Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 16strona oryginału ↗

CZŁOWIEK — WSZĘDZIE CZŁOWIEK

Слово Просвіти, №47 за 2005 рік

Imię tego człowieka słusznie zajmuje jedno z honorowych miejsc w światowej nauce. Nie ma takiego kontynentu, na którym nie byłby Mikłucho-Makłaj. Witali go w wielu krajach świata. Szczególnie owocnie pracował w Australii oraz na wyspach Nowej Gwinei. Mieszkańcy Nowej Gwinei uważają go za swojego rodaka. Jednak los wybitnego uczonego — filozofa, antropologa, etnografa, anatoma, biologa, geografa, pisarza, malarza jest ściśle związany z Ukrainą. Swoją Ojczyznę — Ukrainę — Mykoła Mikłucho-Makłaj kochał. Był z niej dumny. Mykoła Mikłucho-Makłaj w kozackim surducie, 1886 r. POTOMEK TARASA BULBY Przez długi czas imię Mikłucho-Makłaja kojarzyło się tylko z dzikimi, ludożerczymi Papuasami, którzy mieszkali gdzieś na krańcu świata. Sowiecka historiografia nazywała go „wybitnym rosyjskim uczonym — etnografem i podróżnikiem”. I było to zjawisko typowe. Rosjanie przypisywali wszystkie osiągnięcia narodów imperium wyłącznie sobie. Wśród tych sławnych imion są także tacy Ukraińcy jak Mykoła Hohol, kompozytor Bortniański, pisarz, kompozytor i śpiewak Maksym Berezowski, naukowiec Wernadski, wynalazca pierwszych rakiet w Rosji inżynier Zasiadko, metropolita Dmytro Tuptało oraz jeszcze bardzo wielu wielkich ludzi. Tymczasem rękopisy i inne materiały archiwów tejże Rosji ujawniają ciekawe szczegóły biografii Mykoły Mikłucho-Makłaja. Dokumenty te przechowywane są w Petersburgu. Zatem głos mają dokumenty. I nie tylko rosyjskie. Rodzony stryj Mykoły Mykołajowycza Mikłucho-Makłaja, Hryhorij Illicz — starszy brat ojca — uczył się i przyjaźnił z pisarzem Mykołą Wasylowyczem Hоholem. Hohol z kolei zainteresował się rodzinnymi przekazami Mikłuchów. Ich przodek Ochrim Makucha był kurennym atamanem w Wojsku Zaporoskim. Razem z Ochrimem o wyzwolenie Ukrainy spod polskiej szlachty walczyło trzech jego synów: Omelko, Nazar i Choma. Lecz Nazar zakochał się w szlachetnej panience i przeszedł na stronę Polaków. Ukrył się w oblężonej przez zaporożców twierdzy. Zhańbieni bracia Omelko i Choma postanowili wykraść brata-zdrajcę, aby sądzić go kozackim sądem. Ukraść — ukradli, ale natknęli się na straż przy wyjściu z twierdzy. Omelce z jeńcem udało się uciec. A Choma w nierównej walce z polską strażą zginął. Kurenny ataman Ochrim własnoręcznie stracił syna-zdrajcę. Hohol lubił słuchać tej opowieści Makłaja i położył ją u podstaw swojej głośnej powieści „Taras Bulba”. Taką samą nietuzinkową osobą był prawnuk Ochrima, kozak Stepan Makucha, pradziad Mykoły Mikłucho-Makłaja o przydomku Machłaj. Słowo to oznacza „klapouchy”, „niezdara”. Kozacy nie skąpili przydomków. Podczas wojny rosyjsko-tureckiej w 1722 roku pod miastem Oczaków Stepan Machłaj, który dowodził konną sotnią, wyróżnił się. Za wojskowy spryt i nieprzykłady heroizm nadano mu stopień chorążego i przyznano szlachectwo. Stepana wezwano do Petersburga. Sama „grobicielka” ukraińskiego kozactwa, imperatorowa Katarzyna II, osobiście wręczyła kozakowi Machłajowi dyplom szlachecki i zawiesiła na szyi wstęgę z bojowym orderem Włodzimierza I stopnia. Lecz kozak pozostał kozakiem. Obok nazwiska na urzędowych papierach, zgodnie ze zwyczajem zaporożców, musiał wpisywać przydomek „Machłaj”. Nazywać siebie łopianem-niezdarą nie bardzo się chciało. Zresztą nazwisko „Makucha” Stepanowi, teraz już szlachcicowi, nie bardzo pasowało. Makucha — niemrawy, nijaki, taka sobie słonecznikowa wytłoczyna z oleju, pasza dla bydła. I kozak sfaabrykował ze zbyt prostego „Makucha” dziwaczne, mało zrozumiałe „Mikłucha”, a przydomek „Machłaj” ze zmienioną literą „Makłaj” napisał przez dywiz. Zaporożcy Ochrim Makucha i jego dzielny prawnuk Stepan Mikłucha byli legendarnymi bohaterami, dumą rodu. Lecz nawet elementarnych portretów sławnych kozaków nie było. Obaj oni dla Mikłuchów uosabiali się w hoholowskim Tarasie Bulbie. Właśnie obraz Tarasa Bulby mały Mykoła Mikłucho-Makłaj stale widział u ojca na stole. Po śmierci ojca Mykoła Mykołajowycz znalazł dokument o szlacheckim pochodzeniu ich rodu z podwójnym nazwiskiem Mikłucho-Makłaj, a nawet z rodowym herbem. Na herbie przedstawiony jest kozak z podniesioną szablą na tle bramy fortecznej. ROZRZUCENI PO ŚWIATACH Australijski pisarz ukraińskiego pochodzenia Dmytro Czub uważnie badał ślady