Strona · s. 11strona oryginału ↗
WIZYTÓWKA ZDRUZGOTANEGO NARODU
Слово Просвіти, №47 за 2005 рік
Z PIERWSZYCH UST W. M.: Nie mam żadnych wątpliwości co do konieczności i celowości jego budowy — dawno już powinien był zostać zbudowany. Przez wiele lat działacze Stowarzyszenia Badaczy Hołodomorów na Ukrainie, któremu swego czasu przewodniczyłem, a obecnie przewodniczącym Rady Stowarzyszenia jest deputowany ludowy Ukrainy, Bohater Ukrainy Ł. H. Łukjanenko. Na zasadach społecznych, a także przy wsparciu poszczególnych ukraińskich polityków, udało nam się w 1993 roku ustawić przy Soborze Michajłowskim znak pamięci. Budowa kompleksu memorialnego to sprawa skomplikowana, wymagająca wszechstronnego przygotowania i środków. Formowanie samej koncepcji zakłada połączenie funkcjonalnych składowych Memoriału oraz specyfiki katastrofy humanitarnej, jaką stał się głód-ludobójstwo na ukraińskiej wsi. Dla obrazowego odtworzenia jego społeczno-demograficznych, psychologicznych, moralnych i fizycznych strat trzeba uwzględniać sytuację społeczną ukraińskiej wsi w przededniu kolektywizacji, ilościowy i jakościowy skład ludności, jej ruch naturalny, przyczyny, okoliczności i skutki Hołodomoru, czas trwania głodowania ludności wiejskiej oraz terytorium objęte tym zjawiskiem — czyli wyjaśnić skalę tragedii w przestrzenno-czasowym oraz obrazowo-artystycznym rozumieniu. Nie należy zapominać o społeczno-psychologicznym stanie głodującego chłopstwa, przejawach kanibalizmu, spustoszonych wsiach, absolutnej destrukcji ustalonego przez wieki sposobu życia rolników, nieobsianych polach, bo głodny chłop to nie siewca i nie kosiarz. Nastąpiło załamanie kultury codziennej, naród utracił sakralne poczucie świętości śmierci, ponieważ stała się ona zwykłym codziennym zjawiskiem — ludzi nie chowano zgodnie z obrzędem kościelnym. O ogólnej liczbie ofiar Hołodomoru, o wiekowym składzie chłopów poległych od sztucznego głodu, o dzieciach, których zginęło najwięcej, trzeba stale pamiętać twórcom monumentu, wszak chodzi o historyczny fakt ludobójstwa narodu ukraińskiego poprzez świadome i zaplanowane stworzenie kryzysu ekonomiczno-gospodarczego, który doprowadził do masowej eksterminacji wielomilionowej pokojowej ludności, o polityczno-prawny status ofiar Hołodomoru, które zginęły nie od żywiołu, a w wyniku celowych działań organizacyjnych partyjno-radzieckich organów władzy na ukraińskiej wsi. Ważne jest zachowanie kanonów chrześcijańskiego obrzędu pogrzebowego oraz upamiętnienie tych kategorii ludności, które zmarły od „nagłej śmierci”, czyli od Hołodomoru. Red.: Wasylu Iwanowyczu, a czy można skorzystać z doświadczeń tych krajów, w których już istnieją pomniki memorialne i kompleksy, na przykład Armenii, Izraela, Kazachstanu, nie mówiąc już o muzeach historii Holokaustu, które funkcjonują w Jerozolimie, Berlinie, Nowym Jorku, dla upamiętnienia pamięci o ofiarach? — Dla wypracowania obrazowego odtworzenia skali Hołodomoru, jego apokaliptycznych skutków dla Ukraińców można skorzystać także z międzynarodowego doświadczenia, ale w żadnym wypadku nie zapominać o specyfice tragedii 1933 roku. Fantazja artysty może być bezgraniczna, ponieważ ukraińska katastrofa jest kosmiczna i nieogarniona, jednak istnieje pewna tradycja wznoszenia monumentów, które wyróżniają się formą i treścią, funkcjonalnym wypełnieniem, połączeniem emocjonalnego i racjonalnego, typowego i oryginalnego. Dla uformowania koncepcji monumentu żałoby i pamięci o wynarodowieniu ukraińskich chłopów ważne jest zbudowanie faktologiczno-sensowych oraz obrazowo-artystycznych dynamicznych szeregów, czyli takiej sumy najbardziej wrażliwych i najbardziej wyrazistych wydarzeń i faktów, które przekazują głębię duchowych cierpień ofiar Hołodomoru, a także wywołują współczucie i uświadomienie tragizmu pokolenia lat 30. — Myślę, że ten ogrom publikacji o Hołodomorze, w szczególności i Pańskich, stworzył potrzebne informacyjnie nasycone pole, które daje możliwość podążania tą drogą, o której Pan mówi. Ale, Wasylu Iwanowyczu, najwyraźniej czegoś warto też unikać? — Po pierwsze, obrazowego łączenia ofiar represji politycznych i głodu w jednolitym kompozycyjnym całości, ponieważ do kategorii należą (de facto i de iure) także organizatorzy i wykonawcy terroru Hołodomorem na Ukrainie, których rehabilitowano w latach 50., ale historycy ustalili fakty ich osobistego udziału w tworzeniu tragedii. Kat i ofiara nie powinni leżeć w jednej trumnie. To amoralne, a z historyczno-prawnego punktu widzenia — antyhumanitarne. Po drugie, monument ma porażać nie fizycznymi parametrami samej kompozycji, a połączeniem emocjonalno-psychologicznych oraz memorialno-funkcjonalnych czynników. Brać nie liczbą, a głębią wewnętrznego poruszenia, przebudzenia w ludziach współczucia i chrześcijańskiego pojednania. Po trzecie, nie zapominać o tym, że Hołodomor to nie heroiczna karta w historii narodu ukraińskiego, nie przejaw dumy narodowej Ukraińców, a haniebne dla ludzkiej cywilizacji wydarzenie, które przemilczano, dlatego wzniesienie monumentu jest przejrzeniem narodu, wyrazem jego demokratyczności i duchowego samooczyszczenia. Warto unikać otwartego kontekstu politycznego, szukać na granitowych płytach tekstowego odzwierciedlenia z wyraźnym ideologicznym ukierunkowaniem. Należy je przenieść do ekspozycji muzeum-memoriału. Sądzę, że warto unikać fizjologicznych oznak (kości, opuchnięte nogi, odwodnienie organizmu, zwalanie trupów, wyodrębnienie faktów kanibalizmu) głodu, ponieważ są one typowe dla wszystkich czasów i narodów, odkrywają medyczno-psychologiczny aspekt. Po czwarte, bardzo ostrożnie i profesjonalnie stosować chrześcijańską obrzędowość, czyli rozpatrywać ją sytuacyjnie do każdego faktu, uprzednio poradziwszy się z posługami kościelnymi. Taki wymóg musi być uwzględniony także w odniesieniu do daty uczczenia ofiar głodu (dni Wielkiego Postu itd.). Dziś pojawili się inicjatorzy przeniesienia już ustalonego dnia pamięci, którym jest koniec listopada, przypadający na początek postu. Nie można niszczyć krzyży na mogiłach etniczni Ukraińcy, czyli prawie 90%. Dla monumentalnego odzwierciedlenia należy uwzględniać trzy składowe: ogólną liczbę wsi, gospodarstw chłopskich, udział procentowy Ukraińców wśród ludności wiejskiej. Można odtworzyć wykaz wsi na czarnych płytach według zasady ich rejonowego i obwodowego podporządkowania wyłącznie według danych administracyjno-terytorialnego podziału lat 30. Przy takim podejściu zostanie zachowana historyczna specyfika tamtego okresu, nazwa miejscowości, w których mieszkali i umierali chłopi. Istniało terytorium Hołodomoru, czyli miejsce cierpień, pokuty i grozy, których nie można rozpuszczać we współczesnym podziale administracyjnym, ponieważ współczesne obwody sumski czy chmielnicki, które wtedy nie istniały, zasiedlone są wsiami-nowymi budowami, które żadnego związku z głodem nie mają. Być może my, historycy, bardzo skrupulatnie podchodzimy do przeszłości, do zachowania jej oryginalności, ale w danym przypadku warto zachować historyczne atrybuty, jeśli nie zachowano mogił zmarłych z głodu ukraińskich chłopów. Do początku głodu pod koniec 1931 r. na Ukrainie było 484 rejony, a 27 lutego 1932 r. powstało pięć obwodów (kijowski, odeski, charkowski, dniepropetrowski, winnicki).
