Strona · s. 11strona oryginału ↗
WŁOSI W KIJOWIE
Слово Просвіти, №47 за 2010 рік
Dmytro MAŁAKOW, starszy pracownik naukowy Muzeum Historii Kijowa. Ukraina zawsze była atrakcyjna i otwarta dla utalentowanych ludzi, a wśród nich – także dla przybyszów z Włoch. Dobre stosunki zaczęły się układać jeszcze w XII wieku, kiedy w Kijowie przebywali Wenecjanie, o czym jest wzmianka w „Słowie o wyprawie Igora”. Przez stulecia Włosi zajmowali się tutaj różnymi rodzajami działalności, ale najbardziej widocznie – w dziedzinie sztuki i architektury. Bartolomeo Rastrelli w połowie XVIII wieku ozdobił Kijów cerkwią św. Andrzeja oraz Pałacem Carskim (Maryjskim). Trudno teraz wyobrazić sobie stolicę bez tych wybitnych zabytków w stylu barokowym. Włoch Luigi Rusca zbudował liceum w Nieżynie, dzwonnicę w Dykance, cerkiew w Symferopolu, kramy handlowe w Białej Cerkwi, a w Kijowie według jego projektu wzniesiono już w naszych czasach Dwór Gościnny na placu Kontraktowym. Liczne zabytki w stylu późnego klasycyzmu pozostawili w spadku kijowianom ojciec i syn Beretti – Vincenzo i Alessandro. Pierwszy zbudował Uniwersytet św. Włodzimierza, Instytut Szlachetnie Urodzonych Panien przy ulicy Instytuckiej 5, uniwersyteckie obserwatorium astronomiczne; drugi nakreślił plan soboru św. Włodzimierza, zaprojektował i zbudował Pierwsze i Drugie gimnazjum na bulwarze Tarasa Szewczenki 14 i 18, Szkołę Realną przy ulicy Wielkiej Żytomierskiej 2, teatr anatomiczny (obecnie Narodowe Muzeum Medycyny) przy ulicy Bohdana Chmielnickiego 37, pensjonat hrabiny Lewaszowej (obecnie Prezydium Narodowej Akademii Nauk Ukrainy) przy ulicy Włodzimierskiej 54, własną rezydencję przy ulicy Włodzimierskiej 35 oraz kilka budynków mieszkalnych. Wszystkie te budowle są dobrze znane i wiernie służą wielu pokoleniom kijowian. Urodzony w Rzymie architekt Luigi Stanzani we współautorstwie z W. Berettim i L. Szmehelskim w 1837 roku opracował plan generalny Kijowa, kładąc fundament pod przyszły rozwój miasta, w szczególności wzdłuż doliny rzeki Łybid – w kierunku południowym do Wasylkowa (dlatego też ulica Wielka Wasylkowska) oraz w kierunku zachodnim – szosa Brzesko-Litewska. Niestety, nowocześni kijowianie nie interesują się przeszłością miasta, więc na różne sposoby przeszkadzają w przywracaniu historycznych nazw. Autorstwu L. Stanzaniego przypisuje się szereg budynków w stylu empire na Podolu, budynek na Krutym Zjeździe 4 oraz niegdyś wspaniały budynek w stylu empire przy ulicy Luterańskiej 16, gdzie mieścił się zakład charytatywny Sulimów. Umierając w Kijowie, L. Stanzani zapisał w testamencie ustanowienie imiennego stypendium w Kijowskim II Gimnazjum oraz przekazanie wkładu pieniężnego i zbioru rysunków do Rzymskiej Akademii Sztuk św. Józefa – własnej alma mater. Od dawna słynął na Ukrainie i w Kijowie kunszt włoskich rzeźbiarzy. Marmurowe lwy dłuta Vincenzo Bonaniego zdobią dawne pałace: hrabiego Michaiła Woroncowa w Ałupce oraz księżnej Marii Szczerbatowej w Niemirowie na Winnicczyźnie. Pracowali włoscy kamieniarze także w Kijowie. Sto lat temu warsztaty rzeźbiarskie przybyszów z Włoch zdobiły swoimi wyrobami miejskie fasady i wnętrza, a także wykonywały nagrobki dla zamożnych kijowian na miejskich cmentarzach. Włosi uważani byli za niedoścignionych mistrzów obróbki marmuru, granitu, labradorytu. Były to warsztaty wdowy de Vecchi z synami, Pietro Rizzolattiego z synami, Andrei Schiavoni, Giuseppe Rossiego, Antonio Tusiniego. Dwaj ostatni wykonywali prace z marmuru dla soboru św. Włodzimierza, a mozaiki wewnętrzne – mistrzowie z Wenecji. Na Kijowskiej Wystawie Rolniczej i Przemysłowej w 1897 roku wyroby Rossiego i Schiavoni otrzymały brązowy medal. Włoski rzeźbiarz Antonio Sciortino brał udział w konkursach w 1911 i 1913 roku na projekt pomnika Tarasa Szewczenki w Kijowie, wykonał