uczonego-podróżnika Mikłucho-Makłaja. Wraz z fotografem i literatem Pyłypem Wakulenkiem napisali niejedną książkę o Makłaju i Nowej Gwinei. Jedna z nich, a mianowicie „Śladami Mikłucho-Makłaja”, zaczyna się wymownymi słowami: „Na wiosennych wilgotnych wiatrach, pokonując wielkie odległości, ptaki wracają z ciepłych Siostra Mykoły Ola — jego najbliższy przyjaciel krajów do rodzinnych stron na Ukrainę. Tutaj się urodziły, tutaj urodzą się ich dzieci. One wszystkie razem z początkiem chłodów polecą w ciepłe kraje, aby powrócić do rodzinnych gajów, domostw…” Coś podobnego dzieje się z ukraińską ludnością, którą lodowate wiatry wojen i niedoli do dziś rozrzucają po światach. Makłaja wielu chciałoby mieć za swojego. Bo on wszędzie, oprócz Antarktydy, bywał. Wszędzie zostawił swój silny ślad. I jeszcze jak! Taka potężna postać na niwie nauki! Samo nazwisko „Mikłucha”, oczywiście, było kozackim imieniem — Mykoła. Ojciec Mykoły Mikłucho-Makłaja też był Matka Mykoły — Kateryna Semeniwna. Mieszkała i pochowana jest w Malinie na Żytomierszczyźnie Mykołą. Mykoła Illicz pochodził z powiatu starodubowskiego na Czernihowszczyźnie. Z książki-rozprawy Ołeksandra Iwanczenki „Drogami Maklaja” wynika, że rodzina Maklajów była patriotyczną rodziną ukraińską. Ojciec pracował przy budowie petersburskiej stacji kolejowej. Nie przeszkodziło mu to w kultywowaniu w rodzinie twórczości Tarasa Szewczenki. Mykoła Illicz czytał w rękopisach poematy Szewczenki „Hajdamacy”, „Kateryna”, „Kawkaz”. Starał się nawet o uwolnienie popadłego w niełaskę Kobziarza z zesłania. Wiadomo, że pomagał Szewczence pieniędzmi: wysłał na zesłanie 150 rubli. Za to inżynier-kapitan Mykoła Illicz Mykłucha-Maklaj w 1856 roku został zwolniony z pracy i chciano go nawet sądzić, ale ciężka choroba — suchoty — uratowała go przed sądem. Z materiałów archiwalnych siostry Mykoły Mykołajowicza Mykłuchy-Maklaja, Olhy, wynika, że jej brat-naukowiec kochał Ukrainę, jeździł do matki i rodziny na Ukrainę, pisał listy. Ukrainy się nie wstydził, z Ukrainy był dumny. O tym barwnie opisują krajanowie uczonego z Żytomierszczyzny, nasi współcześni, naukowcy Mykoła Kostrycia i Wasyl Tymoszenko w książce o tym samym tytule „Ukrainy się nie wstydził, z Ukrainy był dumny”. Siostra Olha zaświadcza w dokumentach, że jej brat Mykoła pisał artykuły w obronie praw Ukrainy śladem podobnych artykułów Mykoły Hohola. Autor wysłał je do Rosji, ale tam zostały zniszczone, jak przypuszcza badacz. Ponieważ autor w artykułach krytykował carską politykę wobec Ukrainy. Urodził się Mykoła Mykołajowycz Mykłucha-Maklaj, według danych australijskiego badacza Franka Greenopa, w mieście Malyn na ówczesnej Kijowszczyźnie, w majątku swoich rodziców. I wczesne polskie źródła podają taką samą informację. Jednak rosyjscy biografowie twierdzą, że Mykłucha-Maklaj urodził się w Rosji w byłej guberni nowogrodzkiej. Powtarzały to także nowsze źródła radzieckie. Pyłyp Wakulenko wykorzystuje ciekawy fakt z mało znanych australijskich wydań o Mykłusze-Maklaju w swojej książce „W dżunglach Nowej Gwinei”. Pokój potomków (synów) Mykłuchy-Maklaja zdobi portret ich dziadka w ukraińskiej wyszywance. KORZENIE I KORONA. TALIZMANY Kateryna Semeniwna, matka Mykłuchy-Maklaja, pochodzi z rodziny lekarza Semena Fedorowycza Beckera. Był on żonaty z polską szlachcianką Lidią Szatkowską. Tutaj prześwituje ironia losu wątku z hoholowskiego „Tarasa Bulby”. Semen Becker, onże Friedrich von Becker, był Niemcem. Do Rosji przyjechał w 1812 roku walczyć przeciwko znienawidzonemu przez niego Napoleonowi. W boju został ranny. W mohylewskim szpitalu poznał i zaprzyjaźnił się z kolegą z pułku, premier-majorem Illą Zacharowyczem Mykłuchą. Tamże, w Mohylewie, młody lekarz wojskowy Becker spotkał swoją przyszłą żonę Lidię Szatkowską. Po trzydziestu latach już ochrzczony w prawosławiu Semen Becker ponownie krzyżuje drogi z Mykłuchą. Tym razem — z synem kolegi z pułku, Mykołą Illiczem Mykłuchą. Becker z grupą lekarzy wyjechał do walki z jakąś epidemią właśnie na kolej, którą kierował inżynier Mykoła Illicz Mykłucha. Mykłucha później gościł w Moskwie u rodziny Beckerów i zakochał się w ich córce Katerynie Semeniwnie. Zajmowała się ona muzyką i pasjonowała malarstwem. Muzykę i malarstwo kochał także Mykoła Illicz. Być może właśnie to ich zbliżyło. Pobrali się

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn