Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

KAMIEŃ NAROŻNY NASZEJ EUROINTEGRACJI

Слово Просвіти, №47 за 2007 рік

Ołeksandr Kramarenko, m. Ługańsk Aby lepiej zrozumieć ogólny poziom świadomości narodowej i europejskości obywateli Ukrainy, wystarczy zapoznać się z wynikami badań socjologicznych dotyczących perspektyw wstąpienia naszego kraju do NATO. Według tych badań zwolenników euroatlantyckiej integracji w Ukrainie jest nie więcej niż jedna czwarta ogółu dorosłej ludności. Z tego można wyciągnąć dwa wnioski. Pierwszy: mimo wszystkich deklaracji naszych prezydentów, urzędników rządowych i parlamentarzystów o twardym kursie Ukrainy ku Europie, są oni w najlepszym razie wyrazem politycznego romantyzmu, a w najgorszym – otwartego cynizmu polityków. Drugi wniosek, niestety, jest jeszcze smutniejszy. Bo, mówiąc w ogólnym zarysie, europejską mentalność w naszym państwie mają te same 20–25% jego obywateli. Odrzućmy 20 % przedstawicieli mniejszości narodowych, a okaże się, że mentalność euroazjatycką ma co najmniej 55 % naszych współobywateli pochodzenia właśnie ukraińskiego. Oznacza to, że dziś około 70—75 % Ukraińców utraciło swój tradycyjny europejski światopogląd i nabyło euroazjatycki, co powoduje ogólnie negatywny stosunek do Ukraińców w krajach europejskich. Jeśli do tego dodać, że owe 20—25 % zwolenników integracji europejskiej na Ukrainie to w zdecydowanej większości mieszkańcy regionów przyłączonych do URSR na mocy paktu Mołotow—Ribbentrop z 1939 roku, to można przypuszczać, że właśnie ta okoliczność jest główną przyczyną ich mentalnych różnic w stosunku do ludności pozostałych regionów Ukrainy. Dla wszystkich obiektywnych badaczy przyczyn Hołodomoru i jego skutków nie ma żadnych wątpliwości, że gdyby Zachodnią Ukrainę przyłączono do ZSRR w 1929 roku (przed bolszewickim ludobójstwem Ukraińców w 1933 roku), zwolenników wstąpienia do NATO na Ukrainie byłoby dziś nie więcej niż 5 % (tak samo w Rosji). A składaliby się oni wyłącznie z owej „wąskiej warstwy ukraińskiej inteligencji” (według określenia wicepremiera ds. humanitarnych Dmytra Tabacznyka), która jedynie dzięki swojemu poziomowi intelektualnemu i erudycji zrozumiała całą obłudę sowieckiej i postsowieckiej propagandy dotyczącej głodu 1932—1933 lat. Największe w dziejach ludzkości ludobójstwo na ziemiach ukraińskich zostało zaplanowane właśnie po to, by przestały one na zawsze być ukraińskie, a ludzie — bezpośredni potomkowie jego ofiar — stracili pamięć historyczną o Hołodomorze wraz z narodową samoświadomością i europejską mentalnością. Można z pewnością powiedzieć, że diabelski zamysł ideologów Hołodomoru udał się niemal w całości — potomkowie zniekształconego narodu w swojej zdecydowanej większości rzeczywiście utracili własną genetyczną i historyczną pamięć i, mimo że rzekomo mają państwo, tracą dziś także ostatnią cechę narodową — język praojców. O tym, jak bardzo ten proces jest sprzeczny z naturą, jaskrawo świadczy choćby takie porównanie. Komunista Petro Symonenko, który jak sam przyznaje, stracił podczas Hołodomoru dwie ciotki, odczuwa tę tragedię i pamięć o niej znacznie mniej dotkliwie niż lwowski profesor Wasyl Łyzanczuk, który nie stracił w czasie ludobójstwa 1933 roku nikogo ze swoich krewnych. Pierwszy zak- Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki wzywa do traktowania tragedii własnego narodu jak błędów kolektywizacji, od których ucierpiały wszystkie narody dawnego ZSRR, i do niepolityzowania jej dzisiaj. Drugi natomiast nie ma spokoju z powodu tego, że państwo