Strona · s. 6strona oryginału ↗
KONCEPCJA ZACHOWANIA TOŻSAMOŚCI SŁOWIAŃSKIEJ
Слово Просвіти, №47 за 2010 рік
Zdjęcie Olesia Dmytrenki obok białoruskich rodzimowierców z Sacewiczem, który zawsze chodząc w narodowym białoruskim stroju, nie zna języka białoruskiego, choć stara się go nauczyć (według jego słów) i otwarcie sympatyzuje ze stalinistami. Zjazd rozpoczynał się i kończył okrągłym stołem na temat „Idea rodu w odrodzeniu Słowian”, który odbył się w Książnicy Ukrainy. Moderatorem okrągłego stołu był Wołodymyr Sacewicz. Przy okrągłym stole wystąpienia osób, które mówiły po ukraińsku, wywołały oburzenie niektórych delegatów z Rosji, którzy nie rozumieli języka ukraińskiego. Oczywiście ukraińscy przedstawiciele odczuwali presję, było takie wrażenie, że są gośćmi we własnym domu. Ale były też przeciwne przykłady — przedstawiciel polskich rodzimowierców Staszko mówił po ukraińsku, a jeden z Rosjan, Tułajew, zdziwił wszystkich częścią swojego wystąpienia w języku ukraińskim. Jak się okazało, zna on osiem języków. Moim zdaniem X Zjazd Słowiański, jak i wszystkie podobne wydarzenia, przede wszystkim ma wartość dla nawiązania bezpośrednich kontaktów między ludźmi, którym nie jest obojętna przyszłość świata słowiańskiego. Dokumenty zaś, które uchwala się na tych wydarzeniach, mają jedynie charakter rekomendacyjny, choć trafiają na stoły urzędników państwowych. W tym aspekcie chciałbym zaznaczyć, że dokumentu, który uchwalił zjazd, nie widziała większość z tych, którzy za nim głosowali. Debaty, w trakcie których stało się jasne, że każdy, kto w jakiś sposób utożsamia się z rodzimowierstwem czy pogaństwem, ma własny krąg sensów, interesów i rozumień, co ostro odróżnia naturalne postrzeganie świata w stylu „neo” od tego, jakim jest ono u zwolenników religii monoteistycznych i ateistów. Od redakcji. Zwróciliśmy się do przewodniczącej zjednoczenia organizacji rodzimowierczych Hałyny Łozko z prośbą o skomentowanie wydarzenia. Hałyna ŁOZKO, doktor nauk filozoficznych, profesor, kierownik katedry filozofii Kijowskiego Uniwersytetu imienia Borysa Hrinczenki
Rodowy fenomen etniczny zawsze był i będzie silnym czynnikiem geopolitycznym, a tożsamość etniczna dla wielu narodów do dziś pozostaje celem życia. Obecnie w różnych zakątkach kuli ziemskiej mieszka ponad 330 milionów Słowian. Czy istnieje obecnie wspólna słowiańska tożsamość etnokulturowa, kompetencja, samoświadomość? Pierwszorzędnymi czynnikami, które określają tożsamość etnonarodową, jak wiadomo, są przede wszystkim pamięć wspólnoty rodu, terytorium, język, religia. Rozdzieleni w ciągu ostatniego tysiąclecia chrześcijaństwa, Słowianie stopniowo utracili niegdyś rodzinne więzi i tożsamość etniczną; niejednokrotnie wchodzili między sobą w krwawe wojny, zdobywali terytoria braci-sąsiadów, wzajemnie niszczyli się nawzajem; lecz wezwania do jedności Słowian, które rozbrzmiewały z ust najsławniejszych przedstawicieli słowiańszczyzny, nie zawsze były słyszane, albo po prostu lekceważone przez politycznych manipulatorów. Słowiańska jedność nigdy nie miała odrębnego abstrakcyjno-naukowego charakteru. Niestety, uczuciami etnicznymi zawsze manipulowali politycy, dlatego ta idea nie otrzymała wystarczającego rozwoju. Rozważmy, na przykład, geopolityczną teorię słowianofilstwa (znaną także jako panslawizm lub wszechsłowiaństwo). Ta teoria w ciągu ostatnich dwóch stuleci przeszła niemało politycznych wypaczeń. Główną ideą panslawizmu było zjednoczenie wszystkich narodów słowiańskich na podstawie wspólnoty pochodzenia. Idea jednoczenia wszystkich Słowian w potężną koalicję pojawiała się okresowo w historii naszych bratnich narodów. Głosili ją jeszcze przedchrześcijańscy książęta w czasach, gdy naszym narodom zagrażali liczni zewnętrzni wrogowie. Rdzenna religia zawiera w sobie kulturowe doświadczenie wielu pokoleń naszych etnicznych Przodków i stanowi podstawę historycznej i genetycznej pamięci Słowian. Chrześcijaństwo przerwało ten żywy łańcuch międzypokoleniowego przekazu wiedzy etnicznej i doświadczenia rodowego, rozdzieliło Słowian według przynależności konfesyjnej (katolicyzm, prawosławie), według alfabetu (cyrylica, łacinka), osłabiło poczucie więzi rodzinnych. Zatem musimy stwierdzić, że ludobójstwo narodów słowiańskich rozpoczęło się od deicydu (termin po raz pierwszy użył profesor W. Sajan) — co oznacza “zabójstwo bogów”. W nowszych czasach idea panslawizmu pojawiła się pod koniec XVIII wieku, kiedy przeważająca większość naszych narodów znajdowała się w składzie imperiów Rosyjskiego, Austriackiego i Pruskiego. W tych imperiach panował oficjalny pogląd, że panslawizm “prowadzi do destabilizacji monarchii”. Prześladowano wszystko, co dotyczyło słowiańszczyzny, nawet rozmowę w języku ojczystym. W przeciwwadze do tego politycznego nacisku powstaje idea słowiańskiej wzajemności, która ma słowackie pochodzenie. Po raz pierwszy uzasadniona przez poetę Jana Kollára, autora pierwszego teoretycznego programu duchowego jednoczenia narodów słowiańskich, u podstaw którego położono rozumienie słowiańszczyzny jako jedynej całości — “słowiańskiego narodu”. Właśnie Kollár włączył problematykę słowiańską w dziedzinę myśli filozoficznej. W Cesarstwie Austriackim temat panslawizmu pojawił się na początku lat 1820. wraz z pojawieniem się poematu Jana Kollára “Córa Sławy”. Jednak koncepcja Kollára miała też wady: największym błędem Kollára była idea “językowego zbliżenia” Słowian, co na lokalnym gruncie przerodziło się w stworzenie koncepcji “czechosłowackiego plemienia” i zaprzeczenie samodzielności języka słowackiego. Zresztą, później nie nalegał na ten pogląd (“Traktat o literackiej wzajemności”). Drugim błędem Kollára było nadanie szczególnej roli Rosji w zjednoczeniu narodów słowiańskich (to twierdzenie opierało się na liczebnej i terytorialnej przewadze Rosji nad innymi Słowianami). Jak widzimy, ta teza okazała się błędna, co stale nadawało stosunkom słowacko-rosyjskim pewien polityczny antagonizm (traktat L. Štúra “Słowiańszczyzna i świat przyszłości”). Znaczna część narodów słowiańskich, która stale przebywała pod uciskiem różnych imperiów, nieustannie potrzebowała wyzwolenia narodowego. Dlatego, jak świadczy historia, liderzy ruchu słowiańskiego rozczarowywali się czynnikiem rosyjskim. Ale idee “dobrowolnego” zlania się narodów, jak już wiemy, poniosły klęskę nie tylko w ZSRR, ale i w Czechosłowacji, Jugosławii, które rozpadły się na narodowe “mieszkania”. Zatem asymilacja, o której marzył W. Lenin, okazała się niezdolna. Nie tylko nie zrealizowała się w Związku (system socjalistyczny), ale i ponosi klęskę w USA (system kapitalistyczny). Nie udało się przekształcenie wielu narodów ani w jedyny “radziecki naród”, ani w jedyny “amerykański naród”. Wskazująca pod tym względem jest praca N. J. Danilewskiego “Rosja i Europa” (1871), która do dziś uważana jest za jedną z fundamentalnych. W niej, pomimo szczerego rosyjskiego mesjanizmu, twierdzi się, że zlanie się Słowian w jedno państwo, w jedno polityczne ciało zaszkodziłoby ogólnemu interesowi całej kulturowo-historycznej grupy. Właśnie tę myśl rosyjscy naśladowcy Danilewskiego starają się “nie zauważać”. Danilewski dawał pierwszeństwo odrębnemu istnieniu Słowian z zachowaniem ściślejszych kontaktów kulturowych i informacyjnych: “Dla wielkości i kulturowego znaczenia rodziny narodów słowiańskich ... potrzebne jest nie pochłonięcie Słowian przez Rosję, a zjednoczenie wszystkich narodów słowiańskich wspólną ideą Wszechsłowiaństwa”. Zatem Danilewski wyrażał myśli przeciwne jakimkolwiek zaborczym zamiarom Rosji. N. P. Aksakow pisał, że “Wszechsłowiaństwo zawsze było, jest i będzie prostym historycznym oraz etnograficznym czynnikiem”, który rozpatruje się jako organizm narodowy, a nie jako wspólnotę polityczną. Skoki zainteresowania ideami słowiańskimi odbywały się okresowo w środowisku Słowian pod wpływem romantycznych lub politycznych czynników. Jednak słowiański i rosyjski panslawizm to różne rzeczy: słowiański ma treść kulturową, rosyjski — ideologię wielkomocarstwowości i imperialnych celów ekspansjonistycznych. W ten sposób wszelkie marzenia i próby zjednoczenia Słowian zawsze rozbijały się o hegemonię Rosji. Oczywiście, negatywny stosunek do słowiańskiej kwestii narodowej zrodzili klasycy marksizmu-leninizmu, co nie mogło nie odbić się na radzieckich doktrynach ideologicznych. Tak, F. Engels w artykule “Walki na Węgrzech” pisał: “Panslawizm powstał nie w Rosji czy Polsce, a w Pradze i Zagrzebiu ... Bezpośrednim celem panslawizmu jest stworzenie państwa słowiańskiego pod ochroną Rosji od Rudaw i Karpat do Morza Czarnego, Egejskiego i Adriatyckiego... Jedność panslawisty — to albo czysta fantazja, albo — rosyjski bicz”. Tutaj też F. Engels tworzy typowy germański szowinistyczny etykietę, którą będą jeszcze całe stulecie przypinać Słowianom: “Narody, które nigdy nie miały swojej własnej historii, które od momentu osiągnięcia przez nie pierwszego, najniższego poziomu cywilizacji, już wpadły pod cudzoziemską władzę lub tylko za pomocą cudzoziemskiego jarzma zostały siłą podniesione na pierwszy poziom cywilizacji, nie są żywotne i nigdy nie będą w stanie osiągnąć jakiejkolwiek samodzielności. Właśnie taki jest los austriackich Słowian”. Tutaj niektórzy z prelegentów potępiali nacjonalizm. Dlatego chciałbym poruszyć i ten problem. Zdaniem współczesnych nacjologów, nacjonalizm powstaje jako naturalna reakcja etnosu na destrukcyjne wpływy zewnętrznego otoczenia: ekonomiczne, socjalne i polityczne procesy, obcoetniczne i obcoreligijne wpływy. W procesach rozpadu imperiów, oddzielania się kolonii od metropolii i tworzenia państw narodowych, nacjonalizm staje się polityczną zasadą, zgodnie z którą “etniczne granice nie powinny być przecinane przez polityczne granice, a etniczne granice w granicach pewnego państwa nie powinny oddzielać władców od reszty narodu”. Zatem nacjonalizm jako czynnik zachowujący etnos przewyższa i światowe religie społeczeństw przedkapitalistycznych, i formacje państwowe typu imperialnego Nowego Czasu. Prawdziwy nacjonalizm zawsze przeciwstawia się takim zjawiskom, jak: globalizm, internacjonalizm, imperializm, chrześcijaństwo, kosmopolityzm, egalitaryzm, liberalizm. Wśród narodów słowiańskich termin “nacjonalizm” zyskał popularność dopiero w drugiej połowie XIX w. — podczas ich odrodzenia narodowego, wzrostu zainteresowania językiem przodków, kulturą i utożsamiał się z walką o prawa narodowe. Właśnie na słowiańskim gruncie nacjonalizm przybrał taką szczególną jego formę, jak makronacjonalizm, znany pod nazwą panslawizm, który faktycznie jest taksonomicznie wyższą formą nacjonalizmu, która jednoczy nacjonalizm genetycznie spokrewnionych narodów. Tak, na przykład, w “Encyklopedii nacjonalizmu” (Londyn, 1990) czytamy: “Panslawizm – najbardziej dawna i najbardziej ważna forma makronacjonalizmu. Idea sojuszu wszystkich Słowian w potężną koalicję pojawiła się pod koniec XVIII wieku w czasie, kiedy wszystkie narody słowiańskie były mniejszościami w imperiach Rosyjskim, Austriackim i Pruskim... Jan Kollár, który rozsławił marzenie sojuszu Słowian w “Córze Sławy”, stanął na czele słowiańskich apostołów nacjonalizmu”. Ponieważ w imperiach (Rosyjskim, Austriackim i Pruskim) nie można było liczyć na gruntowne teoretyczne naukowe wykłady nacjonalizmu — to one owocnie rozkwitły w dziedzinie literatury pięknej. Szczególną pasjonarną falę słowiańskiego nacjonalizmu w Cesarstwie Austriackim podniósł poemat Jana Kollára “Córa Sławy”. Stworzony przez poetę obraz córki Bogini Sławy jest głębokim etnonarodowym symbolem narodów słowiańskich. Poeta opowiada o swojej wielostronnie cierpiącej ojczyźnie, o tragicznym losie Słowian połabskich, prawie
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
