej idei „stworzenia supernowoczesnego uniwersytetu” na tle „kulturowych wilczych dołów” nie poprawi jakości środowiska socjokulturowego. Przecież poziom kultury narodu nie mierzy się udekorowanym lokalnym osiągnięciem. Ukraiński artysta S. Jakutowycz zaproponował swego czasu bardziej obiektywną ocenę żywotności, stwierdzając, że cywilizacja to procent kultury na głowę mieszkańca. Bo tylko wykształcony, obywatelsko wychowany Naród jest zdolny uświadomić sobie i godnie szanować swoją narodową Pamięć, Historię, Tradycję, będąc strażnikiem własnej Tożsamości, Państwowości. Patriotyczny, zjednoczony wewnętrzną siłą, taki Naród nie pozwoli „wyjarmarkować” Ukrainy, nie wpuści do swojego domu moskala czy innego barbarzyńcy i już nigdy nie stanie się skazanym na „jedzenie ziemi”. Heorhij FILIPCZUK skrócone słowa i neologizmy, które „odczarowywały stalinowską politykę i jej wodzów”, wesołe ody na zamówienie władzy, świadectwa naocznych świadków głodomorów na Starosieniawszczyźnie w obwodzie chmielnickim, w szczególności ze wsi Telijżynci, gdzie urodziła się Lubow Serdunycz, utwory prozatorskie i poetyckie autorki, w których w przejmujący i pełen współczucia sposób opowiada o koszmarze głodomoru. Ściska się serce, chłodną dłonie, Gdy tylko wyobrazisz sobie te straty bez wojen. Toż to ile narodu zmarło jeszcze w łonie! I kto za te czarne czyny odpowie? Takie pytanie stawia Lubow Andrijiwna w swoim wierszu-przedmowie, ale odpowiedzi nie znajduje. Jeśli na początku poezji brzmi ono przyciszenie, rozważnie, to na końcu – woła: „I KTO za te czarne żniwa odpowie?!!” Na końcu zbioru, jako końcowe, podsumowujące słowo – wiersz „Niech odpowie mi Moskwa!”. Jest on odpowiedzią na wiersz-pytanie „Kto odpowie?”. I ta odpowiedź przyszła do autorki w wyniku jej wieloletnich badań. Obie te poezje to swoiste obramowanie zbioru. Wreszcie badaczka wzywa, by nie być obojętnym na ludzką biedę i chronić pamięć o bezlitośnie zamęczonych straszną śmiercią: „Uczcijmy pamięć niewinnie zabitych: ktoś – zapisując wspomnienia naocznych świadków głodomoru, ktoś – szerzeniem prawdy, przekazywaniem jej młodemu pokoleniu, świecą pamięci, kwiatuszkiem na mogile masowego pochówku, a ktoś – aktywnymi działaniami na rzecz uporządkowania lub ustanowienia znaku pamięci we wsi…”. Pamięć… Tylko ona nadaje siłę i wlewa wiarę, że taki zbrodniczy czyn przeciwko narodowi ukraińskiemu nigdy więcej się nie powtórzy. Dlatego, składając autograf na książce, autorka dodaje: „Dbajmy razem, aby podobne nigdy się nie powtórzyło!”. Wodzowie odchodzą, system się wali, a ludzie pozostają – ze swoim rozumieniem, swoim widzeniem, swoim Słowem, które przeszło niejedno piekło, ale nie poddało się i nie podda, bo w tym jego siła, prawda i życie. P. S. W 2007 roku za znaczący osobisty wkład w badania nad głodomorami na Ukrainie oraz aktywną działalność społeczną Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko, który swego czasu „sprzyjał przywróceniu prawdy historycznej, przebudzeniu naszej świadomości narodowej i godności ludzkiej”, odznaczył Lubow Serdunycz orderem „Za zasługi” III stopnia.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn