Strona · s. 10strona oryginału ↗
NA TABLICACH NASZEJ PAMIĘCI
Слово Просвіти, №47 за 2007 рік
Zdaje się, że zbytecznie pytać, czy wszyscy dzisiaj rozumieją, co oznacza Baturyn dla Ukrainy. Jednak pytanie to brzmi daleko nie retorycznie. Tak, bycie Baturynem — hetmańską twierdzą wtedy i miastem-muzeum jutro — wcale nie jest proste. Ale jeszcze trudniej jest być Baturynem dzisiaj, kiedy jest on póki co jedynie wielką, po strasznych listopadowych wydarzeniach 1708 roku, mogiłą zbiorową, o której nie tak dawno nawet zabraniano wspominać — bo i dla caratu, i dla bolszewizmu zmagania Ukraińców o wolność, o państwo były straszną herezją. A niedawno zebrane niemałe środki na odrodzenie hetmańskiej stolicy nie zmieniają póki co psychologii różnego szczebla władzy konformistów, którzy swoją przestępczą bezczynność potrafią „na gorąco” szybko przykryć w jedną noc postawionymi pokazowymi rusztowaniami wokół pałacu Rozumowskiego: niby to pracujemy w pocie czoła…
Natalka POKŁAD
„Poprzez Baturyn Prezydent Ukrainy Wiktor Andrijowycz Juszczenko pragnie przekazać rodakom zrozumienie osiągnięć przeszłości, abyśmy głębiej pojęli siebie jako naród, pragnie rozbudzić ducha narodowego w tej części naszego społeczeństwa, która jeszcze mocno trzyma się wielkomocarstwowej przeszłości. Niemało jest tych, którzy patrzą z boku, obserwując, czy uda się Prezydentowi i jego zwolennikom odrodzenie Baturyna, czy też nie — i zacierają ręce, kiwając: „Wątpliwe…” Ściska serce z tego powodu. Opanujcie się — to sprawa nie prywatna! To sprawa przede wszystkim odrodzenia naszej historii, wielkości, sławy — tylko tak zdobędziemy szacunek sami do siebie oraz wśród narodów świata. Lecz, na szczęście, więcej jest tych, którzy z głębi serca podzielają ideę odrodzenia hetmańskiej stolicy, chociaż z różnych przyczyn nie wszyscy patrioci jeszcze przyłączyli się do jej realizacji” — pisze dyrektor Baturzyńskiego Rezerwatu „Hetmańska stolica” pani Natalia Rebrowa w gazecie „Słowo”, którą od niedawna wydaje rezerwat. Coroczne wykopaliska, które prowadzą w miasteczku jeszcze od 1995 roku (prawdę mówiąc — przeważnie za środki naszej diaspory), otwierają coraz to nowe strony krwawej rozprawy oszalałego carskiego satrapy Mienszykowa i jego pijanych strzelców z obrońcami wolnościowej hetmańskiej twierdzy, a także jej mieszkańcami i tymi, którzy szukali ochrony za mocnymi murami twierdzy. Zdobyty zdradą 2 listopada (według starego stylu) 1708 roku, promienny dumny Baturyn został wściekle starty z powierzchni ziemi, a 20 tysięcy ofiar i piekielność ich uśmiercenia przeraziły cały świat. „Panie, zmiłuj się i daj odpoczynek duszom sług Twoich, baturynian, zastrzelonych, pokłutych, pociętych, potopionych, uduszonych, zgwałconych, zamordowanych, zamęczonych, którzy przyjęli niewinnie męczeńską śmierć podczas moskiewskiego najazdu 1708 roku, kiedy wszystkich mieszkańców Baturyna, nie zważając na wiek i płeć, zniszczono…” — błagają w te smutne listopadowe dni nasze cerkwie. Trzeba powiedzieć, że każdego roku (od zapoczątkowania w 1991 roku, kiedy na Honczariwce — miejscu zamiejskiej rezydencji hetmana I. Mazepy — społeczność ustawiła drewniany krzyż i tablicę pamiątkową) obrzęd upamiętnienia miał swoje niuanse: był bardziej lub mniej skromny czy liczny, odbywał się z władzą lub bez władzy itd. Ale to już historia, w której zapisały się swoje postacie i antypostacie i która, oczywiście, musi nas uczyć. Dzisiejsze upamiętnienie ofiar Baturzyńskiej tragedii — smutna data obchodziła 299 lat — po raz pierwszy przygotowywało całe osiedle, i ten pozytywny fakt o wiele czym świadczy, a nawet napawa nadzieją. Do komitetu organizacyjnego weszli przedstawiciele rady osiedlowej, rezerwatu „Hetmańska stolica”, szkoły oraz Cerkwi Świętej Pokrowy, która w swoim czasie była spowiednicą Iwana Mazepy i której obecny ksiądz ojciec Roman Krywko w 2000 roku po raz pierwszy na baturzyńskiej ziemi wspomniał te niewinne ofiary, i wtedy z jasnego słonecznego nieba zaczął kropić drobny deszczyk: zmarłe dusze usłyszały modlitewne słowo!.. 11 listopada tego roku akt upamiętnienia niewinnie poległych z rąk mienszykowskich katów baturynian wreszcie odważyła się sprawować (i to nie tyle sensacja, co nasz wspólny ból, a może i wstyd) Cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego Patriarchatu Moskiewskiego, w której spoczywają prochy ostatniego ukraińskiego hetmana Cyryla Rozumowskiego. Jednak Monaster Mikołajsko-Krupicki, który również należy do Patriarchatu Moskiewskiego i również jest na bilansie rezerwatu „Hetmańska stolica”, do tej pory jest w imperialnym odurzeniu i nie tylko nie wspomina hetmana Mazepy, który hojnie fundował budowę jego cerkwi — ale, zamiast uczyć miłości do bliźniego, wykonuje polityczne karne funkcje, zieje nienawiścią do wszystkiego, co ukraińskie: opowiedziano mi, że latem grupę lwowian, którzy przyjechali do monasteru na wycieczkę, ihumenia i jej córka, zamykając swoimi ciałami ambrazurę drzwi wejściowych, nie wpuściły do świątyni tylko dlatego, że… goście byli w wyszywankach. Zatem 13 listopada obrzęd uczczenia pamięci poległych rozpoczął się poranną panichidą w cerkwi Opieki Najświętszej Bogurodzicy Patriarchatu Kijowskiego, którą odprawili ojciec Roman razem z ojcem Ołeksandrem, proboszczem cerkwi wsi Pidlypne, która jest pod Konotopem. Przypomnę: wielkomęczeńska wspólnota Świętej Pokrowy gnieździ się póki co w wyremontowanym pomieszczeniu byłej szkoły parafialnej. Jeszcze 14 października 2003 roku na święto świątynne został położony „kamień węgielny” pod nową świątynię, i wszyscy wstrzymali oddech w nadziei: oto dokąd powróci duch Mazepy… Jednak R. Bezsmertnyj, który opiekował się budową, teraz rozkłada ręce. A tymczasem dobrzy ludzie — Ukraińcy z USA — na wezwanie urodzonego w Baturynie pana Mykoły Koczerhy, który mieszka za oceanem, lecz często bywa w Ojczyźnie, zebrali niemałe środki, kupili w centrum miasteczka ziemię pod
Pomarańczowa jesień. 2004 r.