ukraińskie dziś nie czci należycie pamięci o milionach niewinnie zamordowanych głodem przedstawicieli swojego narodu tytularnego: „Można było się spodziewać, że po zdobyciu niepodległości Ukraina będzie kontynuować badania nad ukraińskim ludobójstwem, stworzy ośrodki badawcze do studiowania wszystkich trzech głodów i uwieczni pamięć licznych ofiar tych oraz innych zbrodni „sowieckiego” imperium muzeami i pomnikami. A tu nadeszło rozczarowanie…” Skąd ta rzucająca się w oczy różnica w stosunku do Hołodomoru? Przecież Symonenko najpewniej uważa się za Ukraińca, a szanowny pan Łyzanczuk najprawdopodobniej w swoim czasie był w szeregach KPU-KPZR. Chodzi o to, że jednego z nich wychowano w ukraińskiej rodzinie, a drugiego – w rodzinie ludzi, których sztucznym głodem bolszewicy przewychowali z Ukraińców na sowieckich obywateli. Właśnie w wyniku tego Wasyl Łyzanczuk jest za przystąpieniem Ukrainy do NATO, podczas gdy Petro Symonenko jest konsekwentnym bojownikiem przeciwko temu. Ponieważ potomków Ukraińców przewychowanych w ten sposób w naszym państwie jest kilkakrotnie więcej niż świadomych Ukraińców, to mamy też tak negatywny stosunek do wstąpienia Ukrainy do NATO. Sam Hołodomor zaś wśród historycznych atrybutów pamięci w naszym postgenocydalnym społeczeństwie zajmuje miejsce gdzieś między Czarnobylem a wojną w Afganistanie, znacznie ustępując społecznej pamięci o tak zwanej Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej czy, powiedzmy, „wielkiej” rewolucji październikowej. A to jest nienaturalne z punktu widzenia każdego innego narodu. Bo nawet podczas II wojny światowej Ukraińców zginęło znacznie mniej niż podczas Hołodomoru. A ukraińskich dzieci i kobiet w pierwszym półroczu 1933 roku zginęło kilkunastokrotnie więcej niż w latach 1941–1945. Ale należyta pamięć o ofiarach Hołodomoru jest dziś Ukrainie potrzebna nie tyle dla przywrócenia sprawiedliwości historycznej, ile jako gwarancja jej odrodzenia narodowego i wejścia w europejskie instytucje. Bez przywrócenia tej pamięci Ukraińcom budowa społeczeństwa obywatelskiego w naszym państwie jest wysoce wątpliwa, choć właśnie na takim wariancie europejskiej integracji Ukrainy upiera się dziś większość krajowych polityków i politologów. Społeczeństwo obywatelskie bez wątpienia jest gwarancją takiej integracji, lecz mimo wieloletnich wysiłków na rzecz jego budowy na Ukrainie podejmowanych przez bezlik zagranicznych grantodawców, u nas z tym społeczeństwem, zgodzicie się, wcale się nie układa. Właśnie dlatego, że nasze społeczeństwo jest postgenocydalne, Ukraina, mając lepszą jakość edukacji i zawodowe umiejętności swojej ludności (przynajmniej średniego pokolenia) oraz lepsze zasoby naturalne niż tacy nasi sąsiedzi z postkomunistycznej przeszłości, jak Polska, Węgry, Słowacja, Rumunia i Bułgaria, pod względem jakości życia swoich obywateli wlecze się daleko w tyle za wymienionymi państwami, nie mówiąc już o porównaniu naszego poziomu integracji europejskiej z nimi. Ten paradoks można wyjaśnić następująco. W przeciwieństwie do Ukrainy, te państwa mają zdrowe narody tytularne, na których fundamencie po rozpadzie obozu socjalistycznego szybko odbudowały swoje państwa narodowe i rozbudowały społeczeństwa obywatelskie. Dla tych, którzy nie widzą związku między tymi wydarzeniami, przytoczę wypowiedź jednego z „ojców” francuskiego nacjonalizmu Charles’a Maurrasa: „Naród stanowi najbardziej z istniejących zbiorowości obywatelskich, potężną i samowystarczalną. Rozbijcie go, a obnażycie jednostkę. Straci ona wszystko – ochronę, wsparcie, pomoc”. Powszechnie wiadomo, że jednym z filarów, na których trzyma się każdy naród, jest wspólna pamięć historyczna, wspólne traumatyczne doświadczenie, którym dla nas właśnie jest Hołodomor. I dopóki wszyscy nie będziemy się do niego należycie odnosić, dopóty nie odrodzimy się jako pełnowartościowy naród. A konsekwencją tej narodowej niepełnowartościowości będzie nadal niemożność budowy społeczeństwa obywatelskiego i realnej integracji Ukrainy z Europą. Dziś wszystko to, ku wielkiemu żalowi, lepiej rozumieją szare eminencje antyukraińskich sił politycznych, które dość często znajdują się dziś we władzy na Ukrainie. Dlatego to właśnie próbują na wszelkie sposoby narzucić ciężko choremu narodowi ukraińskiemu obce mu święta historyczne, obcych bohaterów i pokutę za obce narodowe tragedie, przemilczając i oczerniając pamięć o naszej narodowej Golgocie – Hołodomorze. Jednak na długiej i cierniste drodze odradzania pamięci historycznej Ukraińców chciałbym przestrzec przed skrajnościami, które mogą wyrządzić znaczną szkodę tej świętej sprawie. Tak, wszystkie gadaniny niektórych naszych ura-patriotów o odszkodowaniach dla Ukrainy od Rosji za straty spowodowane ludobójstwem są z istoty swojej pustosłowiem. We współczesnym świecie takie odszkodowania byłyby możliwe tylko wtedy, gdyby za Ukrainą stała znaczna potęga wojskowa, siła pieniędzy lub siła prawa w kontekście międzynarodowym. Najwyraźniej z tego wykazu nasze przez prorosyjskich oligarchów ograbione państwo dziś nie ma i w najbliższej przyszłości nie będzie mieć niczego. Autor nie uważa się za wynalazcę tego know-how, dzięki któremu odrodzenie pamięci historycznej Ukraińców doprowadzi do powrotu ich naturalnej europejskiej mentalności. Do tego wniosku doszli niezależnie od siebie tacy giganci współczesnej myśli humanistycznej, jak Papież Jan Paweł II i powszechnie znany uczony Francis Fukuyama. Pierwszy, mówiąc o lekcjach Hołodomoru dla Ukraińców, bardzo trafnie zauważył kiedyś: „Doświadczenie tej tragedii powinno dziś kierować uczuciami i działalnością narodu ukraińskiego na drodze ku zgodzie i współpracy”. Dziwne, że żaden z naszych współczesnych „jednoczycieli” Ukrainy (a ich wśród ukraińskich polityków jest pod dostatkiem) nie zastosował się do tej rady jednego z najmądrzejszych obywateli świata. To jest, moim zdaniem, dowodem na to, że „jednoczyć ojczyznę” ta (w porównaniu z Papieżem) intelektualna drobnica stara się jedynie z korzyścią dla siebie, a nie dla Ukrainy. Francis Fukuyama w swoim zeszłorocznym kijowskim wykładzie podszedł do tej nagłej ukraińskiej problematyki w sposób bardziej systemowy. Według niego budowa społeczeństwa obywatelskiego na Ukrainie powinna rozpocząć się od przyswojenia przez naród ukraiński „wspólnego traumatycznego doświadczenia” jako fundamentu budowy narodu politycznego. Taktowny Fukuyama nie powiedział wprost, co rozumie pod sformułowaniem „wspólne traumatyczne doświadczenie”, ale i bez tego jest jasne, że budować ukraiński naród polityczny można tylko na historycznym doświadczeniu Hołodomoru, tak jak kiedyś Żydzi na pamięci o Holokauście zbudowali swój naród polityczny w Izraelu, wyposażywszy go w ówcześnie martwy język – hebrajski. W ukraińskich realiach budowa narodu politycznego na podstawie dwujęzyczności jest a priori niemożliwa. Jeden z klasyków filozofii, Anglik John S. Mill, w tej sprawie już w XIX wieku słusznie zauważył: „Wśród ludzi, którym brak poczucia solidarności, zwłaszcza jeśli czytają i mówią różnymi językami, nie może istnieć wspólna opinia