kilka popiersi Kobziarza. Włoski rzeźbiarz Ettore Ximenes ustanowił w Kijowie w tych samych latach pomniki Stołypina i Aleksandra II. Prawda, nie stały one długo – obalone przez nieubłagany bieg wydarzeń historycznych na początku ubiegłego wieku. Uważa się, że w połowie lat 90. XIX wieku z Mediolanu do Kijowa przybyło trzech braci Sala: rzeźbiarz Elia, malarz Eugenio oraz sztukator Roberto. Ich warsztat wykonywał prace wykończeniowe na wielu znanych budowlach Kijowa, które wznoszono wówczas, na przełomie XIX i XX wieku. Zachowały się sztukaterie w westybulu i na paradnych schodach głównego korpusu Instytutu Politechnicznego, na fasadach i we wnętrzach Opery, Narodowego Banku. Na centralnym wejściu do banku i teraz można przeczytać: „Proizwodstwo rabot E. Sala”. W Kijowie, aby nie być podobnym do naszego „sało” (słonina), nazwisko braci pisano jako Sala, z akcentem na ostatnią sylabę, a nie na pierwszą, jak w wymowie włoskiej. Sala należeli do starego szlacheckiego rodu. Ich starszy brat, Paolo, pracował we Włoszech i Petersburgu. Był jeszcze w Kijowie Enea Sala, profesor szermierki według systemu włoskiego, której nauczał w kijowskich szkołach: realnej, teatralnej i handlowej (!). Najbardziej owocna i trwała w czasie okazała się współpraca braci Sala z architektem Władysławem Horodeckim. Ozdabiali rzeźbą i malarstwem wznoszone przez wybitnego budowniczego obiekty, które bezsprzecznie stały się ozdobą Kijowa: muzeum miejskie (obecnie Narodowe Muzeum Sztuki Ukrainy przy ulicy Mychajła Hruszewskiego 6), rzymskokatolicki kościół św. Mikołaja przy ulicy Wielkiej Wasylkowskiej 75, kienesę karaimską (obecnie Dom Aktora) przy ulicy Jarosławów Wał 7 oraz własną kamienicę czynszową Horodeckiego przy ulicy Bankowej 10 – prawdziwe arcydzieło syntezy sztuk. Właśnie Elia Sala jako pierwszy zaczął stosować w Kijowie cement do wykonywania rzeźb – tak zwany sztuczny kamień. Po zdjęciu formy przechodził po wyrobie dłutem, pozostawiając tym samym na dziele autorską rękę. Jego autograf zachował się na kompozycji rzeźbiarskiej „Pojedynek orła z panterą”, ustawionej przy ulicy Bankowej 10; jest tam też data: 1902. Twórczość braci Sala znalazła kontynuatorów w Kijowie, zwłaszcza w wykorzystaniu cementu do zdobienia budynków rzeźbą. Fasady ozdabiali także kijowscy rzeźbiarze Fedir Baławenśkyj i uczniowie jego szkoły, Fedir Sokołow oraz inni miejscowi mistrzowie. Zatem, spacerując kijowskimi ulicami, przyjrzyjcie się fasadowym ozdobom starych budynków: są tam i chimery, i gryfy, i czarujące kariatydy oraz potężne atlanty, maskarony, lwy, orły, sowy, czaple, węże i koty. A jeszcze – ciekawe alegoryczne i mitologiczne wątki, na których dobrze znały się wykształcone osoby. Język starych fasad to cenny dorobek kultury miejskiej przeszłości. Więc przyglądajmy się i cieszmy wkładem Włochów w upiększanie Kijowa. Wchodząc po granitowych schodach do Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy, wspomnijmy, że te granitowe stopnie to wyroby warsztatu Pietro Rizzolattiego, który w 1906 roku otrzymał złoty medal „Za pracę i sukces” od Kijowskiego Towarzystwa Rolnictwa i Przemysłu Rolnego. Przedsiębiorczy przybysze z Włoch znajdowali sobie w Kijowie nietknięte sfery działalności. Tak, synowie urodzonego w San Remo Eugenio
Bracia Carlo i Enrico Lancia na początku XX wieku prowadzili na Chreszczatyku pierwszorzędne hotele: odpowiednio – „Europejski” przy Chreszczatyku 2 (w tym miejscu znajdują się teraz schody do Domu Ukraińskiego) oraz przy Chreszczatyku 22, gdzie do 1941 roku mieścił się „Grand-Hotel”, nazwany tak przez jego założyciela i pierwszego właściciela Eugenio Lancię. Co ciekawe, popularnego lokalu nie przemianowała władza radziecka! Przy hotelach znajdowały się nie Car Pałac
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