świątynia, i oto od maja wprost w oczach rośnie-wznosi się nowa świętość, na którą z niecierpliwością czeka nie tylko Baturyn, ale i cała Ukraina, cała światowa społeczność ukraińska. W przyszłym roku na Dzień Niepodległości mamy nadzieję na poświęcenie nowej cerkwi Świętej Pokrowy. Potem rozpoczął się poruszający pochód krzyżowy licznej kolumny gości i mieszkańców Baturyna do pamiątkowego krzyża na Cytadeli, gdzie w tamte straszne dni 1708 roku padło najwięcej ofiar. Pierwszą stację święci ojcowie odczytali jeszcze w cerkwi, kolejne 10 — na krótkich przystankach (uczniowie starszych klas w tym czasie stawiali na ziemi świece, znacząc żałobną drogę), a ostatnią stację — przed Krzyżem Boleści, ustawionym w Wielkanoc 2004 roku (autor — Anatolij Hajdamaka). Wiatr targał chorągwiami i sztandarami, kobiety ocierały łzy, które mimowolnie napływały do oczu, a na mogiłę przed krzyżem, dokąd przeniesiono odnalezione podczas wykopalisk szczątki ofiar rzezi z 1708 roku, złożono żywe kwiaty… Liczny wiec-requiem odbył się w pięknym domu kultury, którego rekonstrukcja trwała dwa lata (na nią wydano 5,445 mln hrywien, z nich charytatywnych — 1600 hrywien). Znów podczas panichidy płonęły świece w chlebie ofiarnym, znów rozbrzmiewały wzruszające słowa modlitwy i wydawało się, że dusze poległych-zamęczonych: i baturyńskiego sotnika Dmytra Nesterenki, i baturyńskiego komendanta, pułkownika serdiuckiego i nakaznego hetmana Dmytra Czeczelia, i generalnego pisarza artyleryjskiego Fryderyka Kenigseka oraz wielu, wielu tysięcy zabitych wiernych współpracowników i sympatyków hetmana Mazepy — razem z nim słuchają nas. Oczywiście, powiedziano wiele pięknych słów pod adresem Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki, akcentowano wielkie zmiany, które zaszły w ostatnich latach w Baturynie, nie pomijano też tego, jak wiele jeszcze trzeba w nim i w ogóle w państwie zrobić. Przemawiali wysocy urzędnicy z Czernihowa i Bachmacza, muzealnicy, literaci, artyści i naukowcy z Hadziacza, Kijowa, Doniecka, Perejasławia Chmielnickiego, goście z zagranicy, kozacy i po prostu miłośnicy tej ziemi. Baturyn był zagrożeniem dla Rosji i dlatego musiał zostać zniszczony. My, broń Boże, nie świętujemy tragedii — my wyciągamy z niej wielkie lekcje. Jedna z nich: Ukraina musi być silna i dumna — aby zawsze mogła przeciwstawić się najeźdźcom, umiała obronić siebie. Pod koniec Dnia Pamięci podsumowano akcję „Podaruj Baturynskiemu rezerwatowi eksponat”, która rozpoczęła się 18 maja i trwała do 13 listopada. Podarunków było niemało — z ziemi macierzystej i z zagranicy, i wszystkie one są niezwykle cenne: i prawdziwa kozacka fajka-wąsogrzejka, i wyszywane obrusy-serwetki, i autorskie książki oraz obrazy, a nawet nowiutka błyszcząca szabla, którą przekazał od darczyńców z USA Mykoła Koczerha… Wszystko zostanie zarejestrowane, a czas zachowa i darowiznę, i imiona. Całość zakończył ciekawy film dokumentalny (autorzy — archeolodzy: doktor Wołodymyr Mezencew z Kanady oraz pan Wołodymyr Kowalenko z Czernihowa), nakręcony jeszcze w 2002 roku. Pomyślałam: a dlaczego takich filmów nie widzimy w naszej „nie naszej” telewizji? Powinny trafić do każdej szkoły, a my nie myślelibyśmy, kogo wybierać na Wielkich Ukraińców. Żeby wybierać, trzeba WIEDZIEĆ. I to nie tylko o obecnych piłkarzach i tancerzach, jak nam podsuwają, ale i — dogłębnie, jeszcze od czasów, gdy kuła się sława, mężniał ból, ostrzyła się myśl i szabla. Przez ten rok, kiedy nie byłam w Baturynie, odkopano sławny sobór Trójcy Świętej-twierdzę: właśnie w nim, kamiennym, i w jego dzwonnicy w dni zaciętej walki o hetmańską stolicę stały armaty i biły w wroga, który napierał od strony Sejmu. Na sobór Trójcy Świętej, długo i bezskutecznie go szukając, natrafiono w ostatnim dniu wykopalisk w 2006 roku — mówią, że jakiś chłopak podpowiedział: „A kopnijcie tutaj…”. Tego samego lata kierownik wykopalisk doktor W. Mezencew odkrył przed światem solidne fundamenty zburzonej w 1708 roku świętości. Do wielu legend-przekazów dzisiejszego Baturyna dołączyła i ta, świeża i niemal realna: znalazł się sponsor, który był gotowy wykupić ziemię, na której znajdują się unikalne fundamenty, chciał obecnym właścicielom ziemi kupić mieszkania, a same fundamenty albo wziąć pod sarkofagi, żebyśmy my i nasi potomkowie mogli podziwiać świętość, albo w ogóle — odbudować cerkiew Życiodajnej Trójcy… Jednak dalej poszła proza życia: właściciele ziemi, pomyślawszy lub posłuchawszy doradców, wystawili nierealną cenę za nią, a niektórzy z wpływowych w miasteczku ludzi zaczęli uporczywie mówić: „A po co nam JESZCZE JEDNA cerkiew?…”. Na tym ucichło. Póki co. „Bez Baturyna trudno zrozumieć Ukraińców”, — mówi Serhij Pawłenko. Powstaje nowa cerkiew Świętej Pokrowy. 2007 r. Baturyn kryje jeszcze wiele tajemnic, które czekają na swoje odkrycie. W 2008 roku minie 300 lat od czasu Baturynskiej tragedii. To znaczące wydarzenie dla każdego świadomego Ukraińca. Już opracowano wielki program obchodów tych dni pamięci. Wśród listy wielu działań — także wzniesienie w Baturynie pomnika hetmana Iwana Mazepy, który prawie 12 lat najpierw mieszkał tu u hetmana I. Samojłowicza, a potem 21 lat rozbudowywał swój ukochany Baturyn, już sam hetmanując. Właśnie baturynska ziemia jest jego memoriałem. W rumuńskim mieście Gałacz, gdzie Iwan Stepanowycz znalazł swój wieczny spoczynek, stoi pomnik ukraińskiego przywódcy. Jest pomnik i we wsi Mazepynci. A oto Baturyn — czeka… Więc państwowy historyczno-kulturowy rezerwat „Hetmańska stolica” rzuca hasło: „Zbudujmy w Baturynie pomnik hetmana I. Mazepy!”. Jeszcze taki niuans: Rosyjski patriarchat raz w roku przeklinał I. Mazepę aż do lat 80. XIX w. Przy czym, jak pisze znany badacz Baturyna S. Pawłenko, w soborach, które zostały zbudowane kosztem ukraińskiego hetmana, razem z tym przekleństwem stale podczas nabożeństw wspominano i jego dobrodziejstwa. Taki paradoks. W styczniu 1918 roku Symon Petlura zainicjował zdjęcie anatemy z I. Mazepy, jednak odpowiednia panichida w soborze Sofijskim nie odbyła się, bo do Kijowa weszli bolszewicy. Dopiero 27 czerwca (według starego stylu lub 10 lipca — według nowego) 1918 roku, w dniu obchodów bitwy pod Połtawą, który siły narodowe uważały za dzień żałoby, odbyła się liczna panichida za Iwana Mazepę, z udziałem ostatniego naszego hetmana Pawła Skoropadskiego, i zniesienie anatemy. Jak opowiada w swoich wspomnieniach o metropolicie Antonim (Chrapowickim) arcybiskup Nikon (Rklicki), — Antoni, ówczesny władyka na ukraińskich ziemiach, który „cenił Mazepę za jego cerkiewno-prawosławną działalność narodową i nie współczuł Piotrowi I za antykanoniczne i antycerkiewne reformy w Rosji”, zwrócił się wstępnie telegramem do rosyjskiego „patriarchy Tichona z prośbą o zdjęcie z Mazepy anatemy jako niesłusznie nałożonej nie za herezję, a za politykę”. Patriarcha zdjął zakaz… Dlaczego tego faktu nie chce znać ihumenia monasteru św. Mikołaja w Krupiu? I nie tylko ona. …Jeszcze jeden paradoks Baturyna: nie zdążyli rozjechać się goście, nie zdążyły opaść emocje po dniu wspomnień, jak do dyrektora szkoły średniej dwoje solidnych rodziców przyniosło swoje oświadczenia-protesty, — że niby, my posyłamy do was dzieci uczyć się, a nie na panichidach stać. Oto tak. Bezpośrednie wypadnięcie z czasu. Wypadnięcie ze wszystkiego. I spróbuj mówić o patriotyzmie. Ale mówić TRZEBA. Obowiązkowo.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