łach, jeśliśmy je poświęcili i wznieśli, przesuwać z miejsca na miejsce. Czwarta sobota listopada nabrała swoistego statusu memoriałowego, stała się tradycją dla milionów Ukraińców w Ukrainie i poza nią. — Jak zatem zbudować obrazowe oznaki tej katastrofy, opierając się na czynnikach statystycznych i społeczno-psychologicznych Hołodomoru? — Ukraińska wieś w przededniu kolektywizacji już doświadczyła generalnej próby głodem w latach 1921—1923, wiosną 1924 r., jesienią 1928 r., ponieważ przez wieś przetoczyły się oddziały zbożowe bolszewików, zwłaszcza na południu. Zaznaczę, że w Ukrainie, zgodnie ze spisem ludności z 1926 r., naliczano ponad 22 mln chłopów, czyli 75,7 % ludności Ukrainy, z nich na wsiach mieszkało 90,3 %, a do kołchozów zapisano tylko 5,6 %. Gęstość zaludnienia wynosiła od 37 na stepie do 73 osób na kilometr kwadratowy na Prawobrzeżu. W granicach USRR znajdowało się 54 770 wsi i chutorów. Wsie z liczbą ludności pięć i więcej tysięcy nie przekraczały jednego procenta, oprócz stepu, gdzie stanowiły 20,9 %, a ogółem na wsiach od 1 do 5 tys. mieszkało 53,3 % ludności wiejskiej. W ukraińskich wsiach było 5,2 mln gospodarstw chłopskich (zagród), a z 22 mln chłopów 19,6 mln stanowili etniczni rolnicy. Jaka jest Pana opinia odnośnie samej idei tworzenia kompleksu memoriałowego? Jaką widzi Pan koncepcję memoriału ofiarom głodu-Ludobójstwa lat 1932—1933 w Ukrainie? — z tymi pytaniami zwróciliśmy się do kierownika Centrum Badań nad Ludobójstwem Narodu Ukraińskiego przy Instytucie Historii Ukrainy NAN Ukrainy, doktora nauk historycznych Wasyla Iwanowycza MAROCZKI. Społeczeństwo, związki twórcze, politycy, mieszkańcy Ukrainy, firmy telewizyjne aktywnie komentują zaproponowane przez artystów i architektów projekty budowy Memoriału ofiarom Hołodomoru. Rozbrzmiewają najbardziej sprzeczne opinie: ktoś jest kategorycznie przeciw, — mówiąc, że i tak dość tragizmu w życiu, inni twierdzą: koniecznie trzeba uwiecznić pamięć poległych od głodu Ukraińców. Zdjęcie I. Pyłypenki. Krzyż pamiątkowy ofiarom Hołodomorów w Ukrainie. nicka), później Doniecka (czerwiec 1932 r.), Czernihowska (październik 1932 r.). W siedmiu obwodach było 484 rejony. W skład USRR wchodziła AMSRR (11 rejonów). Mapa administracyjna USRR na 1 kwietnia 1933 r. była następująca: AMSRR, m. Tyraspol (11 rejonów), obwód winnicki (62 rejony), kijowski (74), odeski (48), dniepropetrowski (45), charkowski (60), doniecki (23, okręg starobielski), czernihowski (35). Cyfra “7” jest symboliczna dla chrześcijaństwa, ale nie odchyliła głodu w 7 obwodach Ukrainy, dlatego że tworzyli go antychryści. — Nie powstrzymam się, by nie doprecyzować czasu trwania i okoliczności głodu. Szczególnie chciałbym, aby opowiedział Pan o zastosowaniu tak zwanych “czerwonych taborów”? — Pierwsze fakty masowego głodowania z fizjologicznymi oznakami (puchnięcie, spożywanie surogatów) odnotowano w listopadzie—grudniu 1931 r., zwłaszcza na południu. W ciągu pierwszej połowy 1932 r. głód nabrał masowego charakteru, obejmując wszystkie rejony USRR, towarzysząc masowym faktom ludożerstwa, trupożerstwa itp. Druga połowa 1932 r. i 8 miesięcy 1933 r. wyróżniają się nie tylko wielomilionowymi ofiarami, a także wyraźnymi formami Ludobójstwa, zapisanymi w postanowieniach partii, rządu, w zbrodniczych działaniach państwa. Hołodomor poraził absolutnie wszystkie wsie Ukrainy, otoczone przez oddziały NKWD. Wspomniał Pan o “czerwonych taborach”, czyli o wywożeniu zgromadzonego zboża do elewatorów, do czarnomorskich portów, do rejonowych “spichlerzy” za pomocą samochodów, traktorów, ale główną miarą na podwodach. Dokumenty świadczą o tym, że konie nie wytrzymywały intensywności podobnych przewozów. “Czerwone tabory” — to realny symbol tworzenia Hołodomoru, nieprzerwane zbożowe koryta, które płynęły ze wsi, wykrwawiając życie chłopów. — Istniały smutno słynne “czarne tablice”. One także są symbolem hołodomoru w Ukrainie, instrumentem tworzenia ludobójstwa. Czyż nie tak? — To była nie tylko forma karania “sabotażystów”, forma naturalnego mandatu, a rzeczywiście jedna z oznak ludobójstwa (sztuczne tworzenie warunków dla masowego wymierania etnicznej czy społeczno-klasowej grupy zgodnie z Konwencją ONZ z 1948 r.). Oficjalnie zastosowano je 6 grudnia 1932 r. postanowieniem Rady Komisarzy Ludowych USRR i KC KP(b)U “O wpisaniu na “czarną tablicę” wsi, które złośliwie sabotują zbiory zboża”. Początkowo wybrano sześć wsi z trzech obwodów (dniepropetrowskiego, charkowskiego, odeskiego), a później dołączono do nich wsie 84 rejonów USRR, chociaż technologia “czarnych tablic” od lipca 1932 do lipca 1933 r. działała w każdej ukraińskiej wsi. Pozbawiono je zaopatrzenia w żywność, a zboże zabrano. Kontynuacja na s. 12
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