publiczna, potrzebna do działania przedstawicielskiego rządu. Wpływy kształtujące opinię publiczną – a więc określające podejmowanie decyzji politycznych – będą różne w różnych częściach kraju. W jednej części będą ufać zupełnie innej kategorii przywódców niż w drugiej”. Cóż tu dodać, biorąc pod uwagę obecny stan rzeczy na Ukrainie? Chyba tylko to, że w przeciwieństwie do naszych intelektualistów z obozu patriotycznego ci ideolodzy „zjednoczenia” Ukrainy za pomocą konstytucyjnej dwujęzyczności dobrze znają prace Milla?.. Ale według Fukuyamy do budowy społeczeństwa obywatelskiego na Ukrainie wspólna pamięć historyczna jej obywateli nie wystarcza. Nowo powstały ukraiński naród polityczny będzie musiał jeszcze stworzyć własny jednolity kościół miejscowy. Bo można z jednakowym szacunkiem odnosić się do pamięci o narodowej tragedii swojego narodu, ale jeśli przy tym chodzić modlić się do wzajemnie zwaśnionych wyznań jednego kościoła, to wtedy o jedności obywatelskiej nie ma co marzyć. I dopiero po utworzeniu jednolitego kościoła miejscowego Ukraińcy będą mogli wreszcie zbudować w swoim państwie prawdziwe społeczeństwo obywatelskie z takimi, niedostępnymi dla nas dziś, instytucjami, jak telewizja i radiofonia publiczna. Wtedy nie tylko Ukraina będzie miała ochotę wejść do NATO i Unii Europejskiej, ale i te poważne organizacje międzynarodowe będą dążyć do naszego członkostwa w swoich szeregach. Podobnie, oceniając rolę uświadomienia sobie wszystkich skutków dla Ukrainy ludobójstwa z 1933 roku, uważa także światło współczesnej myśli nacjonalistycznej, więzień polityczny Jewhen Swerstiuk: „Celem naszych badań jest uzbroić sam naród w samoświadomość i miecz duchowej samoobrony, wyprowadzić go z niewoli złudnych pojęć i dróg prowadzących do pogodzenia się z władzą bezbożników”. Wszystko to prawda, ale i Papież Jan Paweł II, i Fukuyama, doradziwszy nam, co robić, najpewniej przez swoją taktowność cudzoziemców nie powiedzieli nic o tym, jak dokładnie to wszystko zrobić. O tym, moim zdaniem, powinni zadbać już ukraińscy intelektualiści, przynajmniej ta część, która pretenduje do miana elity narodowej. Po pierwsze, należy dążyć do uznania Hołodomoru za bolszewickie ludobójstwo narodu ukraińskiego na poziomie międzynarodowym, przez całą wspólnotę światową. Stanie się to możliwe tylko wtedy, gdy gromadzenie dowodowej bazy ludobójstwa zamiast społeczeństwa będą wykonywać takie instytucje państwowe, jak prokuratura, sądowo-medyczna ekspertyza, SBU i archiwa państwowe. Międzynarodowe uznanie Hołodomoru za ludobójstwo prawdopodobnie zmieni dzisiejszy lekceważący stosunek do Ukrainy na świecie na bardziej obiektywny, co z kolei poprawi pozycję naszego państwa na arenie międzynarodowej. Po drugie, powinniśmy przejąć doświadczenie Izraela w wychowywaniu należnego stosunku młodego pokolenia do Holokaustu i wprowadzić odpowiedzialność karną (a nie administracyjną, jak obecnie) za zaprzeczanie faktowi bolszewickiego ludobójstwa Ukraińców w 1933 roku, tak jak dawno zrobiono to w Izraelu i w wiodących krajach Unii Europejskiej w odniesieniu do Holokaustu. Jeśli wszystko to zrealizować, to pojawienie się ukraińskiego narodu politycznego, zgodzicie się, nie będzie już wydawać się tak nierealnym marzeniem, jak wydaje się dziś. Kolejne zaś kroki (zgodnie z zaleceniami Fukuyamy) dotyczące budowy społeczeństwa obywatelskiego jako gwarancji wejścia Ukrainy do struktur europejskich, według mojego przekonania, nie będą już tak trudne, jak poprzednie.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn