Strona · s. 7strona oryginału ↗
GŁÓD 533. ŚWIADKOWIE Z ŁUGAŃSZCZYZNY OPOWIADAJĄ
Слово Просвіти, №47 за 2005 рік
ludziom, kiedy nie ma co jeść. Oczywiście nie mogli pracować. Tak w kołchozie „9 stycznia” we wsi Pawłówka z 400 członków kołchozu do pracy wychodziło 80—90 osób (gazeta z 13.V.1933 r.). Pod koniec 1932 roku w gazetach pojawiły się artykuły i informacje o wykonaniu rocznego planu dostaw zboża. I nagle radosne raportowanie ustało. Okazało się, że taka była wola wyższego kierownictwa partyjnego. Na posiedzenie Biura Politycznego KC KP(b)U 29 grudnia 1932 roku (protokół nr 96) przybył sam kierujący głodem na Ukrainie Łazar Kaganowicz. Zauważmy, że tam, gdzie pojawiał się Kaganowicz, głód wybuchał z nową siłą, tam dochodziło do strasznych represji. W lipcu 1932 roku na Trzeciej Konferencji KP(b)U wraz z Mołotowem nadali tempo głodowi na Ukrainie pod pretekstem skupu zboża z nowych zbiorów. Trzeci głód na Ukrainie w latach 1946—1947 realizowany był pod bezpośrednim kierownictwem pierwszego sekretarza KC KP(b)U Łazara Moisiejowicza Kaganowicza. Zabrać całe zboże chłopom, w kołchozach, sowchozach i tym samym pogłębić głód na wsiach i w miastach — taki był jego cel na grudniowym posiedzeniu Biura Politycznego. Pod nadzorem Kaganowicza postanowiono wysiedlić 700 rodzin z 20—25 wsi obwodu dniepropetrowskiego, 50 osób wykluczonych z szeregów partii komunistycznej — „do natychmiastowego wysłania do obozu koncentracyjnego”. W kolejnych postanowieniach represjom kolejno poddawani byli mieszkańcy obwodów czernihowskiego, charkowskiego i innych. Czwartym punktem rozpatrywano raport obwodu winnickiego o zakończeniu dostaw zboża, wydrukowany w gazecie „Komunist”. Publikację zakwalifikowano jako „nieprawidłową i przedwczesną”, a zatem „błędną”. W telegramie wskazano: „Raportować będziecie mieli prawo po wykonaniu planu w zakresie pożyczki nasiennej, w zakresie upraw, a także w zakresie sowchozów”. Pod podpisem sekretarza KC S. Kosiora do komitetów obwodowych i rejonowych partii wysłano zarządzenie, aby czyścić zboże całkowicie: „...Całe posiadane zboże w tych kołchozach, w tym także tak zwane fundusze nasienne, muszą być w pierwszej kolejności oddane na poczet planu dostaw zboża”. Opóźnienie w wykonaniu planu dostaw „będzie rozpatrywane jako sabotaż dostaw zboża ze strony kierownictwa rejonowego”. Dlatego też gazety zaroiły się od nagłówków w rodzaju: „Wzmocnić walkę o chleb”, „Wzmocnić walkę z kułakiem”. Na miejscu przeprowadzono czystkę kadrową. W połowie lutego 1933 roku sekretarzem rejonowego komitetu partii w Talnem wybrano Miszczenkę, a w jego skład, zamiast Meżyryckiego i Kuzmenki, wprowadzono Wysockowa i Gubanowa. Masowe, przerażające wymieranie ludzi najwyraźniej poruszyło także serca miejscowych kierowników. W gazetach rejonów talnowskiego i babańskiego zaczęły ukazywać się inne materiały. Tak, gazeta „Za pełną kolektywizację” (11.V.1933) wystąpiła z artykułem o organizacji pracy żłobków dziecięcych i placów zabaw w kołchozach „Wola”, „Zirka”, „Peremoha”. W grudniu 1933 roku gazeta „Kołhospnyk Babanszczyny” w sześciu numerach wydrukowała korespondencje w obronie dzieci: „Internat bez opieki”, „Szkoła bez gorących śniadań”, „Zaniedbali wychowanie dzieci”, „O internat nie dbają”. Zawierają one te same dane: dzieci są brudne, chorują z braku opieki, ślepną, kucharki źle gotują. Winni nie są ci, którzy zorganizowali głód, masowe wymieranie ludzi, a „kozły ofiarne”: w Tańskim — kucharka, w Talankach — kierownik gospodarczy. W notatce „Internat bez opieki” (24.XII.1933 r.) aluzja do głodu jest oczywista: dzieci-sieroty w brudzie, chłodzie, nie mają obuwia i odzieży; piąty dzień nie otrzymują chleba; kierownik gospodarczy Szpak nie podejmuje działań. Z publikacji gazet rejonowych, które przedstawiamy, wyraźnie widać, że gazety były aktywnymi przewodnikami programu głodu na Ukrainie, opracowanego przez ideologów Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) oraz wyższe kierownictwo państwowe Związku Radzieckiego — Stalina, Mołotowa, Kaganowicza „z towarzyszami”. Z ich pomocą masowo niszczono nie tylko ludzi, ale także tysiącletnie osiągnięcia kultury rolniczej i duchowej narodu ukraińskiego. Wadym MYCYK, dyrektor Muzeum Historii Rolnictwa w Talnem, obwód czerkaski. Według twierdzeń historyków, którzy pracowali z materiałami archiwalnymi, w północnych (wiejskich) rejonach Ługańszczyzny w latach 1932—1933 liczba ludności zmniejszyła się o 20—25 procent. Świadków — tych, którzy przeżyli ukraiński Hołodomor-ludobójstwo, staje się coraz mniej. W związku z tym zrodził się u nas pomysł, aby tematycznie zbadać ługańskie (słobożańskie) wsie i nagrać na kamerę wideo opowieści tych, którzy pamiętają głodne lata. Dzięki wsparciu ludzi dobrej woli udało nam się to zrealizować i latem 2004 roku odwiedzić 65 wsi rejonu słowianoserbskiego, nowoajdarskiego, biłowodskiego, starobielskiego, nowopskowskiego, markowskiego, miłowskiego, biłokurakińskiego, kremińskiego, swatowskiego. „KIEDY LUDZIE UMIERALI, TO TAK PŁAKALI I JEŚĆ CHCIELI!”
Mamaj Marija Pantelejmiwna, urodzona w 1915 roku, mieszkanka wsi Tyszkiwka w rejonie markiwskim obwodu ługańskiego. — Wtedy tak było. Zaczęli zaganiać do kołchozów. A potem... Pamiętam, jak przyjechali... co my tam mieli w garnuszkach — fasolkę i jeszcze coś — wszystko do czysta zabrali. Zabierał aktyw — tacy wybrani byli — komsomoł i jeszcze tam jacyś byli. Oni pozabierali wszystko do czysta, nie zostawili niczego. Co było — wszystko zabrali: fasolkę, groszek, ziarno, żywność. Chleb oni zabrali najpierw (wcześniej. — I. M.) cały, pod miotłę, nie zostawili nawet garści — zabrali wszystko. A potem co tam zostało w garnuszkach — i to zabrali. O Boże! Ściany przebijali, szukali przecież, gdzie chleb. Ludzie przecież tak w szopach przegradzali ściany i zasypywali tam. Oni tam rozwalali, rozbijali i wszystko zabierali, do garsteczki, nigdzie nic nie zostawili. — A ludzie zakopywali ziarno w ziemię? — Zakopywali, chowali, i my chowaliśmy. U nas w ogrodzie też — wykopali dół, w worki złożyli — i tam znaleźli. Chodzili tymi szprychami, szperali, szperali i to wszystko wybrali, wszystko do czysta. Potem zabrali całą odzież. Co my mieliśmy? Kożuchy, potem szubki tam sukienne, no, takie przecież było — ładne, drogie. Wtedy przecież taka moda była. Zabrali i to, zabrali! Ja przyszłam z „ulicy” (zabawy młodzieży. — I. M.), na mnie była spódnica atłasowa, mi ojciec z Kantemirowki przywiózł na Wielkanoc, bluzeczka — i to zabrali. Zabierali, rozumiecie, grabili, zabierali wszystko do czysta. Maszynkę do szycia mieliśmy — zabrali, wszystko do czysta. Obkładali zdrowo podatkiem, rozumiecie? A płacić przecież czym? Tam oni czy za podatki zabierali? No, grabili, zabierali. Oj, nie daj Boże! To dlaczego my przeżyliśmy? Otóż jak nam wszystko zabrali — i inwentarz zabrali... Było u nas trzy pary... sześć wołów, dwie krowy, para koni, trzydzieści owiec i takie tam — gęsi, indyki, 22 dziesięciny ziemi było, rozumiecie? — I kto to wszystko obrabiał? — Sami obrabialiśmy, inwentarz przecież był! — Rodzina duża u Was była? — Trzynaście dusz, dzieci było dziewięcioro. A potem... podczas nepu (nep — nowa polityka ekonomiczna. — I. M.) dali na kredyt inwentarz niemiecki — pługi, bukary, siewniki, wialnie dali, co ziarno przesiewały. Podczas nepu to było. I wszystko to zabrali — tylko Panie Boże, wszystko zabrali. Ojciec przecież nie chciał do kołchozu, rozumiecie? Tak więc obkładali wielkim podatkiem. Potem i chatę zabrali, wygonili nas w chwasty. Wtedy jeszcze wielkiego głodu nie było... My poszliśmy do Kantemirowki, do Rosji, tam przecież jeszcze wtedy granicy nie było. A ojciec zapoznał się z ekspedytorem, dopiero co kołchozy organizowali, i ojca wzięli jako stróża na ekspedycję. Wtedy ekspedytor otrzymywał ziarno i dał ojcu pszenicy. Tak więc tam my przeżyliśmy. W trzydziestym pierwszym roku my ze starszym bratem pojechaliśmy do Kazachstanu. Nasi chcieli, żeby przeszła tam cała rodzina, do Semireczy, tak trzy miesiące wołami jechali. Kirgizi napadali na nich, no dziadek nasz taki zdrowy był, zaklepał tak kosę, jak rubel, i wtedy jak machnie kosą! A oni jak krew zobaczyli — i poszli, i ani razu ich nie ograbili. A my w Kazachstanie z bratem zimę przeżyliśmy... A przeprowadzać się tam nie było potrzeby — i tam przecież kołchozy, też zaczynał się już głód. Dziadek nam dał pieniędzy, żywności na drogę. A potem jak przyjechaliśmy — 250 kilometrów pieszo szliśmy. Gdzie można było przejechać — wołami, wielbłądami jechaliśmy. A tutaj pograniczny oddział, akurat chińsko-mongolska granica, tak więc my z Kirgizami, i dwóch ruskich było, pojechaliśmy na drugą stację, akurat budował się Turksib — Turkiestańsko-Syberyjska Kolej Żelazna. Tak tam jeszcze były takie stacje z trzciny, my tam i nocowaliśmy, tam ciepło było. A jak stamtąd — my już jechaliśmy wołami. Jechała fura — chleb wozili na siew, i my wsiedliśmy tam na górę i pojechaliśmy. Przyjechaliśmy na stację, już na Semipałatyńsk chodził pociąg, Ałma-Ata, i my pojechaliśmy. I z nami jechał jakiś agronom i zachorował na dur brzuszny, i go z pociągu zdjęli. A my schowaliśmy się dalej na półki i nas nie zobaczyli, a to by i nas zdjęli. A jak my przyjechaliśmy do domu (przyjechaliśmy my do Kantemirowki), a rodziców już stamtąd milicja wygoniła, żeby zdychali na Ukrainie. Wygnali z powrotem, z milicją, w nocy. Oni przyjechali, a chaty przecież nie ma. A ciotka u nas była żołnierską wdową: „biali” rozstrzelali wujka Romana, męża ciotki, ojcowej siostry. Tak ciotkę zostawili w kuchni jako żołnierską wdowę. Tak więc my przyjechaliśmy do ciotki, a ile nas dusz! I głód się zaczął. Jak zaczął się głód — Boże, co my robili! Ludzie już jedli i koty, i psy, oj-oj-oj! No, a my tak przeżyliśmy. Był kołchozowy spichlerz, i w nim było siemię lniane. Tak chłopcy wleźli tam, dziurę wywiercili, i natorzą siemienia, i wysuszymy, i rozgniatamy, tylko w nocy jemy! A potem zbieraliśmy takie kaszki, po wygonach rosły, zbieraliśmy i jedli. Nikt w naszej rodzinie nie umarł. A po podwórkach — każdego dnia wywozili pełne bryczki. Wiozą — nogi wiszą. Wrzucali w dół wspólny — i wszystko! Nam Pan Bóg dał, że my jakoś zdołaliśmy, rozumiesz? No, i my już spuchnięci byli. A tutaj ojciec u nas poszedł do mniszek, a mniszki krowę miały. To zakonnice, dwie siostry takie, za mąż nie wychodziły, a modliły się w cerkwi. Ojciec do nich poszedł pomagać, one już stare były, i one krowę miały. A jak krówka się ocieliła u nich, one zaczęły się z nami dzielić, i otóż my odżyliśmy, Bóg dał. Tak u nas z głodu nikt nie umarł... nie, chłopczyk mały umarł. A Ołeksijenkowie — dwanaście dusz było, tak dwoje zostało — dziewczyna i chłopak. Oni poszli do Rosji, do Kantemirowki, buraki stamtąd nosili. I my buraki nosiliśmy, sowchoz „Komunar” tam był, i tam buraki sadzili, i my chodziliśmy w nocy po buraki. Oj, a nas jak tam zamknęli w chacie... A była dyrektorką moskwiczka Szczukina, uzbrojona. I jak nas złapali na dołach, na tych kopcach, to ona nas... ze skiego i Troickiego rejonów obwodu ługańskiego. Z opowieści 80—96-letnich informatorów wyłania się przerażający obraz ludzkiego cierpienia, zarysowują się realne przyczyny i skutki ogólnoukraińskiej tragedii. Na podstawie utrwalonych materiałów planujemy nakręcić film dokumentalny o hołodomorze na Ługańszczyźnie, a na podstawie materiałów archiwalnych, udostępnionych nam przez pracowników Ługańskiego Obwodowego Archiwum Państwowego oraz obwodowego muzeum krajoznawczego, wydać Księgę Pamięci. Mamy nadzieję, że nasza praca stanie się skromnym wkładem w sprawę państwowej rangi. Proponujemy odszyfrowany zapis opowieści o głodnym 1933 roku (stylistykę opowieści zachowujemy).
zabrała wszystkich (było nas tam cztery czy pięć kobiet) i pogoniła nas, i zamknęła w tej szopie. To za Kantemirowem, w sowchozie, za te buraki. — A w Kantemirowie nie było głodu? — W Kantemirowie nie było. W Rosji chleb był. W Rosji przecież nie było głodu, tylko Ukraina głodowała. A ja taka dobra byłam! Dziad nas pilnował (strzegł. — I. M.), potem poszedł, a nas zamknął (zamknął drzwi na zasuwę. — I. M.), ja bach! — szybę wybiłam, przez okno wyskoczyłam, otworzyłam i uciekłyśmy. Uciekłyśmy nocą, tak błądziłyśmy — i jary, i wszystko, i tak przyszłyśmy do domu. A Ołeksijenkowie pomarli — cała rodzina, tylko dwoje zostało — Mićka i Nataszka. Oni z nami te buraki zbierali, i ich zabrali i zmusili w sowchozie robić, bydło karmić, tak oni i przeżyli oboje. — A kto we wsi jeszcze umarł wtedy? — Boże! Przecież wymierali — puste chaty były. Ot, Ołeksijenkowie wszyscy pomarli, potem Myronenkowie pomarli wszyscy, to na naszej ulicy, wszyscy co do jednego, pomarli, potem Kłymenkowie pomarli, tutaj też. Myronenkowie — taki chłopak był, Wania, przystojniak! Na bałałajce grał. Oj Boże! Już patrzę — wiozą, już umarł! Potem Midwidi też wyginęli, jedna dusza została. Przecież u nas dusz trzysta umarło z głodu! Sąsiednie wsie — ot, obok Skorodna, i dalej — wszyscy powymierali. Przecież Boże, powymierały wsie! Kiedy ludzie umierali, to tak płakali i jeść chcieli! Akurat u nas dziad umarł, prosił jeść, a my nic nie mieliśmy. — Jak Pani myśli, kto wywołał głód i po co? — A kto wywołał głód? Stalin! Po co? Na Ukrainę był o coś zły — czy bardzo mądrzy ludzie tu byli, pracowici... Sami robili, wszystko było swoje... Ja pamiętam i dwudziesty pierwszy rok, głód też był. Wtedy u nas nieurodzaj był. To w trzydziestym drugim był urodzaj, tak go zabrali, a w dwudziestym pierwszym roku był nieurodzaj. Taki jęczmień wyrósł (pokazuje, że niewysoki. — I. M.), tak go rękami rwali, cepami młócili. Wtedy u nas było dużo wołów, tak my dwa woły zjedli w dwudziestym pierwszym roku, i zostaliśmy. A u kogo nie było wołów, bydła, tak dużo pomarło tych ludzi. Jedna kobieta dzieci jadła swoje. Pytałam sąsiadkę: „Jak, Paraska zjadła dzieci?” A ona opowiada: miała chłopczyka, takiego tłustego, tak go do pieca włożyła, upiekła jeszcze żywego i zjadła. Przybiegła dziewczynka (ich troje było) i pyta starszego: „A gdzie Serioża?” A on mówi: „Mama go zjadła!” A matka wzięła i jego zjadła, a dziewczynka uciekła. Ot, już ona „postradała zmysły” (zwariowała. — I. M.). Strach Boży, co było! Ja przecież mówię: wozili i wozili, każdego dnia wozili. Zmuszali wozić. Kto już leżał, nie podnosił się — i tego wrzucali i wozili, zabierali i rzucali do dołu. To wszystko na moich oczach było. Iryna MAHRYCKA, przewodnicząca Ługańskiego oddziału obwodowego Stowarzyszenia Badaczy Hołodomoru na Ukrainie. Iwan Czerkanow. Pomnik w formie statuetki z czasów kultury trypolskiej na grobie Pałazji i Paraski Zahrebelnych, uśmierconych głodem w 1933 r. we wsi Talanky w rejonie talniwskim.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
